Pháp nhân thương mại sản xuất, buôn bán hàng cấm bị xử lý thế nào?

Pháp nhân thương mại sản xuất, buôn bán hàng cấm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 190 BLHS nếu đáp ứng đủ điều kiện tại Điều 75. Tùy trường hợp, doanh nghiệp bị phạt tiền từ 1 tỷ đến 9 tỷ đồng, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn và chịu các hình phạt bổ sung.

Pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp nào?

• Hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân.
• Hành vi được thực hiện vì lợi ích của pháp nhân.
• Có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân.
• Chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.

Theo khoản 5 Điều 190, pháp nhân có thể bị phạt tiền đến 9 tỷ đồng, đình chỉ hoạt động hoặc áp dụng hình phạt bổ sung.

✅Mở đầu

Trong thực tế, việc phát hiện hàng cấm tại kho hàng, nhà xưởng hoặc hệ thống phân phối chưa đủ để kết luận doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm hình sự. Vấn đề quan trọng là xác định ai tổ chức hoạt động, giao dịch được thực hiện nhân danh chủ thể nào, lợi ích thuộc về ai và người quản lý có chỉ đạo hoặc chấp thuận hành vi hay không. Khi đánh giá trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, cần đối chiếu đồng thời bốn điều kiện tại Điều 75 BLHS, phạm vi tội danh theo Điều 76 và chế tài riêng tại khoản 5 Điều 190. Việc rà soát hợp đồng, dòng tiền, chứng từ kho và dữ liệu điều hành có ý nghĩa quan trọng trong đánh giá hồ sơ.

✅Phần 1. Căn cứ pháp lý về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại theo Điều 190 BLHS

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm là trách nhiệm pháp lý phát sinh khi pháp nhân thực hiện hành vi phạm tội theo Điều 190 và đáp ứng các điều kiện tại Điều 75 BLHS.

1.1. Điều 190 BLHS có quy định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại

Pháp nhân thương mại không chỉ chịu trách nhiệm về hoạt động kinh doanh mà còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu thực hiện hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm đủ căn cứ cấu thành tội phạm. Khoản 5 Điều 190 BLHS quy định riêng các hình phạt áp dụng đối với chủ thể này, bao gồm phạt tiền, đình chỉ hoạt động và một số hình phạt bổ sung. Theo Điều 76, tội sản xuất, buôn bán hàng cấm thuộc phạm vi tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, việc truy cứu còn phải đáp ứng đồng thời bốn điều kiện tại Điều 75. Điều 74 đồng thời xác định nguyên tắc áp dụng các quy định chung của BLHS đối với pháp nhân thương mại, trừ những quy định có nội dung khác.

1.2. Phân biệt pháp nhân thương mại với cá nhân kinh doanh và hộ kinh doanh

Không phải mọi chủ thể hoạt động kinh doanh đều là pháp nhân thương mại theo quy định của Bộ luật Hình sự. Doanh nghiệp có tư cách pháp nhân, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh có địa vị pháp lý khác nhau, cần được xác định trên cơ sở hồ sơ thành lập, đăng ký và tổ chức hoạt động thực tế. Vì vậy, trước khi xem xét trách nhiệm theo khoản 5 Điều 190 BLHS, phải xác định đúng tư cách chủ thể. Không thể mặc nhiên áp dụng chế tài hình sự dành cho pháp nhân thương mại đối với mọi cơ sở hoặc cá nhân kinh doanh hàng cấm.

1.3. Phân biệt trách nhiệm hình sự với xử phạt vi phạm hành chính

Trách nhiệm hình sự được xác định khi hành vi thỏa mãn các dấu hiệu tội phạm và điều kiện chịu trách nhiệm theo BLHS; trong khi xử phạt vi phạm hành chính áp dụng đối với hành vi vi phạm chưa đến mức truy cứu hình sự theo quy định pháp luật. Việc doanh nghiệp từng bị xử phạt hành chính là dữ kiện cần kiểm tra, nhưng không tự động chứng minh tội phạm. Đặc biệt, phải đối chiếu đồng thời Điều 75, Điều 76 và các dấu hiệu định tội tại Điều 190 BLHS trước khi kết luận trách nhiệm của pháp nhân thương mại.

Trước khi đánh giá trách nhiệm của pháp nhân thương mại, cần xác định chính xác hành vi có thuộc phạm vi tội sản xuất, buôn bán hàng cấm hay không. Các dấu hiệu nhận diện hàng cấm, hành vi khách quan và điều kiện truy cứu được phân tích tổng thể tại bài viết về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS.

✅Phần 2. Điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại

2.1. Hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân thương mại

Theo điểm a khoản 1 Điều 75 BLHS, một trong những điều kiện để truy cứu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại là hành vi phạm tội phải được thực hiện nhân danh pháp nhân đó. Đối với tội sản xuất, buôn bán hàng cấm, cần làm rõ hoạt động sản xuất, giao dịch mua bán hoặc phân phối hàng hóa được thực hiện dưới danh nghĩa doanh nghiệp hay chỉ là hành vi riêng của cá nhân có liên quan.

Việc xác định điều kiện này cần đối chiếu tư cách người thực hiện, phạm vi đại diện, chức năng được giao và phương thức tổ chức hoạt động của doanh nghiệp. Các tài liệu như hợp đồng, hóa đơn, chứng từ thanh toán, tài khoản giao dịch, con dấu, hồ sơ kho hàng và quyết định nội bộ có thể giúp làm rõ bản chất giao dịch. Tuy nhiên, việc sử dụng tài sản hoặc địa điểm kinh doanh của công ty chưa đương nhiên chứng minh hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân.

Chẳng hạn, người quản lý sử dụng kho hàng, tài khoản thanh toán và hệ thống phân phối của công ty để tổ chức buôn bán hàng cấm. Những dữ kiện này cần được kiểm tra cùng thẩm quyền thực hiện, mục đích giao dịch và cơ chế hoạt động của doanh nghiệp. Ngược lại, nếu cá nhân tự ý thực hiện vì mục đích riêng, không nhân danh công ty, cần xem xét riêng trách nhiệm của cá nhân và không mặc nhiên quy kết cho pháp nhân.

Ví dụ minh họa:

Trường hợp 1: Công ty A hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh hàng hóa. Giám đốc công ty trực tiếp phê duyệt việc nhập một lô hàng thuộc danh mục Nhà nước cấm kinh doanh, sử dụng tên công ty để ký hợp đồng, tài khoản doanh nghiệp để thanh toán và kho hàng của công ty để tập kết trước khi phân phối. Trong trường hợp này, việc sử dụng danh nghĩa, cơ chế giao dịch và hệ thống hoạt động của doanh nghiệp là những dữ kiện quan trọng để xem xét điều kiện hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân thương mại.

Trường hợp 2: Một nhân viên kho tự ý mua hàng cấm bằng tiền cá nhân, bí mật đưa hàng vào kho công ty và tổ chức bán riêng để hưởng lợi, không có sự phân công, chỉ đạo hoặc chấp thuận của doanh nghiệp. Việc hàng hóa được phát hiện tại kho công ty chưa đủ căn cứ kết luận hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân. Cần xác minh thêm mục đích, tư cách thực hiện và mối liên hệ giữa giao dịch với hoạt động của doanh nghiệp.

Giá trị pháp lý: Hai tình huống cho thấy việc xác định hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân phải dựa trên bản chất giao dịch và cơ chế hoạt động thực tế, không chỉ căn cứ vào chức danh người thực hiện hoặc địa điểm phát hiện hàng hóa. Đồng thời, điều kiện này phải được xem xét cùng ba điều kiện còn lại tại khoản 1 Điều 75 BLHS trước khi kết luận trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.

2.2. Hành vi phạm tội được thực hiện vì lợi ích của pháp nhân thương mại

Một điều kiện quan trọng để xác định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại là hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm phải được thực hiện vì lợi ích của chính pháp nhân. Cần làm rõ mục đích kinh tế mà hoạt động phạm tội hướng đến và lợi ích dự kiến hoặc thực tế được chuyển vào hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Các tài liệu cần đối chiếu gồm hợp đồng mua bán, hóa đơn, sổ sách kế toán, sao kê tài khoản, chứng từ thanh toán và dữ liệu phân phối hàng hóa. Đặc biệt, phải phân biệt lợi ích của công ty với khoản thu lợi riêng của người quản lý, nhân viên hoặc người trực tiếp thực hiện giao dịch. Chẳng hạn, nếu người quản lý sử dụng danh nghĩa công ty để mua bán hàng cấm, nhưng toàn bộ khoản tiền thu được được chuyển vào tài khoản cá nhân và phục vụ lợi ích riêng, thì chưa thể chỉ từ giao dịch đó kết luận hành vi được thực hiện vì lợi ích của pháp nhân. Việc đánh giá phải dựa trên toàn bộ chứng cứ và các điều kiện còn lại tại Điều 75 BLHS.

Tình huống minh họa: Một công ty kinh doanh hàng tiêu dùng giao cho trưởng bộ phận mua hàng tìm nguồn thuốc bảo vệ thực vật thuộc danh mục Nhà nước cấm kinh doanh để đưa vào hệ thống phân phối. Người này sử dụng kho hàng, nhân sự và phương tiện vận chuyển của công ty để thực hiện giao dịch; doanh thu dự kiến được đưa vào hoạt động kinh doanh chung. Trong trường hợp đó, việc xác định hành vi có được thực hiện vì lợi ích của pháp nhân hay không cần xem xét mục đích giao dịch, chỉ đạo nội bộ, cách thức tổ chức thực hiện và dòng tiền phát sinh. Ngược lại, nếu nhân viên tự ý dùng danh nghĩa công ty để mua bán hàng cấm nhằm hưởng lợi riêng, không có chủ trương hoặc lợi ích hướng đến pháp nhân, thì không thể mặc nhiên quy kết công ty có điều kiện này chỉ vì giao dịch liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp.

2.3. Hành vi được thực hiện có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân

Theo điểm c khoản 1 Điều 75 BLHS, hành vi phạm tội phải được thực hiện có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại. Đây là căn cứ quan trọng để xác định hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm có gắn với cơ chế tổ chức và quyết định của doanh nghiệp hay chỉ là hành vi tự ý của một cá nhân.

Khi xem xét, cần làm rõ vai trò của người quản lý, người đại diện theo pháp luật và bộ phận điều hành trong việc phê duyệt nguồn hàng, tổ chức sản xuất, bố trí kho lưu giữ hoặc triển khai hoạt động phân phối. Các tài liệu như email, tin nhắn nội bộ, biên bản họp, quyết định giao dịch và chứng từ thanh toán có thể giúp làm rõ quá trình chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận.

Ví dụ minh họa: Giám đốc một công ty biết rõ nguồn hàng thuộc danh mục Nhà nước cấm kinh doanh nhưng vẫn phê duyệt kế hoạch nhập hàng, bố trí kho lưu giữ, chỉ đạo nhân viên tổ chức phân phối và sử dụng tài khoản công ty để nhận tiền bán hàng. Trong trường hợp này, các quyết định điều hành, dữ liệu trao đổi nội bộ và chứng từ giao dịch là những tài liệu cần đối chiếu để xác định hành vi có được thực hiện dưới sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân hay không.

Ngược lại, nếu một nhân viên tự ý thực hiện giao dịch ngoài nhiệm vụ, không có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của doanh nghiệp, cần tiếp tục xác minh đầy đủ các điều kiện tại Điều 75 BLHS trước khi xem xét trách nhiệm hình sự của pháp nhân.

Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào chức danh giám đốc hoặc vị trí quản lý để mặc nhiên kết luận pháp nhân đã chấp thuận hành vi phạm tội; phải đối chiếu thẩm quyền, nội dung quyết định và chứng cứ thực tế.

2.4. Chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự

Điểm d khoản 1 Điều 75 BLHS yêu cầu pháp nhân thương mại chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự theo khoản 2 và khoản 3 Điều 27. Thời hiệu tương ứng là 05, 10, 15 hoặc 20 năm, tùy loại tội phạm được xác định theo khung hình phạt áp dụng. Thời hiệu được tính từ ngày tội phạm được thực hiện; trường hợp có hành vi phạm tội mới thuộc điều kiện luật định, thời hiệu đối với tội cũ có thể được tính lại.

Ví dụ minh họa: Công ty tổ chức buôn bán hàng cấm từ năm 2018 nhưng đến năm 2026 hành vi mới bị phát hiện. Không thể mặc nhiên xác định đã hết thời hiệu chỉ vì vụ việc được phát hiện sau nhiều năm. Cần xác định thời điểm thực hiện tội phạm, loại tội phạm tương ứng và các sự kiện pháp lý ảnh hưởng đến cách tính thời hiệu.

Lưu ý từ Luật sư: Không lấy ngày phát hiện hàng cấm hoặc ngày khởi tố vụ án làm mốc bắt đầu tính thời hiệu. Đối với hành vi diễn ra nhiều lần hoặc kéo dài, phải xác định cụ thể thời điểm thực hiện hành vi phạm tội theo hồ sơ, tránh áp dụng máy móc một mốc thời gian cho toàn bộ vụ việc.

2.5. Bốn điều kiện phải được chứng minh đồng thời

Theo Điều 75 BLHS, điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân thương mại không được xác định từ một dấu hiệu riêng lẻ mà phải đáp ứng đồng thời cả bốn điều kiện: hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân; vì lợi ích của pháp nhân; có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân; và chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.

Chẳng hạn, nếu giám đốc phê duyệt việc sản xuất hàng cấm, sử dụng nhà xưởng và nguồn lực của công ty để tạo lợi ích cho doanh nghiệp, đây là những dữ kiện cần đối chiếu để đánh giá trách nhiệm của pháp nhân. Ngược lại, nếu nhân viên tự ý thực hiện giao dịch ngoài nhiệm vụ, vì lợi ích cá nhân và không có sự chỉ đạo hoặc chấp thuận của công ty, không thể chỉ dựa vào việc giao dịch diễn ra tại doanh nghiệp để quy kết trách nhiệm hình sự cho pháp nhân.

Việc kết luận phải dựa trên toàn bộ chứng cứ về hành vi, lợi ích, cơ chế điều hành và thời hiệu, không suy diễn từ chức danh hoặc địa điểm thực hiện.

Bốn điều kiện chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân không thay thế các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Điều 190. Việc đánh giá cần được thực hiện đồng thời trên cơ sở hành vi sản xuất, buôn bán, đối tượng hàng hóa và các dấu hiệu pháp lý liên quan. Có thể tham khảo thêm bài phân tích cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS để làm rõ căn cứ định tội.

✅Phần 3. Khi nào doanh nghiệp bị truy cứu về hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm?

3.1. Trách nhiệm của pháp nhân khi tổ chức sản xuất hàng cấm

Doanh nghiệp phạm tội sản xuất hàng cấm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi hoạt động sản xuất được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân theo Điều 75 BLHS. Khi xác định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm, cần làm rõ vai trò của người quản lý trong việc quyết định hoặc phê duyệt hoạt động; việc sử dụng nhà xưởng, máy móc, nguyên liệu, nhân sự và nguồn vốn của doanh nghiệp; đồng thời xác minh quy trình sản xuất, mục đích thực hiện và sản phẩm đầu ra.

Tuy nhiên, việc phát hiện hàng cấm tại cơ sở sản xuất hoặc tài sản thuộc doanh nghiệp chưa đủ để kết luận pháp nhân phạm tội. Cơ quan tiến hành tố tụng còn phải đối chiếu chủng loại, khối lượng hoặc giá trị hàng hóa, khoản thu lợi bất chính và các dấu hiệu định tội theo Điều 190 BLHS. Đặc biệt, điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân thương mại phải được xem xét đầy đủ; phạm vi áp dụng hình phạt đối với pháp nhân phải tuân thủ khoản 5 Điều 190, không mặc nhiên áp dụng mọi tình tiết định khung dành cho cá nhân.

3.2. Trách nhiệm của pháp nhân khi tổ chức buôn bán hàng cấm

Hoạt động doanh nghiệp buôn bán hàng cấm bị xử lý thế nào phải được đánh giá trên cơ sở hành vi giao dịch thực tế và các điều kiện chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Việc mua hàng, đặt hàng, phân phối hoặc bán hàng cấm thông qua hệ thống đại lý, kho hàng và tài khoản giao dịch của công ty là những dữ kiện cần xác minh. Tuy nhiên, không phải cứ phát hiện hàng cấm trong kho hoặc tài khoản doanh nghiệp có phát sinh giao dịch liên quan là đủ căn cứ quy trách nhiệm hình sự cho pháp nhân. Cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ hành vi được thực hiện nhân danh công ty, vì lợi ích của công ty và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân theo Điều 75 BLHS. Đồng thời, cần phân biệt hoạt động buôn bán với việc chỉ lưu giữ hoặc vận chuyển hàng hóa, tránh đồng nhất các hành vi có bản chất pháp lý khác nhau.

Trong quá trình xác định trách nhiệm hình sự, cần làm rõ doanh nghiệp thực hiện hoạt động mua bán nhằm đưa hàng cấm vào lưu thông hay chỉ tham gia một công đoạn lưu giữ, giao nhận hoặc vận chuyển. Đây là những hành vi có bản chất pháp lý khác nhau và có thể được xem xét theo các quy định khác nhau của BLHS. Vì vậy, cần đối chiếu dấu hiệu của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 với tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm theo Điều 191 BLHS để xác định đúng hành vi, vai trò của pháp nhân và căn cứ xử lý.

3.3. Vai trò của giám đốc, người đại diện và nhân viên trong hoạt động phạm tội

Khi xem xét doanh nghiệp phạm tội sản xuất hàng cấm hoặc tổ chức buôn bán hàng cấm, cần làm rõ ai là người quyết định giao dịch, ai trực tiếp tổ chức thực hiện và ai phê duyệt nguồn hàng, thanh toán. Giám đốc hoặc người đại diện theo pháp luật không mặc nhiên phải chịu trách nhiệm chỉ vì giữ chức vụ quản lý; cơ quan tiến hành tố tụng cần xác định vai trò, nhận thức và hành vi cụ thể của từng người. Đối với nhân viên, cần phân biệt người biết rõ tính chất hàng hóa và chủ động tham gia với người chỉ thực hiện công việc thông thường mà không biết mục đích phạm tội. Doanh nghiệp buôn bán hàng cấm bị xử lý thế nào còn phụ thuộc vào việc chứng minh đủ điều kiện tại Điều 75 BLHS.

3.4. Trường hợp nhân viên tự ý thực hiện hành vi ngoài chỉ đạo của doanh nghiệp

Không phải cứ nhân viên thực hiện hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm trong thời gian làm việc thì doanh nghiệp đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự. Cần xác minh hành vi đó có được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của doanh nghiệp và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân hay không. Nếu nhân viên tự ý thực hiện vì lợi ích cá nhân, ngoài phạm vi hoạt động và không được doanh nghiệp chấp thuận, đây là căn cứ quan trọng để đánh giá độc lập trách nhiệm của từng chủ thể. Việc xác định doanh nghiệp phạm tội sản xuất hàng cấm hay doanh nghiệp buôn bán hàng cấm bị xử lý thế nào phải dựa trên chứng cứ cụ thể, không chỉ dựa vào quan hệ lao động.

Ngoài trách nhiệm của pháp nhân, cần xác định riêng điều kiện truy cứu đối với hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm trong từng trường hợp cụ thể. Đặc biệt, việc đối chiếu ngưỡng định lượng, khoản thu lợi bất chính và tiền sử vi phạm có ý nghĩa quan trọng trong đánh giá căn cứ khởi tố. Nội dung này được phân tích sâu hơn tại bài viết khi nào sản xuất, buôn bán hàng cấm bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

✅Phần 4. Mức phạt tiền pháp nhân thương mại theo Điều 190 BLHS

4.1. Phạt tiền từ 1 tỷ đến 3 tỷ đồng đối với trường hợp thuộc khoản 1 Điều 190

Theo điểm a khoản 5 Điều 190 BLHS, pháp nhân thương mại phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này bị phạt tiền từ 1 tỷ đồng đến 3 tỷ đồng. Khung hình phạt này áp dụng đối với các hành vi sản xuất, buôn bán thuốc bảo vệ thực vật bị Nhà nước cấm, thuốc lá điếu nhập lậu, pháo nổ, hàng hóa cấm kinh doanh hoặc hàng hóa chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam khi đáp ứng điều kiện định lượng tương ứng tại khoản 1. Trường hợp hàng hóa dưới ngưỡng thông thường, cần kiểm tra thêm điều kiện xử lý hình sự quy định tại điểm e khoản 1. Tuy nhiên, việc xác định pháp nhân phải chịu trách nhiệm hình sự còn phải đáp ứng đầy đủ bốn điều kiện tại Điều 75 BLHS. Đây là hình phạt tiền áp dụng đối với pháp nhân thương mại, không phải mức phạt tù hoặc mức phạt tiền dành cho cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi.

4.2. Phạt tiền từ 3 tỷ đến 6 tỷ đồng đối với một số trường hợp tại khoản 2

Theo điểm b khoản 5 Điều 190 BLHS, pháp nhân thương mại bị phạt tiền từ 3 tỷ đồng đến 6 tỷ đồng nếu phạm tội thuộc các trường hợp được liệt kê cụ thể tại khoản 2. Phạm vi áp dụng bao gồm: có tổ chức; có tính chất chuyên nghiệp; đạt ngưỡng định lượng đối với thuốc bảo vệ thực vật cấm, thuốc lá điếu nhập lậu, pháo nổ; đạt ngưỡng giá trị hoặc thu lợi bất chính từ hàng hóa cấm khác hoặc hàng hóa chưa được phép lưu hành; buôn bán qua biên giới (trừ thuốc lá điếu nhập lậu) và tái phạm nguy hiểm.

Cần lưu ý, khoản 5 không dẫn chiếu toàn bộ khoản 2 mà chỉ liệt kê các điểm a, d, đ, e, g, h, i, k và l. Vì vậy, điểm b (lợi dụng chức vụ, quyền hạn) và điểm c (lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức) không thuộc danh sách căn cứ áp dụng mức phạt này đối với pháp nhân theo điểm b khoản 5. Việc xác định chế tài phải căn cứ đúng phạm vi dẫn chiếu, không suy rộng từ trách nhiệm của cá nhân sang pháp nhân thương mại.

4.3. Phạt tiền từ 6 tỷ đến 9 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn

Theo điểm c khoản 5 Điều 190 BLHS, pháp nhân thương mại phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này có thể bị phạt tiền từ 6 tỷ đồng đến 9 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm. Đây là khung chế tài áp dụng đối với pháp nhân khi hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm đạt các ngưỡng định lượng đặc biệt nghiêm trọng theo khoản 3. Việc lựa chọn hình phạt phải căn cứ tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, hậu quả thực tế và các điều kiện luật định. Đối với hình phạt đình chỉ, Điều 78 BLHS yêu cầu hành vi phạm tội gây thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe con người, môi trường hoặc an ninh, trật tự, an toàn xã hội và hậu quả có khả năng khắc phục trên thực tế. Vì vậy, không phải cứ thuộc khoản 3 là đương nhiên bị đình chỉ hoạt động; Tòa án phải xem xét căn cứ áp dụng hình phạt cụ thể.

Khi xác định khung trách nhiệm hình sự, cần phân biệt trị giá hàng hóa với khoản thu lợi bất chính. Hai căn cứ này có cách xác định và ý nghĩa pháp lý khác nhau, không thể mặc nhiên lấy tổng doanh thu để thay thế khoản thu lợi bất chính. Có thể xem thêm hướng dẫn xác định giá trị hàng cấm và thu lợi bất chính để hiểu rõ phương pháp đối chiếu chứng cứ tài chính.

4.4. Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn đối với trường hợp thuộc Điều 79 BLHS

Pháp nhân thương mại có thể bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn nếu hành vi phạm tội gây thiệt hại hoặc có khả năng thực tế gây thiệt hại đến tính mạng của nhiều người, gây sự cố môi trường hoặc ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội mà hậu quả không có khả năng khắc phục. Đặc biệt, pháp nhân được thành lập chỉ để thực hiện tội phạm sẽ bị đình chỉ toàn bộ hoạt động. Cần phân biệt trường hợp đình chỉ một hoặc một số lĩnh vực với đình chỉ toàn bộ hoạt động theo Điều 79 BLHS

4.5. Các hình phạt bổ sung đối với pháp nhân thương mại

Theo điểm đ khoản 5 Điều 190 BLHS, ngoài hình phạt chính, pháp nhân thương mại phạm tội sản xuất, buôn bán hàng cấm còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung gồm phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 200 triệu đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm. Việc áp dụng các chế tài này không mang tính bắt buộc trong mọi trường hợp mà phải căn cứ tính chất, mức độ vi phạm và điều kiện luật định. Đặc biệt, cần phân biệt khoản phạt tiền bổ sung với hình phạt tiền chính, đồng thời xác định đúng phạm vi kinh doanh, lĩnh vực hoạt động hoặc quyền huy động vốn bị hạn chế theo bản án.

4.6. Căn cứ quyết định mức hình phạt đối với pháp nhân

Khi quyết định mức phạt tiền pháp nhân thương mại theo Điều 190, Tòa án phải căn cứ tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, đồng thời xem xét tình hình tài chính của pháp nhân và sự biến động của giá cả theo Điều 77 BLHS. Theo Điều 83, việc chấp hành pháp luật, cùng các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự cũng là căn cứ quan trọng để quyết định hình phạt cụ thể. Nguồn pháp lý: Khoản 5 Điều 190, Điều 77 và Điều 83 BLHS.

Khi đánh giá trường hợp định khung, cần phân biệt tình tiết được liệt kê tại khoản 2 Điều 190 với phạm vi dẫn chiếu riêng tại khoản 5 dành cho pháp nhân thương mại. Không phải mọi tình tiết định khung áp dụng cho cá nhân đều được chuyển nguyên trạng sang trách nhiệm của pháp nhân. Nội dung về các dấu hiệu định khung được phân tích riêng tại bài viết tình tiết định khung tội sản xuất, buôn bán hàng cấm.

✅Phần 5. Khi nào pháp nhân thương mại bị đình chỉ hoạt động?

5.1. Điều kiện đình chỉ hoạt động có thời hạn

Theo Điều 78 BLHS, đình chỉ hoạt động có thời hạn là biện pháp tạm dừng hoạt động của pháp nhân thương mại trong một hoặc một số lĩnh vực mà pháp nhân phạm tội, khi hành vi gây thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe con người, môi trường hoặc an ninh, trật tự, an toàn xã hội và hậu quả có khả năng khắc phục trên thực tế. Thời hạn đình chỉ từ 06 tháng đến 03 năm. Đối với tội sản xuất, buôn bán hàng cấm, điểm c khoản 5 Điều 190 cho phép áp dụng hình phạt này khi pháp nhân phạm tội thuộc khoản 3, thay cho hình phạt tiền từ 06–09 tỷ đồng. Vì vậy, không phải cứ doanh nghiệp có hành vi buôn bán hàng cấm hoặc đạt ngưỡng định lượng lớn là đương nhiên bị đình chỉ. Cần đối chiếu điều kiện tại Điều 78, căn cứ định khung và phạm vi hoạt động liên quan đến hành vi phạm tội.

5.2. Các trường hợp đình chỉ hoạt động vĩnh viễn

Theo Điều 79 BLHS, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn được áp dụng khi pháp nhân thương mại phạm tội gây thiệt hại hoặc có khả năng thực tế gây thiệt hại đến tính mạng của nhiều người, gây sự cố môi trường hoặc ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội và hậu quả không có khả năng khắc phục. Ngoài ra, pháp nhân được thành lập chỉ để thực hiện tội phạm cũng bị đình chỉ vĩnh viễn toàn bộ hoạt động.

Đối với tội sản xuất, buôn bán hàng cấm, không phải cứ phát hiện hàng hóa vi phạm hoặc xác định pháp nhân có hành vi phạm tội là đương nhiên áp dụng hình phạt này. Cần đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm, hậu quả và khả năng khắc phục trên thực tế. Vì vậy, việc áp dụng đình chỉ hoạt động pháp nhân thương mại phạm tội buôn bán hàng cấm phải căn cứ đúng điều kiện tại Điều 79 và khoản 5 Điều 190 BLHS.

5.3. Cấm kinh doanh, cấm hoạt động và cấm huy động vốn

Ngoài đình chỉ hoạt động, pháp nhân thương mại phạm tội sản xuất, buôn bán hàng cấm còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung theo khoản 5 Điều 190 BLHS. Theo Điều 80, Tòa án quyết định cấm kinh doanh hoặc hoạt động trong lĩnh vực cụ thể nếu việc tiếp tục hoạt động có thể gây nguy hại đến tính mạng, sức khỏe con người hoặc xã hội. Theo Điều 81, hình phạt cấm huy động vốn được áp dụng khi việc tiếp tục huy động vốn có nguy cơ dẫn đến phạm tội; thời hạn cấm từ 01–03 năm. Việc đình chỉ hoạt động pháp nhân thương mại phạm tội buôn bán hàng cấm không đồng nghĩa với chấm dứt tư cách pháp nhân.

✅Phần 6. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân có loại trừ trách nhiệm của giám đốc và cá nhân liên quan không?

6.1. Pháp nhân và cá nhân có thể đồng thời bị truy cứu trách nhiệm hình sự

Theo khoản 2 Điều 75 BLHS, việc pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân. Vì vậy, trong cùng một vụ án sản xuất, buôn bán hàng cấm, doanh nghiệp và người quản lý, điều hành hoặc nhân viên có thể đồng thời bị xem xét trách nhiệm nếu có đủ căn cứ pháp luật. Tuy nhiên, cần xác định riêng vai trò của từng người trong việc tổ chức, chỉ đạo, thực hiện hoặc giúp sức cho hành vi phạm tội. Giám đốc không mặc nhiên phải chịu trách nhiệm chỉ vì giữ chức vụ đại diện theo pháp luật; tương tự, hành vi vi phạm của nhân viên cũng không tự động làm phát sinh trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp. Việc truy cứu mỗi chủ thể phải dựa trên chứng cứ và các điều kiện pháp lý tương ứng.

Mức phạt áp dụng đối với pháp nhân thương mại không được đồng nhất với hình phạt dành cho cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi. Nếu cần đối chiếu các khung hình phạt, mức tiền phạt và hình phạt tù áp dụng đối với cá nhân theo từng khoản của Điều 190, có thể tham khảo bài viết mức phạt tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS.

6.2. Những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của pháp nhân

Theo Điều 84 BLHS, pháp nhân thương mại có thể được xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự khi đã ngăn chặn hoặc làm giảm tác hại của tội phạm; tự nguyện sửa chữa, bồi thường, khắc phục hậu quả; phạm tội nhưng chưa gây thiệt hại hoặc thiệt hại không lớn; tích cực hợp tác với cơ quan có trách nhiệm; hoặc có nhiều đóng góp trong thực hiện chính sách xã hội. Tòa án cũng có thể xem xét tình tiết khác nếu nêu rõ lý do trong bản án. Đây là các căn cứ áp dụng riêng cho pháp nhân, không đồng nhất với tình tiết giảm nhẹ của giám đốc hoặc cá nhân liên quan.

6.3. Khắc phục hậu quả và hợp tác điều tra có ý nghĩa thế nào?

Việc chủ động khắc phục hậu quả và tích cực hợp tác với cơ quan tiến hành tố tụng có thể trở thành căn cứ giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho pháp nhân thương mại theo Điều 84 BLHS. Doanh nghiệp cần kịp thời ngăn chặn hoạt động sản xuất, phân phối hàng cấm, thu hồi hàng hóa vi phạm, hạn chế thiệt hại phát sinh và tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả nếu có. Đồng thời, việc cung cấp đầy đủ hồ sơ, chứng từ, dữ liệu giao dịch và phối hợp xác minh hành vi phạm tội cần được thể hiện bằng những hoạt động thực tế. Tuy nhiên, khắc phục hậu quả không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự mà được xem xét khi quyết định hình phạt.

✅Phần 7. Chứng cứ cần kiểm tra khi xác định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại

7.1. Hồ sơ pháp lý và tài liệu chứng minh tư cách pháp nhân

Việc xác định trách nhiệm hình sự trước hết phải làm rõ tư cách pháp lý và cơ chế tổ chức, điều hành của doanh nghiệp tại thời điểm xảy ra hành vi. Các tài liệu cần đối chiếu gồm giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, điều lệ công ty, quyết định bổ nhiệm người quản lý, quy chế phân quyền và hồ sơ tổ chức bộ máy. Những tài liệu này giúp xác định người có thẩm quyền quyết định, phạm vi đại diện và cơ chế kiểm soát hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, chức danh quản lý không tự động chứng minh sự chỉ đạo hoặc chấp thuận hành vi phạm tội của pháp nhân.

7.2. Chứng cứ về hành vi sản xuất, buôn bán và lợi ích của pháp nhân

Cần đối chiếu hợp đồng mua bán, đơn đặt hàng, hóa đơn, chứng từ thanh toán, sổ sách kế toán, dữ liệu kho hàng và vận chuyển để xác định hoạt động sản xuất, buôn bán thực tế. Sao kê tài khoản ngân hàng và chứng từ tài chính giúp làm rõ dòng tiền, doanh thu và khoản lợi ích mà pháp nhân nhận được từ giao dịch. Tuy nhiên, việc hàng hóa được lưu giữ tại kho hoặc tiền được chuyển qua tài khoản doanh nghiệp chưa đủ để kết luận pháp nhân phạm tội. Cần xác minh mối liên hệ giữa giao dịch, lợi ích và cơ chế điều hành của doanh nghiệp.

7.3. Chứng cứ về sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận

Việc xác định pháp nhân thương mại có chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận hành vi phạm tội phải dựa trên diễn biến thực tế, không chỉ căn cứ chức danh của người quản lý. Cơ quan tiến hành tố tụng cần đối chiếu email, tin nhắn nội bộ, quyết định phê duyệt giao dịch, biên bản họp, phân công nhiệm vụ và dữ liệu phần mềm quản trị với lời khai của người quản lý, nhân viên và đối tác. Đặc biệt, cần làm rõ ai quyết định nguồn hàng, phê duyệt thanh toán, tổ chức sản xuất hoặc phân phối. Một tài liệu riêng lẻ chưa đủ để kết luận sự chấp thuận của pháp nhân.

Khung kiểm tra chứng cứ trong hồ sơ:

Lưu ý pháp lý: Theo điểm c khoản 1 Điều 75 BLHS, cần chứng minh hành vi phạm tội được thực hiện có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại. Không thể chỉ dựa vào việc người thực hiện giữ chức vụ giám đốc, quản lý hoặc nhân viên để suy đoán điều kiện này đã được đáp ứng.

✅Phần 8. Câu hỏi thường gặp về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại

❓Công ty có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm không?

Có. Công ty có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu có tư cách pháp nhân thương mại, tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 thuộc phạm vi quy định tại Điều 76 BLHS và đáp ứng đầy đủ các điều kiện tại Điều 75. Việc phát hiện hàng cấm trong kho, nhà xưởng hoặc hoạt động kinh doanh của công ty chưa đủ để kết luận pháp nhân phạm tội. Cần chứng minh hành vi được thực hiện nhân danh và vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận và còn thời hiệu truy cứu.

❓Giám đốc bị truy cứu thì công ty có phải chịu trách nhiệm hình sự không?

Không đương nhiên. Việc giám đốc bị truy cứu trách nhiệm hình sự không đồng nghĩa công ty cũng phải chịu trách nhiệm về cùng hành vi. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá độc lập các điều kiện tại Điều 75 BLHS, bao gồm việc thực hiện hành vi nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận. Theo khoản 2 Điều 75, trách nhiệm hình sự của pháp nhân không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân có liên quan nếu hành vi của người đó đủ căn cứ cấu thành tội phạm.

❓Doanh nghiệp phạm tội sản xuất, buôn bán hàng cấm bị phạt tối đa bao nhiêu tiền?

Theo khoản 5 Điều 190 BLHS, pháp nhân thương mại có thể bị phạt tiền đến 9 tỷ đồng khi phạm tội thuộc trường hợp khoản 3. Ngoài hình phạt tiền, pháp nhân còn có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm. Trường hợp đủ điều kiện đình chỉ hoạt động vĩnh viễn theo Điều 79, chế tài này cũng có thể được áp dụng. Ngoài ra, pháp nhân còn có thể chịu hình phạt bổ sung như cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực hoặc cấm huy động vốn.

❓Công ty có bị đình chỉ toàn bộ hoạt động khi phạm tội buôn bán hàng cấm không?

Không phải mọi trường hợp phạm tội theo Điều 190 đều dẫn đến đình chỉ toàn bộ hoạt động của công ty. Theo khoản 5 Điều 190, pháp nhân có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm hoặc đình chỉ vĩnh viễn nếu đáp ứng căn cứ luật định. Cần phân biệt đình chỉ hoạt động trong một hoặc một số lĩnh vực với đình chỉ toàn bộ hoạt động. Việc áp dụng chế tài phải căn cứ Điều 78, Điều 79 BLHS và tính chất, mức độ vi phạm cụ thể của pháp nhân.

✅Phần 9. Kết luận: Xác định trách nhiệm hình sự của pháp nhân phải căn cứ vào hồ sơ thực tế

Điều 190 BLHS thuộc phạm vi tội danh mà pháp nhân thương mại có thể phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 76 BLHS. Tuy nhiên, việc truy cứu không chỉ căn cứ vào hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm mà phải chứng minh đồng thời bốn điều kiện tại Điều 75. Khoản 5 Điều 190 quy định riêng các mức phạt tiền và chế tài áp dụng đối với pháp nhân, trong khi trách nhiệm hình sự của tổ chức không loại trừ trách nhiệm của cá nhân liên quan. Vì vậy, không thể mặc nhiên kết luận doanh nghiệp phạm tội chỉ vì phát hiện hàng cấm tại kho hoặc hàng hóa được lưu thông qua hoạt động kinh doanh. Luật sư cần rà soát hồ sơ pháp lý doanh nghiệp, cơ chế chỉ đạo, dòng tiền, giao dịch hàng hóa và chứng cứ về lợi ích của pháp nhân để đánh giá căn cứ truy cứu, phạm vi trách nhiệm và phương án xử lý phù hợp.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com|