Giá trị hàng cấm và thu lợi bất chính được xác định như thế nào?

Giá trị hàng cấm được xác định dựa trên đặc điểm hàng hóa, số lượng, chất lượng, thời điểm, địa điểm và căn cứ định giá theo quy định pháp luật. Trong khi đó, thu lợi bất chính cần được làm rõ từ giao dịch, dòng tiền và lợi ích thực tế phát sinh. Hai đại lượng này có ý nghĩa pháp lý khác nhau khi áp dụng Điều 190 BLHS.

Giá trị hàng cấm và thu lợi bất chính được xác định như thế nào?

• Giá trị hàng cấm được xác định căn cứ vào loại hàng, số lượng, chất lượng, thời điểm, địa điểm và các nguồn thông tin về giá theo quy định.
• Thu lợi bất chính từ buôn bán hàng cấm phải được xem xét trên cơ sở giao dịch thực tế, số tiền đã thu và các khoản chi phí có liên quan.
• Giá bán, doanh thu và trị giá hàng hóa không mặc nhiên đồng nhất với khoản thu lợi bất chính.
• Kết luận định giá cần được kiểm tra về đối tượng, phương pháp, nguồn dữ liệu và trình tự thực hiện.
• Khi áp dụng Điều 190 BLHS, phải xác định đúng căn cứ định lượng tương ứng với từng nhóm hàng hóa, không tự ý thay thế trị giá bằng khoản thu lợi hoặc ngược lại.

✅Mở đầu

Trong các vụ án sản xuất, buôn bán hàng cấm, một sai lệch về trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định khung trách nhiệm hình sự. Thực tế, không ít trường hợp hồ sơ có hóa đơn, chứng từ giao dịch nhưng chưa làm rõ giá đó có phản ánh đúng lô hàng bị thu giữ hay không; tiền bán hàng cũng chưa chắc là khoản lợi thực tế. Vì vậy, việc xác định giá trị hàng cấm phải được kiểm tra độc lập với việc tính khoản thu lợi, thông qua đối chiếu hồ sơ hàng hóa, dữ liệu thanh toán, chi phí và kết luận định giá. Đây là bước quan trọng để đánh giá chính xác căn cứ áp dụng Điều 190 BLHS.

✅Phần 1. Vì sao phải xác định riêng trị giá hàng cấm và khoản thu lợi bất chính?

1.1. Trị giá hàng cấm và thu lợi bất chính là hai căn cứ khác nhau

Trị giá hàng cấm và khoản thu lợi bất chính là hai đại lượng pháp lý khác nhau, cần được xác định độc lập khi áp dụng Điều 190 BLHS. Trị giá hàng cấm phản ánh giá trị bằng tiền của chính hàng hóa được xác định theo căn cứ định giá phù hợp; trong khi thu lợi bất chính từ buôn bán hàng cấm phản ánh khoản lợi có được từ hành vi vi phạm. Vì vậy, một lô hàng có trị giá lớn không đồng nghĩa người thực hiện đã thu được khoản lợi tương ứng. Việc xác định giá trị hàng cấm phải dựa trên đặc điểm, số lượng và căn cứ định giá; còn khoản thu lợi cần được chứng minh bằng dữ liệu giao dịch, dòng tiền và các tài liệu liên quan.

1.2. Vì sao không thể lấy doanh thu hoặc giá bán làm khoản thu lợi bất chính?

Doanh thu hoặc giá bán chỉ phản ánh quy mô giao dịch, không đương nhiên là khoản thu lợi bất chính. Khi xác định căn cứ này, cần phân biệt giá trị hàng hóa, số tiền đã thu thực tế và lợi ích phát sinh từ hành vi vi phạm. Đối với hàng chưa bán, bị thu giữ hoặc giao dịch bị hủy, không thể mặc nhiên coi toàn bộ giá trị dự kiến là khoản đã thu lợi. Trường hợp bán một phần hoặc bán chịu, cần đối chiếu số lượng đã giao, tiền đã nhận, nghĩa vụ thanh toán và các khoản chi phí có căn cứ. Vì vậy, việc xác định khoản thu lợi phải dựa trên bản chất giao dịch và chứng cứ cụ thể, không chỉ căn cứ vào giá niêm yết hoặc tổng doanh thu.

1.3. Ý nghĩa của việc xác định đúng căn cứ định lượng theo Điều 190 BLHS

Điều 190 BLHS không áp dụng một căn cứ định lượng thống nhất cho mọi loại hàng cấm, mà phân biệt theo số lượng, khối lượng, trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính tùy từng nhóm hàng và trường hợp cụ thể. Vì vậy, trước khi đối chiếu ngưỡng định lượng, cần xác định đúng loại hàng hóa và điểm, khoản tương ứng của điều luật. Đặc biệt, trị giá hàng cấm không đồng nhất với khoản thu lợi bất chính; không thể lấy giá trị toàn bộ lô hàng thay thế cho khoản thu lợi khi điều luật quy định căn cứ định lượng là khoản lợi bất chính. Sai lệch ở bước này có thể dẫn đến áp dụng không đúng khung trách nhiệm hình sự.

Việc xác định trị giá hàng hóa chỉ là một phần trong quá trình đánh giá trách nhiệm hình sự. Cơ quan tiến hành tố tụng còn phải làm rõ hành vi, đối tượng tác động, chủ thể và yếu tố lỗi theo quy định. Xem thêm phân tích về cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS.

✅Phần 2. Những nguyên tắc cần xác định trước khi định giá hàng cấm

2.1. Phải xác định đúng hàng hóa là đối tượng cần định giá

Trước khi định giá, cần xác định chính xác đối tượng hàng hóa thông qua tên gọi, chủng loại, nhãn hiệu, nguồn gốc, thành phần, công dụng và tình trạng thực tế tại thời điểm thu giữ. Đây là bước quan trọng vì mỗi nhóm hàng có thể có đặc điểm và căn cứ định giá khác nhau theo Điều 190 BLHS. Đặc biệt, cần phân biệt hàng hóa bị Nhà nước cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng với hàng hóa chưa được phép lưu hành hoặc sử dụng tại Việt Nam; hai nhóm này được quy định theo những căn cứ định lượng riêng. Việc đối chiếu hồ sơ chuyên ngành, kết quả giám định và tài liệu kiểm tra hàng hóa giúp tránh định giá nhầm đối tượng, ảnh hưởng đến căn cứ xác định trách nhiệm hình sự.

Trước khi xác định trị giá, cần làm rõ chính xác hàng hóa thuộc nhóm nào và có phải là đối tượng bị cấm kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng hay không. Việc nhận diện sai nhóm hàng có thể dẫn đến lựa chọn sai căn cứ pháp lý và phương pháp định giá. Có thể xem thêm bài viết về các loại hàng hóa bị cấm kinh doanh tại Việt Nam để phân biệt hàng cấm với hàng hóa kinh doanh có điều kiện.

2.2. Xác định thời điểm và địa điểm định giá

Khi xác định giá trị hàng cấm, cần làm rõ thời điểm và địa điểm được yêu cầu định giá, bởi giá hàng hóa có thể thay đổi theo thị trường, khu vực và điều kiện giao dịch. Theo quy định về định giá tài sản trong tố tụng hình sự, Hội đồng định giá phải căn cứ vào thời điểm, địa điểm định giá được xác định trong văn bản yêu cầu và các nguồn thông tin phù hợp. Vì vậy, không thể mặc nhiên lấy giá tại thời điểm bắt giữ, thời điểm xét xử hoặc giá bán hiện tại để thay thế. Trường hợp không thu thập được mức giá tại đúng thời điểm, địa điểm yêu cầu, việc mở rộng phạm vi khảo sát phải tuân thủ cơ chế và điều kiện pháp luật quy định, đồng thời nêu rõ căn cứ lựa chọn mức giá đối chiếu.

2.3. Phải đối chiếu số lượng, chất lượng và tình trạng hàng hóa

Khi xác định giá trị hàng cấm, cần kiểm tra đồng thời số lượng, chất lượng và tình trạng thực tế của từng nhóm hàng, thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi hoặc số lượng ghi trên hồ sơ. Hàng nguyên kiện, hàng đã qua sử dụng, hàng bị hư hỏng hoặc không đồng nhất về chất lượng có thể có mức giá khác nhau. Vì vậy, cần đối chiếu biên bản kiểm kê, thu giữ, niêm phong, kết quả kiểm tra chuyên môn và tài liệu xác định đặc điểm hàng hóa. Trường hợp có nhiều chủng loại hoặc tình trạng khác nhau, nên phân loại và đánh giá riêng từng nhóm. Không thể mặc nhiên lấy giá hàng mới, nguyên vẹn để áp dụng cho toàn bộ lô hàng khi thực tế không tương đồng.

2.4. Không đồng nhất giá giao dịch bất hợp pháp với giá thị trường hợp pháp

Đối với hàng cấm, giá giao dịch thực tế thường hình thành trong điều kiện mua bán không công khai, chịu ảnh hưởng của nguồn cung, phương thức giao nhận, mức độ rủi ro và tính chất bất hợp pháp của hàng hóa. Vì vậy, giá mua bán thực tế có thể là nguồn thông tin phục vụ định giá, nhưng không đương nhiên phản ánh đầy đủ trị giá hàng hóa theo căn cứ pháp luật. Khi xác định giá trị hàng cấm, cần đối chiếu giá giao dịch với thời điểm, địa điểm, chủng loại, chất lượng và các nguồn dữ liệu khác được pháp luật cho phép. Không thể chỉ căn cứ vào giá mua bán ngầm hoặc lời khai của người giao dịch để mặc nhiên kết luận trị giá hàng hóa trong vụ án.

✅Phần 3. Cách định giá hàng cấm trong vụ án hình sự theo căn cứ pháp luật

3.1. Giá thị trường tại thời điểm và địa điểm được yêu cầu định giá

Theo điểm a khoản 2 Điều 20 Nghị định 250/2025/NĐ-CP, giá thị trường tại thời điểm và địa điểm được yêu cầu định giá là một trong những căn cứ xác định trị giá hàng cấm. Khi áp dụng, Hội đồng định giá cần thu thập, đối chiếu thông tin từ các giao dịch thực tế, mức giá chào mua, chào bán hoặc nguồn dữ liệu thị trường có thể kiểm chứng. Tuy nhiên, mức giá được sử dụng phải tương thích với thời điểm định giá, địa bàn liên quan và đặc điểm của hàng hóa như chủng loại, chất lượng, quy cách, số lượng. Nếu không có dữ liệu tại địa điểm yêu cầu, pháp luật cho phép mở rộng phạm vi thu thập theo nguyên tắc lựa chọn địa bàn từ gần đến xa, có đặc điểm thị trường tương tự; không được tùy tiện lấy giá ở một thị trường khác làm căn cứ kết luận.

Ví dụ minh họa: Một lô hàng cấm bị thu giữ tại Hà Nội vào tháng 3/2026. Khi định giá, Hội đồng định giá cần thu thập dữ liệu về mức giá của hàng hóa cùng chủng loại, chất lượng và quy cách tại thời điểm, địa bàn có liên quan. Nếu không có giao dịch đủ tin cậy tại Hà Nội, có thể xem xét dữ liệu từ địa bàn lân cận có điều kiện thị trường tương tự theo quy định. Ngược lại, nếu sử dụng giá của hàng hóa khác chất lượng, giá tại thời điểm cách xa thời điểm cần định giá hoặc giá bán lẻ ở thị trường không tương đồng mà không giải thích được căn cứ điều chỉnh, kết quả có thể thiếu tính thuyết phục. Vì vậy, cần kiểm tra cả nguồn dữ liệu và mức độ tương đồng trước khi chấp nhận kết quả định giá.

3.2. Giá ghi trên hợp đồng, hóa đơn hoặc tờ khai nhập khẩu

Giá ghi trên hợp đồng mua bán, hóa đơn hoặc tờ khai nhập khẩu là một trong những căn cứ có thể được sử dụng khi định giá hàng cấm theo quy định tại Điều 20 Nghị định 250/2025/NĐ-CP. Tuy nhiên, giá trên giấy tờ chỉ có ý nghĩa khi xác định được tính xác thực và mối liên hệ với chính lô hàng đang được xem xét. Cần đối chiếu thời điểm lập chứng từ, chủ thể giao dịch, số lượng, chủng loại, chất lượng hàng hóa và dòng tiền thanh toán. Trường hợp hợp đồng không thực hiện, hóa đơn ghi giá không đúng thực tế hoặc tờ khai không phản ánh đúng hàng hóa bị thu giữ, cơ quan định giá phải đánh giá thận trọng, không mặc nhiên lấy con số trên chứng từ làm trị giá kết luận.

Ví dụ minh họa: Một doanh nghiệp bị phát hiện lưu giữ lô hàng thuộc danh mục hàng cấm. Trong hồ sơ có hợp đồng mua bán ghi tổng giá trị 180 triệu đồng, nhưng sao kê ngân hàng chỉ thể hiện khoản thanh toán 90 triệu đồng; đồng thời, số lượng hàng ghi trên hợp đồng không trùng khớp với biên bản kiểm kê khi thu giữ. Trong trường hợp này, không thể mặc nhiên lấy 180 triệu đồng làm trị giá lô hàng. Cơ quan định giá cần xác minh hợp đồng có được thực hiện thực tế hay không, khoản thanh toán phản ánh giao dịch nào, số lượng và chủng loại hàng hóa thực tế ra sao, đồng thời đối chiếu các nguồn giá phù hợp khác trước khi đưa ra kết luận.

3.3. Báo cáo thẩm định giá, chứng thư thẩm định giá và báo cáo tư vấn giá

Báo cáo thẩm định giá, chứng thư thẩm định giá và báo cáo tư vấn giá có thể cung cấp dữ liệu chuyên môn phục vụ quá trình xác định trị giá hàng cấm. Tuy nhiên, cần phân biệt các tài liệu này với kết luận định giá tài sản do Hội đồng định giá tài sản trong tố tụng hình sự ban hành. Khi sử dụng, phải kiểm tra đơn vị thực hiện, phạm vi công việc, đối tượng được định giá, thời điểm xác định giá và các giả định làm cơ sở tính toán. Nếu tài liệu chỉ phản ánh giá của hàng hóa tương tự hoặc được lập cho mục đích giao dịch khác, cần đánh giá mức độ phù hợp trước khi sử dụng làm căn cứ trong vụ án.

Ví dụ minh họa: Trong quá trình điều tra, người bị buộc tội cung cấp một chứng thư thẩm định giá được lập trước thời điểm thu giữ hàng hóa sáu tháng. Chứng thư xác định giá của sản phẩm cùng nhãn hiệu, nhưng khác quy cách đóng gói và tình trạng bảo quản so với lô hàng thực tế. Tài liệu này có thể được xem xét như một nguồn thông tin chuyên môn, nhưng không đương nhiên quyết định trị giá hàng hóa tại thời điểm cần định giá trong vụ án. Cơ quan có thẩm quyền phải kiểm tra sự tương đồng của hàng hóa, thời điểm xác định giá và phương pháp thẩm định; nếu cần, phải thu thập thêm dữ liệu để Hội đồng định giá đánh giá theo đúng căn cứ pháp luật.

3.4. Giá của hàng hóa tương tự được phép kinh doanh, lưu hành, sử dụng

Khi hàng cấm không có giao dịch hợp pháp hoặc thiếu dữ liệu giá trực tiếp, việc định giá có thể xem xét giá của hàng hóa tương tự được phép kinh doanh, lưu hành, sử dụng tại Việt Nam theo căn cứ pháp luật. Nguồn tham khảo có thể gồm giá niêm yết, hợp đồng mua bán, hóa đơn hoặc tài liệu giao dịch có khả năng kiểm chứng. Trường hợp cần thiết, có thể xem xét giá hàng hóa tương tự trên thị trường khu vực hoặc thế giới theo điều kiện luật định. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào tên gọi hoặc hình thức bên ngoài để lựa chọn hàng hóa so sánh. Hội đồng định giá cần làm rõ mức độ tương đồng về công dụng, đặc điểm kỹ thuật, chất lượng, xuất xứ và tình trạng hàng hóa; đồng thời giải thích những yếu tố chênh lệch có thể ảnh hưởng đến kết quả định giá.

Ví dụ minh họa: Một lô hàng thuốc bảo vệ thực vật thuộc danh mục cấm cần được xác định trị giá, nhưng không có giao dịch hợp pháp đối với chính sản phẩm đó. Hội đồng định giá có thể xem xét giá của sản phẩm được phép lưu hành có công dụng, thành phần hoạt chất, nồng độ và quy cách đóng gói tương tự. Tuy nhiên, nếu sản phẩm so sánh có chất lượng, xuất xứ hoặc đặc tính kỹ thuật khác biệt đáng kể thì phải đánh giá, giải thích mức độ ảnh hưởng đến giá, không thể lấy nguyên giá niêm yết của sản phẩm đó làm trị giá hàng cấm.

3.5. Các căn cứ khác do cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng cung cấp

Theo điểm g khoản 2 Điều 20 Nghị định 250/2025/NĐ-CP, Hội đồng định giá có thể sử dụng các căn cứ khác giúp xác định giá hàng cấm do cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng hình sự cung cấp. Tuy nhiên, cơ quan cung cấp phải chịu trách nhiệm về tính chính xác, tin cậy của thông tin. Chẳng hạn, khi định giá một lô hàng nhập lậu không có hóa đơn, cơ quan điều tra có thể cung cấp tài liệu xác minh nguồn gốc, đặc điểm hàng hóa và dữ liệu giao dịch liên quan. Những tài liệu này phải có nguồn gốc rõ ràng, kiểm chứng được và phù hợp với đối tượng định giá; không thể chỉ dựa vào một báo giá không xác định được xuất xứ.

3.6. Thứ tự ưu tiên và lựa chọn phương pháp định giá

Theo Điều 23 Nghị định 250/2025/NĐ-CP, Hội đồng định giá lựa chọn phương pháp căn cứ vào loại hàng hóa, đặc điểm tài sản và thông tin khảo sát. Thứ tự ưu tiên là phương pháp theo pháp luật chuyên ngành liên quan; nếu không có thì áp dụng phương pháp định giá chung đối với hàng hóa, dịch vụ hoặc phương pháp thẩm định giá theo pháp luật về giá. Ví dụ, khi định giá hàng cấm có đặc tính kỹ thuật chuyên biệt, Hội đồng cần xem xét quy định chuyên ngành trước khi lựa chọn phương pháp phù hợp.

Chú ý: Ví dụ về lô hàng không có hóa đơn chỉ nhằm minh họa cách sử dụng căn cứ khác, không có nghĩa cơ quan tố tụng được tự xác định một mức giá rồi mặc nhiên coi đó là kết quả định giá. Cần phân biệt tài liệu do cơ quan tố tụng cung cấp với việc Hội đồng định giá xem xét, lựa chọn căn cứ và phương pháp để ban hành kết luận.

Kết quả định giá thấp hơn ngưỡng định lượng thông thường không đồng nghĩa trong mọi trường hợp người thực hiện được loại trừ trách nhiệm hình sự. Cần kiểm tra thêm các điều kiện đặc biệt được quy định tại điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS. Phân tích riêng vấn đề này tại bài viết hàng cấm dưới mức định lượng có bị truy cứu hình sự không?

✅Phần 4. Cách tính thu lợi bất chính từ buôn bán hàng cấm

4.1. Xác định khoản tiền hoặc lợi ích thực tế phát sinh từ hành vi

Khi xác định thu lợi bất chính từ buôn bán hàng cấm, trước hết cần làm rõ giao dịch đã hoàn tất, đang thực hiện hay mới dừng ở thỏa thuận. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đối chiếu số tiền thực tế đã nhận, khoản còn phải thu, số hàng đã giao và lợi ích vật chất mà người thực hiện đã được hưởng. Các dữ liệu này cần được kiểm tra qua hợp đồng, tin nhắn, chứng từ thanh toán, sao kê ngân hàng và lời khai của những người liên quan. Đặc biệt, tiền thu được từ giao dịch không mặc nhiên đồng nghĩa với khoản thu lợi bất chính; việc xác định phải dựa trên bản chất giao dịch và chứng cứ cụ thể, tránh suy đoán từ tổng giá trị hợp đồng hoặc doanh thu dự kiến.

4.2. Đối chiếu giá mua, giá bán và dòng tiền giao dịch

Việc xác định thu lợi bất chính từ buôn bán hàng cấm cần đối chiếu đồng thời giá mua vào, giá bán ra và dòng tiền thực tế của từng giao dịch. Các tài liệu cần kiểm tra gồm hợp đồng, tin nhắn trao đổi, sổ sách kinh doanh, hóa đơn, chứng từ chuyển khoản, biên nhận thanh toán và lời khai của người liên quan. Đặc biệt, phải làm rõ số lượng hàng hóa thực tế đã giao, đơn giá thỏa thuận, số tiền đã nhận và khoản tiền còn chưa thanh toán. Trường hợp số liệu trong bảng kê do một bên cung cấp không thống nhất với chứng từ ngân hàng hoặc tài liệu giao nhận, cần xác minh nguyên nhân chênh lệch trước khi sử dụng làm căn cứ đánh giá. Không thể chỉ dựa vào bảng kê đơn phương để kết luận khoản thu lợi bất chính.

Ví dụ minh họa: A mua 100 thùng hàng cấm với giá thỏa thuận 2 triệu đồng/thùng, sau đó bán 60 thùng với giá 2,5 triệu đồng/thùng. Tin nhắn trao đổi thể hiện giá bán, sao kê ngân hàng xác nhận A đã nhận 120 triệu đồng, còn biên bản giao nhận chứng minh số lượng hàng thực tế đã giao. Trong trường hợp này, cần đối chiếu riêng giá mua, giá bán, số lượng đã giao và khoản tiền thực nhận; không lấy tổng giá trị 100 thùng hàng hoặc toàn bộ doanh thu dự kiến làm khoản thu lợi bất chính. Nếu A xuất trình bảng kê chi phí vận chuyển, thuê kho thì những khoản này cũng phải được kiểm tra về tính thực tế, chứng từ và mối liên hệ với giao dịch trước khi đánh giá. Đây là tình huống giả định nhằm minh họa phương pháp đối chiếu, không phải công thức mặc định để tính thu lợi bất chính trong mọi vụ án.

4.3. Xác định chi phí và khoản tiền có liên quan

Khi xác định thu lợi bất chính từ buôn bán hàng cấm, cần làm rõ bản chất từng khoản chi được viện dẫn như tiền mua nguyên liệu, vận chuyển, đóng gói, thuê kho, nhân công hoặc chi phí giao dịch. Không phải mọi khoản tiền đã chi đều đương nhiên được trừ vào doanh thu để xác định khoản thu lợi. Cơ quan tiến hành tố tụng cần kiểm tra khoản chi có thực tế phát sinh, có tài liệu chứng minh và có mối liên hệ trực tiếp với hoạt động buôn bán đang xem xét hay không. Ngược lại, cũng không nên loại bỏ máy móc những chi phí có căn cứ. Việc đánh giá phải dựa trên chứng từ, dòng tiền và bản chất giao dịch cụ thể.

Tình huống minh họa: A thực hiện buôn bán một lô hàng cấm, có tổng số tiền thu được từ giao dịch là 200 triệu đồng. A khai đã chi 120 triệu đồng để mua hàng, 10 triệu đồng vận chuyển và 5 triệu đồng thuê kho, đóng gói. Tuy nhiên, hồ sơ mới có chứng từ chứng minh khoản mua hàng và vận chuyển; khoản thuê kho, đóng gói chưa có tài liệu đối chiếu. Trong trường hợp này, không thể mặc nhiên chấp nhận toàn bộ 135 triệu đồng là chi phí hợp lệ, cũng không thể bỏ qua các khoản chi chỉ vì chưa xuất trình đủ chứng từ tại thời điểm ban đầu. Cần xác minh người nhận tiền, thời điểm thanh toán, mục đích chi và mối liên hệ với lô hàng để đánh giá chính xác khoản thu lợi bất chính

4.4. Trường hợp hàng chưa bán, bán một phần hoặc giao dịch bị hủy

Hàng cấm chưa tiêu thụ vẫn có thể được xác định trị giá để phục vụ việc áp dụng Điều 190 BLHS, nhưng không vì thế mà mặc nhiên phát sinh khoản thu lợi bất chính tương ứng. Nếu hàng chỉ được bán một phần, cần đối chiếu số lượng thực tế đã giao, số tiền đã nhận, khoản còn phải thanh toán và phần hàng chưa tiêu thụ. Trường hợp giao dịch bị hủy hoặc chưa hoàn tất, phải làm rõ người thực hiện đã thực tế nhận được tiền hay lợi ích vật chất nào khác hay chưa. Trị giá hàng hóa, giá trị hợp đồng và khoản thu lợi bất chính là những dữ liệu cần được đánh giá riêng, không thể tự động đồng nhất.

Ví dụ minh họa: A mua một lô hàng cấm gồm 1.000 sản phẩm, sau đó mới bán được 300 sản phẩm và nhận tiền thanh toán cho số hàng này. 700 sản phẩm còn lại bị cơ quan chức năng thu giữ. Khi đánh giá hồ sơ, không thể lấy toàn bộ giá trị 1.000 sản phẩm để mặc nhiên kết luận đó là khoản thu lợi bất chính của A. Cần tách trị giá lô hàng, giao dịch đã thực hiện và lợi ích thực tế phát sinh từ 300 sản phẩm đã bán. Nếu giao dịch với số hàng còn lại bị hủy, cũng phải xác minh có khoản tiền hoặc lợi ích nào A đã thực nhận hay không.

4.5. Vì sao không thể áp dụng một công thức máy móc cho mọi vụ án?

Không có cơ sở để áp dụng một công thức tính chung cho mọi trường hợp thu lợi bất chính từ buôn bán hàng cấm. Cách xác định phải căn cứ vào hành vi cụ thể, phương thức giao dịch, mức độ thực hiện và tài liệu chứng minh lợi ích đã phát sinh. Việc lấy tổng doanh thu trừ một khoản chi phí ước tính mà không kiểm tra chứng từ, nguồn tiền và mối liên hệ của từng khoản chi có thể dẫn đến sai lệch. Khi xác định khoản thu lợi, cần chỉ rõ dữ liệu đầu vào, phương pháp tính, căn cứ pháp lý và những khoản chưa đủ cơ sở kết luận; không được suy đoán bất lợi chỉ từ giá trị hợp đồng hoặc số tiền giao dịch dự kiến.

Ví dụ minh họa: B khai đã bán hàng cấm thu được 200 triệu đồng và bỏ ra 150 triệu đồng để nhập hàng, vận chuyển, thuê kho. Tuy nhiên, hồ sơ mới có sao kê nhận tiền 200 triệu đồng, chưa có chứng từ chứng minh đầy đủ các khoản chi 150 triệu đồng. Không thể mặc nhiên xác định khoản thu lợi là 50 triệu đồng chỉ bằng phép trừ này. Cơ quan tiến hành tố tụng cần kiểm tra từng khoản chi có thực tế phát sinh, liên quan đến hành vi đang bị xem xét và có căn cứ chứng minh hay không. Đồng thời, phải làm rõ bản chất của khoản tiền 200 triệu đồng, tránh đồng nhất toàn bộ dòng tiền với lợi ích bất chính.

✅Phần 5. Chứng cứ xác định giá trị hàng cấm và khoản thu lợi bất chính

5.1. Hồ sơ hàng hóa và tài liệu kiểm kê

Việc xác định giá trị hàng cấm trước hết phải dựa trên hồ sơ phản ánh chính xác đặc điểm và tình trạng thực tế của lô hàng bị thu giữ. Các tài liệu cần đối chiếu gồm biên bản thu giữ, kiểm đếm, niêm phong, mở niêm phong và bảng kê chi tiết về chủng loại, số lượng, khối lượng, chất lượng hàng hóa. Trường hợp hàng hóa có đặc tính chuyên ngành, cần xem xét thêm kết quả giám định hoặc tài liệu xác minh của cơ quan có chuyên môn. Đặc biệt, phải kiểm tra sự thống nhất giữa số liệu kiểm kê, mẫu vật được lấy để giám định và hàng hóa thực tế được đưa ra định giá. Sai lệch ở khâu này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến căn cứ xác định trị giá và khoản thu lợi bất chính.

5.2. Hợp đồng, hóa đơn, chứng từ giao nhận và thanh toán

Hợp đồng mua bán, hóa đơn, phiếu xuất kho, vận đơn và biên bản giao nhận là những tài liệu quan trọng để xác định giá trị hàng cấm và kiểm tra thực tế giao dịch. Tuy nhiên, cần đối chiếu từng chứng từ với đúng lô hàng, chủng loại, số lượng, thời điểm và chủ thể liên quan, tránh sử dụng tài liệu không phản ánh giao dịch đang được xác minh. Đối với khoản thu lợi bất chính, sao kê ngân hàng, dữ liệu ví điện tử và chứng từ thu chi giúp làm rõ số tiền đã nhận, đã thanh toán hoặc còn phải đối chiếu. Không nên mặc nhiên coi tổng tiền chuyển khoản là khoản thu lợi nếu chưa xác định được bản chất và mục đích giao dịch

5.3. Tin nhắn, dữ liệu điện tử và lời khai của người liên quan

Tin nhắn, email, dữ liệu trên ứng dụng liên lạc có thể phản ánh quá trình thỏa thuận giá, số lượng, phương thức thanh toán, địa điểm giao nhận và vai trò của từng người trong giao dịch. Khi sử dụng, cần kiểm tra nguồn gốc, tính toàn vẹn, thời điểm tạo lập và mối liên hệ giữa dữ liệu với lô hàng đang được xác minh. Lời khai của người bán, người mua, người vận chuyển và người quản lý hàng hóa cũng cần được đối chiếu với chứng từ giao nhận, dòng tiền và tài liệu thu giữ. Không nên kết luận về trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính chỉ từ một đoạn tin nhắn hay lời khai riêng lẻ khi chưa có căn cứ kiểm chứng phù hợp.

5.4. Bảng đối chiếu chứng cứ và số liệu định giá

Để xác định giá trị hàng cấm và khoản thu lợi bất chính, cần đối chiếu từng dữ kiện với tài liệu chứng minh tương ứng, thay vì chỉ dựa vào giá khai báo hoặc lời trình bày của người liên quan. Việc kiểm tra phải làm rõ hàng hóa được định giá, nguồn hình thành mức giá, thời điểm giao dịch, dòng tiền thực nhận và các khoản chi phí có liên quan. Bảng dưới đây giúp nhận diện những dữ liệu cần xác minh, ý nghĩa pháp lý và tài liệu cần thu thập trong hồ sơ.

Lưu ý khi đánh giá hồ sơ: Các tài liệu trên phải được đối chiếu chéo về thời gian, số lượng, chủ thể và nội dung giao dịch. Chẳng hạn, số tiền chuyển khoản không đương nhiên là khoản thu lợi bất chính nếu chưa xác định được mục đích thanh toán và lô hàng liên quan. Tương tự, chi phí do người liên quan kê khai cần có căn cứ kiểm chứng trước khi xem xét. Việc phân biệt rõ trị giá hàng hóa với khoản thu lợi giúp hạn chế sai lệch khi áp dụng Điều 190 BLHS.

Đối với hoạt động diễn ra qua nhiều lần giao dịch, việc xác định trị giá cần gắn với từng lô hàng, thời điểm và chứng cứ cụ thể. Không nên tự động cộng toàn bộ số liệu trong mọi giao dịch khi chưa làm rõ mối liên hệ pháp lý giữa các lần thực hiện. Nội dung này được phân tích sâu hơn tại bài viết buôn bán hàng cấm nhiều lần có bị cộng dồn không.

✅Phần 6. Kết luận định giá hàng cấm có giá trị pháp lý gì và khi nào cần xem xét lại?

6.1. Phân biệt kết luận định giá với tài liệu tham khảo về giá

Kết luận định giá tài sản là kết quả do Hội đồng định giá tài sản trong tố tụng hình sự ban hành theo thẩm quyền, trình tự và căn cứ pháp luật. Trong khi đó, hóa đơn, hợp đồng mua bán, báo giá hoặc chứng thư thẩm định giá là những tài liệu cung cấp thông tin về giá, được sử dụng để xem xét, đối chiếu khi định giá. Vì vậy, không thể mặc nhiên coi giá ghi trên hóa đơn hoặc chứng thư thẩm định giá là kết luận định giá trong vụ án. Khi đánh giá trị giá hàng cấm, cần kiểm tra cả nguồn dữ liệu và cách Hội đồng sử dụng dữ liệu đó.

6.2. Kiểm tra tính hợp pháp của trình tự, thành phần và căn cứ định giá

Khi đánh giá kết luận định giá, cần kiểm tra quyết định thành lập Hội đồng, thẩm quyền và thành phần tham gia, văn bản yêu cầu định giá, hồ sơ hàng hóa được cung cấp cũng như tài liệu khảo sát, thu thập giá. Đặc biệt, phải đối chiếu các trường hợp thành viên không được tham gia định giá theo Nghị định 250/2025/NĐ-CP, nhất là trường hợp có căn cứ cho rằng người đó không bảo đảm tính vô tư, khách quan. Đồng thời, cần xem xét Hội đồng đã lựa chọn đúng căn cứ, phương pháp và giải trình những hạn chế khi định giá hàng cấm hay chưa. Không phải mọi chênh lệch về giá đều làm kết luận mất giá trị; cần chỉ ra sai sót cụ thể và ảnh hưởng của sai sót đó đến kết quả định giá.

6.3. Những sai lệch thường gặp trong kết quả định giá

Kết quả định giá có thể thiếu chính xác nếu xác định sai chủng loại, số lượng hoặc tình trạng thực tế của hàng hóa cần định giá. Một sai lệch khác là sử dụng mức giá không phù hợp với thời điểm, địa điểm được yêu cầu định giá hoặc đối chiếu với hàng hóa tương tự nhưng khác biệt về chất lượng, công dụng và đặc tính kỹ thuật. Ngoài ra, kết luận cần được kiểm tra khi không làm rõ nguồn dữ liệu, phương pháp lựa chọn hoặc căn cứ hình thành mức giá. Những thiếu sót này cần được đối chiếu với hồ sơ hàng hóa và tài liệu thị trường để đánh giá mức độ ảnh hưởng đến kết quả định giá.

6.4. Khi nào cần yêu cầu định giá lại hoặc định giá bổ sung?

Việc đề nghị xem xét lại kết quả định giá cần dựa trên căn cứ cụ thể, chẳng hạn kết luận chưa làm rõ chủng loại, số lượng hàng hóa, sử dụng dữ liệu giá không phù hợp về thời điểm, địa điểm hoặc bỏ sót tài liệu quan trọng. Nếu kết luận còn nội dung chưa rõ, có thể đề nghị giải thích; nếu vấn đề định giá chưa được làm rõ đầy đủ, cần xem xét định giá bổ sung; còn khi có căn cứ cho thấy kết luận không chính xác theo điều kiện luật định, có thể đề nghị định giá lại. Không đồng ý với mức giá tự nó chưa đủ để phát sinh quyền yêu cầu định giá lại.

6.5. Cách bảo vệ quan điểm khi có chênh lệch về trị giá

Khi phát hiện chênh lệch, cần chỉ rõ sai lệch nằm ở số lượng, chất lượng, thời điểm, nguồn dữ liệu hay phương pháp định giá. Người liên quan nên cung cấp hợp đồng, hóa đơn, chứng từ giao dịch, tài liệu khảo sát giá hoặc kết quả thẩm định có nguồn gốc rõ ràng để đối chiếu. Quan trọng hơn, cần giải thích chênh lệch đó ảnh hưởng thế nào đến căn cứ định lượng theo Điều 190 BLHS, thay vì chỉ nêu rằng mức giá trong kết luận quá cao hoặc không phù hợp.

✅Phần 7. Ví dụ thực tiễn: Phân biệt trị giá hàng hóa và khoản thu lợi bất chính

7.1. Tình huống lô hàng đã mua nhưng mới bán được một phần

Giả sử một người mua lô hàng cấm gồm 1.000 sản phẩm, có tổng trị giá được xác định theo kết luận định giá là 300 triệu đồng. Trước khi bị kiểm tra, người này đã bán 300 sản phẩm, số còn lại bị thu giữ. Trong trường hợp này, trị giá hàng hóa và khoản thu lợi bất chính phải được xem xét riêng. Mức 300 triệu đồng phản ánh trị giá của lô hàng theo kết quả định giá, không mặc nhiên là khoản thu lợi mà người bán đã đạt được. Đối với 300 sản phẩm đã bán, cần đối chiếu giá giao dịch, số tiền thực nhận, công nợ và các khoản chi có căn cứ để xác định lợi ích phát sinh. Phần hàng chưa bán không thể tự động tính thành khoản thu lợi đã có.

7.2. Tình huống giá trên hóa đơn khác với giá giao dịch thực tế

Khi giá ghi trên hóa đơn khác với số tiền thể hiện qua chuyển khoản hoặc tin nhắn trao đổi, không nên mặc nhiên lấy một trong hai làm căn cứ kết luận. Cần đối chiếu thời điểm lập hóa đơn, chủ thể giao dịch, số lượng, chủng loại hàng hóa và nội dung thanh toán để xác định hóa đơn có thực sự gắn với lô hàng đang bị xem xét hay không. Chẳng hạn, hóa đơn ghi giá 200 triệu đồng nhưng chứng từ thanh toán thể hiện 260 triệu đồng, cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ khoản chênh lệch phát sinh từ giao dịch nào, có bao gồm hàng hóa khác hoặc chi phí riêng hay không. Trị giá hàng cấm chỉ nên được xác định sau khi các nguồn chứng cứ được kiểm tra và đối chiếu khách quan.

7.3. Cách trình bày bảng tính và nhận định trong hồ sơ

Khi rà soát hồ sơ, nên lập bảng riêng để tránh đồng nhất trị giá hàng cấm với khoản thu lợi bất chính. Các cột cần thể hiện gồm: số lượng, đơn giá, tổng trị giá hàng hóa, số tiền thực tế đã thu, chi phí có chứng từ và khoản lợi được xác định. Mỗi số liệu phải ghi rõ nguồn tài liệu, thời điểm phát sinh và tình trạng xác minh. Nếu hóa đơn, sao kê hoặc lời khai còn mâu thuẫn, cần đánh dấu nội dung chưa thống nhất thay vì tự lựa chọn con số có lợi cho một giả định. Cách trình bày này giúp cơ quan tiến hành tố tụng kiểm tra được căn cứ tính toán, đồng thời làm rõ phần dữ liệu đã được chứng minh và phần còn cần xác minh bổ sung.

✅Phần 8. Những câu hỏi thường gặp về định giá hàng cấm và thu lợi bất chính

❓ Giá ghi trên hóa đơn có phải là giá trị hàng cấm để xử lý hình sự không?

Giá ghi trên hóa đơn là một trong những căn cứ có thể được sử dụng khi xác định giá trị hàng cấm, nhưng không mặc nhiên quyết định kết quả định giá. Cần kiểm tra hóa đơn có hợp pháp, phản ánh đúng giao dịch, đúng chủng loại, số lượng và lô hàng đang bị xem xét hay không. Nếu giá trên hóa đơn không phù hợp với thời điểm, địa điểm hoặc có dấu hiệu không phản ánh giao dịch thực tế, cơ quan định giá phải xem xét các căn cứ khác theo quy định.

❓ Hàng cấm chưa bán có bị xác định giá trị không?

Có. Việc hàng hóa chưa được bán không đồng nghĩa với việc không thể xác định trị giá. Nếu vụ án cần làm rõ giá trị lô hàng để đối chiếu căn cứ định lượng tại Điều 190 BLHS, cơ quan có thẩm quyền vẫn có thể tiến hành định giá theo quy định. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ trị giá hàng cấm với khoản thu lợi bất chính: hàng chưa bán có thể được xác định trị giá, nhưng không thể chỉ dựa vào giá trị đó để kết luận người thực hiện đã thu được khoản lợi tương ứng.

❓ Có thể lấy giá bán trừ giá mua để xác định thu lợi bất chính không?

Không nên áp dụng phép tính này một cách máy móc. Chênh lệch giữa giá bán và giá mua có thể là dữ liệu tham khảo, nhưng chưa đủ để kết luận khoản thu lợi bất chính từ buôn bán hàng cấm. Cần kiểm tra giao dịch thực tế, số tiền đã nhận, hàng hóa đã giao, các khoản chi phí có chứng từ và mối liên hệ của từng khoản với hoạt động vi phạm. Kết quả phải dựa trên chứng cứ và phương pháp xác định phù hợp với bản chất vụ án.

❓ Kết luận định giá có thể được xem xét lại không?

Có, nhưng phải có căn cứ pháp luật và lý do cụ thể. Khi phát hiện kết luận chưa rõ, chưa đầy đủ hoặc có dấu hiệu sai lệch về đối tượng, số lượng, thời điểm, địa điểm hay phương pháp định giá, người tham gia tố tụng có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét, giải thích hoặc thực hiện định giá bổ sung, định giá lại theo điều kiện luật định. Việc chỉ không đồng ý với mức giá được kết luận chưa đương nhiên là căn cứ để định giá lại.

❓ Trị giá hàng cấm và thu lợi bất chính có phải luôn bằng nhau không?

Không. Trị giá hàng cấm phản ánh giá trị của hàng hóa được xác định theo căn cứ định giá; còn thu lợi bất chính phản ánh khoản lợi phát sinh từ hành vi vi phạm và phải được chứng minh bằng tài liệu, chứng cứ phù hợp. Chẳng hạn, một lô hàng có thể được định giá 300 triệu đồng nhưng mới chỉ bán một phần, số tiền thực nhận và khoản lợi có thể xác định không tương ứng với toàn bộ trị giá lô hàng. Vì vậy, hai đại lượng này phải được đánh giá riêng biệt, không thay thế cho nhau.

✅Phần 9. Kết luận: Xác định đúng trị giá hàng cấm và khoản thu lợi bất chính

9.1. Phương pháp và căn cứ chứng minh

Việc xác định giá trị hàng cấm phải bắt đầu từ việc nhận diện chính xác chủng loại, số lượng, chất lượng và tình trạng hàng hóa; đồng thời đối chiếu thời điểm, địa điểm cùng căn cứ định giá phù hợp theo quy định pháp luật. Không thể chỉ dựa vào giá ghi trên hóa đơn, giá giao dịch hoặc một nguồn báo giá riêng lẻ để mặc nhiên kết luận trị giá hàng hóa. Đối với thu lợi bất chính từ buôn bán hàng cấm, cần làm rõ giao dịch thực tế, số tiền đã thu, lợi ích đã phát sinh và các khoản chi phí có chứng cứ liên quan. Doanh thu, tổng giá trị hàng hóa và khoản thu lợi bất chính là những đại lượng khác nhau, không được sử dụng thay thế cho nhau. Bên cạnh đó, kết luận định giá hàng cấm cần được kiểm tra về đối tượng, nguồn dữ liệu, phương pháp và trình tự thực hiện. Khi phát hiện sai lệch, cần chỉ rõ căn cứ bị bỏ sót hoặc chưa phù hợp để đề nghị xem xét, giải thích, định giá bổ sung hoặc định giá lại theo điều kiện luật định.

9.2. Hướng rà soát hồ sơ

Khi đánh giá căn cứ định lượng theo Điều 190 BLHS, cần rà soát đồng bộ biên bản thu giữ, kiểm kê hàng hóa, kết luận định giá, hợp đồng, hóa đơn, sao kê ngân hàng và chứng từ chi phí. Mỗi số liệu về số lượng, đơn giá, tổng trị giá, doanh thu hoặc khoản thu lợi phải được đối chiếu với tài liệu nguồn, thời điểm giao dịch và chủ thể liên quan. Đặc biệt, cần kiểm tra liệu kết luận định giá có xác định đúng chủng loại, chất lượng, tình trạng hàng hóa và căn cứ lựa chọn mức giá hay không; đồng thời đánh giá các khoản được xác định là thu lợi bất chính có thực sự phát sinh và được chứng minh bằng chứng cứ hay không. Luật sư có thể rà soát kết luận định giá và bảng xác định khoản thu lợi để phát hiện sai lệch, đánh giá mức độ ảnh hưởng đến căn cứ định lượng và đề xuất hướng xử lý phù hợp trong hồ sơ vụ án.

Sau khi xác định được trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính theo căn cứ áp dụng, cần tiếp tục đối chiếu điểm, khoản tương ứng của Điều 190 BLHS để đánh giá khung hình phạt. Bạn có thể tham khảo thêm bài viết về mức hình phạt đối với tội sản xuất, buôn bán hàng cấm.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com|