Sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới mức định lượng có bị truy cứu hình sự không?

Sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới mức định lượng vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS nếu người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi được luật liệt kê hoặc đã bị kết án về tội tương ứng, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.

Giải đáp nhanh: Hàng cấm dưới mức định lượng có bị truy cứu hình sự không?

• Có thể bị truy cứu hình sự: Điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS quy định trường hợp hàng hóa dưới ngưỡng định lượng nhưng người thực hiện đã bị xử phạt hành chính về hành vi được liệt kê hoặc đã bị kết án về tội tương ứng, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.
• Không phải mọi trường hợp dưới ngưỡng đều bị truy cứu: Phải xác định đầy đủ điều kiện luật định và các dấu hiệu cấu thành tội phạm.
• Tiền án và tiền sự có ý nghĩa khác nhau: Cần kiểm tra chính xác hành vi đã bị xử phạt, tội danh trong bản án và tình trạng án tích tại thời điểm thực hiện hành vi mới.
• Mức hình phạt: Nếu đủ căn cứ định tội theo khoản 1 Điều 190, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 100 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.

✅Mở đầu

Trong thực tế, không ít người cho rằng sản xuất hoặc buôn bán hàng cấm với số lượng ít, giá trị thấp thì chỉ bị xử phạt hành chính. Tuy nhiên, cách hiểu này chưa đầy đủ vì Điều 190 BLHS quy định ngoại lệ tại điểm e khoản 1 đối với người đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi được liệt kê hoặc đã bị kết án về tội tương ứng, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Khi đánh giá một vụ việc, cần kiểm tra quyết định xử phạt trước đó, bản án có hiệu lực, tình trạng án tích, loại hàng hóa và hành vi thực tế. Chỉ một dữ kiện như số lượng hàng hóa thấp hoặc từng có tiền án chưa đủ để tự động kết luận trách nhiệm hình sự. Việc đối chiếu đầy đủ các căn cứ này giúp xác định đúng điều kiện truy cứu và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người liên quan.

✅Phần 1. Hàng cấm dưới mức định lượng có đương nhiên không bị truy cứu hình sự?

1.1. Nguyên tắc xác định ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự

Điều 190 BLHS quy định ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự khác nhau tùy từng loại hàng hóa và hành vi sản xuất, buôn bán. Căn cứ định lượng có thể là khối lượng, thể tích, số lượng bao thuốc lá, trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính. Vì vậy, không có một ngưỡng chung áp dụng cho mọi loại hàng cấm. Khi xem xét hàng cấm dưới mức định lượng, cần xác định chính xác hàng hóa thuộc nhóm nào, sau đó đối chiếu các điểm a, b, c, d và đ khoản 1 Điều 190 để xác định ngưỡng định tội tương ứng. Việc chưa đạt ngưỡng thông thường là căn cứ cần xem xét, nhưng chưa đủ để kết luận người thực hiện không phải chịu trách nhiệm hình sự.

1.2. Dưới ngưỡng định lượng có đồng nghĩa với không phạm tội?

Không thể mặc nhiên kết luận hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới mức định lượng sẽ không bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Bởi lẽ, điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS quy định trường hợp người thực hiện hành vi dưới ngưỡng thông thường nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi được điều luật liệt kê hoặc đã bị kết án về một trong các tội tương ứng, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, vẫn có thể bị truy cứu hình sự. Tuy nhiên, việc áp dụng quy định này phải dựa trên căn cứ xử phạt hoặc bản án trước đó và hành vi vi phạm hiện tại, không chỉ dựa vào việc người đó từng có tiền án, tiền sự. Nếu không đáp ứng điều kiện đặc biệt này và không có căn cứ hình sự khác, hành vi cần được xem xét theo quy định xử phạt vi phạm hành chính tương ứng.

1.3. Căn cứ pháp lý áp dụng ngoại lệ tại điểm e khoản 1 Điều 190

Điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS quy định người sản xuất, buôn bán hàng hóa dưới các ngưỡng định lượng tại khoản này vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều 190 hoặc các điều 188, 189, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 BLHS; hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.

Đây là hai căn cứ pháp lý độc lập, không bắt buộc phải đồng thời tồn tại. Tuy nhiên, hành vi hiện tại vẫn phải là sản xuất, buôn bán hàng hóa thuộc phạm vi Điều 190. Không phải mọi vi phạm hành chính hoặc mọi tiền án trước đây đều đủ điều kiện áp dụng ngoại lệ này. Vì vậy, cần kiểm tra chính xác hành vi đã bị xử lý, tội danh đã bị kết án và tình trạng án tích tại thời điểm thực hiện hành vi mới.

Việc xác định hàng hóa dưới ngưỡng định lượng chỉ là một bước trong quá trình đánh giá trách nhiệm hình sự. Để nhận diện đầy đủ đối tượng hàng cấm, hành vi sản xuất, buôn bán và các khung hình phạt tương ứng, cần đối chiếu tổng thể quy định về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS.

✅Phần 2. Buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng truy cứu hình sự được xác định như thế nào?

Sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới mức định lượng là hành vi tạo ra hoặc thực hiện hoạt động mua bán hàng hóa thuộc phạm vi Điều 190 BLHS nhưng số lượng, khối lượng, thể tích hoặc giá trị chưa đạt ngưỡng định tội thông thường.

2.1. Các ngưỡng định lượng thông thường tại khoản 1 Điều 190

Để xác định hành vi buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng truy cứu, trước hết cần đối chiếu loại hàng hóa với ngưỡng định lượng tương ứng tại khoản 1 Điều 190 BLHS. Mỗi nhóm hàng hóa có tiêu chí riêng, có thể tính theo khối lượng, thể tích, số bao, trị giá hoặc khoản thu lợi bất chính. Cụ thể:

Các mức trên là ngưỡng định tội thông thường, không phải ngưỡng định khung tăng nặng. Đặc biệt, cần phân biệt hàng hóa bị Nhà nước cấm kinh doanh với hàng hóa chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam vì hai nhóm này có ngưỡng định lượng khác nhau. Nếu số lượng hoặc giá trị thực tế chưa đạt mức tương ứng, vẫn phải kiểm tra điều kiện đặc biệt tại điểm e khoản 1 Điều 190 trước khi kết luận người thực hiện không bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Trong một số trường hợp, ngưỡng truy cứu không chỉ được xác định bằng số lượng hoặc khối lượng mà còn căn cứ vào trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính. Vì vậy, cần phân biệt hai đại lượng này và kiểm tra phương pháp xác định trong hồ sơ. Nội dung chuyên sâu được trình bày tại bài cách xác định giá trị hàng cấm và thu lợi bất chính.

2.2. Cách xác định trường hợp hàng hóa chưa đạt ngưỡng

Để xác định hành vi buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng truy cứu, trước hết phải phân loại chính xác hàng hóa và đối chiếu đơn vị định lượng tương ứng tại khoản 1 Điều 190 BLHS. Tùy từng nhóm, căn cứ có thể là khối lượng thuốc bảo vệ thực vật, số bao thuốc lá điếu nhập lậu, khối lượng pháo nổ, trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính. Không thể lấy ngưỡng áp dụng cho loại hàng hóa này để đánh giá loại hàng hóa khác.

Việc xác định định lượng phải dựa trên tài liệu khách quan như biên bản thu giữ, kết quả cân đo, kết luận giám định, tài liệu định giá, hóa đơn và chứng từ giao dịch. Đặc biệt, cần phân biệt trị giá hàng hóa với khoản thu lợi bất chính, tránh suy luận từ doanh thu hoặc giá bán để xác định ngay căn cứ truy cứu. Kết quả đối chiếu này là cơ sở xem xét hành vi đã đạt ngưỡng thông thường hay cần tiếp tục kiểm tra ngoại lệ tại điểm e khoản 1 Điều 190.

2.3. Không đạt ngưỡng định lượng nhưng vẫn có thể bị truy cứu

Không phải cứ buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng truy cứu là đương nhiên không phải chịu trách nhiệm hình sự. Theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, người thực hiện vẫn có thể bị truy cứu nếu trước đó đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi được điều luật liệt kê mà còn vi phạm. Ví dụ, một người từng bị xử phạt về hành vi buôn bán hàng cấm, sau đó tiếp tục thực hiện hành vi tương tự nhưng số lượng hàng hóa chưa đạt ngưỡng định lượng thông thường. Tuy nhiên, việc áp dụng quy định này phải căn cứ vào quyết định xử phạt trước đó, hành vi vi phạm hiện tại và các điều kiện luật định. Việc từng bị kiểm tra hoặc lập biên bản chưa đủ để mặc nhiên xác định trách nhiệm hình sự.

Ví dụ minh họa:

Ông A từng bị cơ quan có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính về hành vi buôn bán pháo nổ. Sau khi chấp hành quyết định xử phạt, ông A tiếp tục buôn bán pháo nổ với khối lượng 3 kg, thấp hơn ngưỡng 6 kg quy định tại điểm c khoản 1 Điều 190 BLHS. Trong trường hợp này, dù khối lượng pháo nổ chưa đạt ngưỡng định lượng thông thường, ông A vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo điểm e khoản 1 Điều 190 nếu quyết định xử phạt trước đó đáp ứng điều kiện luật định và hành vi mới được chứng minh đầy đủ.

Lưu ý: Nếu ông A chỉ từng bị kiểm tra, lập biên bản nhưng chưa bị xử phạt vi phạm hành chính thì không thể mặc nhiên áp dụng điểm e để truy cứu trách nhiệm hình sự.

✅Phần 3. Sản xuất hàng cấm số lượng ít có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

3.1. Sản xuất hàng cấm số lượng ít có thuộc trường hợp điểm e khoản 1?

Sản xuất hàng cấm với số lượng ít không đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự. Theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, người thực hiện hành vi sản xuất, buôn bán hàng hóa dưới mức định lượng quy định tại các điểm a, b, c, d và đ vẫn có thể bị truy cứu nếu trước đó đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi thuộc các điều luật được liệt kê hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.

Vì vậy, cần xác định đúng loại hàng hóa, hành vi sản xuất thực tế và căn cứ xử lý vi phạm trước đó. Việc trực tiếp chế tạo, gia công hàng cấm cũng phải được phân biệt với hành vi chỉ lưu giữ, vận chuyển hoặc hỗ trợ người khác; không thể chỉ dựa vào việc có mặt tại cơ sở sản xuất hoặc sở hữu máy móc để mặc nhiên kết luận một người đã thực hiện hành vi sản xuất.

3.2. Phân biệt sản xuất hàng cấm và buôn bán hàng cấm

Sản xuất hàng cấm là hành vi trực tiếp tạo ra hàng hóa thuộc danh mục Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam. Hành vi này có thể bao gồm việc chế tạo, gia công, pha chế hoặc thực hiện các công đoạn khác nhằm tạo ra sản phẩm bị cấm. Trong khi đó, buôn bán hàng cấm tập trung vào hoạt động mua bán, trao đổi hoặc phân phối hàng hóa nhằm đưa hàng vào lưu thông. Một người có thể đồng thời thực hiện cả hai hành vi nếu vừa trực tiếp sản xuất, vừa tổ chức tiêu thụ sản phẩm. Tuy nhiên, không thể mặc nhiên xác định người sở hữu địa điểm, máy móc hoặc phương tiện là người trực tiếp sản xuất. Việc xác định trách nhiệm phải căn cứ vào hành vi thực tế, vai trò tham gia và chứng cứ chứng minh.

3.3. Trường hợp sản xuất ít nhưng đã từng bị xử phạt

Sản xuất hàng cấm với số lượng dưới ngưỡng định lượng không đồng nghĩa đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự. Theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, cần kiểm tra người thực hiện hành vi có thuộc trường hợp đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi, tội danh được luật liệt kê mà còn vi phạm hay không. Khi rà soát, cần đối chiếu quyết định xử phạt trước đó, hành vi bị xử phạt và chủ thể đứng tên trong quyết định. Đặc biệt, không thể lấy việc một cá nhân từng bị xử phạt để tự động quy trách nhiệm cho người khác chỉ vì cùng hoạt động tại một cơ sở sản xuất. Việc xác định trách nhiệm còn phải căn cứ vào hành vi và vai trò thực tế của từng người.

Ví dụ minh họa: A từng bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi sản xuất hàng cấm thuộc phạm vi điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS. Sau đó, A tiếp tục tham gia sản xuất cùng loại hàng hóa nhưng số lượng lần này chưa đạt ngưỡng định lượng thông thường. Cơ quan tiến hành tố tụng cần kiểm tra quyết định xử phạt trước đó, tính chất hành vi và chứng cứ xác định A là người thực hiện hành vi mới để xem xét căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự.

Ngược lại, nếu quyết định xử phạt trước đây áp dụng đối với chủ cơ sở B, còn người trực tiếp thực hiện hành vi sản xuất lần này là A, thì không thể chỉ dựa vào việc A và B cùng hoạt động tại một cơ sở để áp dụng tình tiết tại điểm e đối với A. Cần xác định riêng trách nhiệm của từng người.

Việc xác định người bị xem xét có trực tiếp sản xuất, buôn bán hay chỉ tham gia một công đoạn hỗ trợ cần được đánh giá trên cơ sở hành vi thực tế, vai trò và lỗi của từng người. Đây cũng là những yếu tố phải xem xét khi phân tích cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS.

✅Phần 4. Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hàng cấm thì lần sau có bị truy cứu hình sự không?

4.1. Điều kiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính theo điểm e

Không phải cứ từng có hành vi vi phạm liên quan đến hàng cấm thì lần tiếp theo người thực hiện đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, trường hợp hàng hóa có số lượng, khối lượng hoặc giá trị dưới ngưỡng thông thường vẫn có thể bị xử lý hình sự nếu người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi được quy định tại Điều 190 hoặc các điều 188, 189, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 BLHS mà còn vi phạm.

Điều kiện này đòi hỏi phải xác định chính xác hành vi đã bị xử phạt trước đó, chủ thể bị xử phạt và hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm đang được xem xét. Cơ quan tiến hành tố tụng cần kiểm tra quyết định xử phạt vi phạm hành chính cùng tài liệu chứng minh hành vi vi phạm mới. Biên bản vi phạm hành chính, quyết định tạm giữ hàng hóa hoặc tài liệu kiểm tra không đồng nghĩa với quyết định xử phạt. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc người đó từng bị kiểm tra hoặc lập biên bản để áp dụng điểm e khoản 1 Điều 190.

4.2. Vi phạm trước đó và hành vi hiện tại phải được đối chiếu như thế nào?

Khi xem xét hàng cấm dưới mức định lượng, cần đối chiếu cả quyết định xử phạt trước đây và hành vi sản xuất, buôn bán đang bị xem xét. Trước hết, phải xác định đúng người đã bị xử phạt, nội dung vi phạm và điều luật được áp dụng. Điểm e khoản 1 Điều 190 chỉ ghi nhận việc đã bị xử phạt về hành vi quy định tại Điều 190 hoặc một trong các điều 188, 189, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 BLHS; không phải mọi quyết định xử phạt hành chính đều đáp ứng điều kiện này. Tiếp đó, cần kiểm tra quyết định xử phạt đã được ban hành hợp pháp, áp dụng đối với đúng chủ thể và có tài liệu chứng minh. Cuối cùng, phải xác định hành vi mới có thuộc phạm vi sản xuất, buôn bán hàng hóa quy định tại Điều 190 và thực sự dưới ngưỡng định lượng tương ứng hay không. Chỉ khi các dấu hiệu này được đối chiếu đầy đủ mới có căn cứ xem xét áp dụng điểm e

4.3. Những trường hợp không được tự động coi là đã bị xử phạt

Không phải cứ từng bị cơ quan chức năng kiểm tra, lập biên bản hoặc phát hiện hành vi liên quan đến hàng cấm thì được xác định là đã bị xử phạt vi phạm hành chính theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS. Trường hợp mới có biên bản vi phạm nhưng chưa có quyết định xử phạt cần được phân biệt với trường hợp đã có quyết định xử phạt hợp pháp. Tương tự, quyết định xử phạt về hành vi không thuộc phạm vi các điều luật được liệt kê tại điểm e cũng không mặc nhiên trở thành căn cứ áp dụng quy định này. Đặc biệt, phải xác định đúng người bị xử phạt trước đó, không thể lấy quyết định xử phạt đối với cá nhân khác để quy kết trách nhiệm. Vì vậy, cần kiểm tra quyết định xử phạt, hành vi vi phạm, chủ thể bị xử phạt và tính pháp lý của hồ sơ trước khi kết luận có đủ căn cứ truy cứu hình sự hay không.

4.4. Ví dụ tình huống áp dụng điểm e khoản 1 Điều 190

Giả sử, một người từng bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS. Sau đó, người này tiếp tục buôn bán hàng hóa thuộc phạm vi điều luật nhưng số lượng thấp hơn ngưỡng định lượng thông thường. Trong trường hợp này, cần kiểm tra quyết định xử phạt trước đây có áp dụng đối với đúng người, đúng hành vi hay không; đồng thời xác định hành vi mới, loại hàng hóa và số lượng thực tế. Nếu chứng minh được căn cứ xử phạt trước đó và hành vi mới đáp ứng các dấu hiệu tại điểm e khoản 1 Điều 190, người vi phạm vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Trường hợp người thực hiện có nhiều lần giao dịch hàng cấm cần được đánh giá riêng về từng lần thực hiện, mối liên hệ giữa các hành vi và căn cứ xác định trách nhiệm hình sự. Không nên mặc nhiên cộng dồn mọi lần giao dịch để kết luận đã đạt ngưỡng truy cứu. Vấn đề này được phân tích riêng trong bài buôn bán hàng cấm nhiều lần có bị cộng dồn số lượng không.

✅Phần 5. Có tiền án chưa được xóa án tích khi buôn bán hàng cấm thì bị xử lý thế nào?

5.1. Điều kiện đã bị kết án nhưng chưa được xóa án tích

Theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, người sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới mức định lượng thông thường vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đã bị kết án về một trong các tội được điều luật liệt kê, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Các tội danh này bao gồm Điều 190 và các điều 188, 189, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 BLHS. Căn cứ áp dụng phải được xác định từ bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật, không chỉ dựa trên việc người đó từng bị khởi tố, truy tố hoặc điều tra. Đồng thời, cần kiểm tra tình trạng án tích tại thời điểm thực hiện hành vi mới, bao gồm thời hạn và điều kiện xóa án tích theo các Điều 69, 70, 71, 72 và 73 BLHS. Nếu người phạm tội đã được xóa án tích thì không còn thuộc trường hợp này. Đặc biệt, điều kiện định tội tại điểm e không đồng nhất với tình tiết tái phạm theo Điều 53 BLHS; việc áp dụng phải căn cứ đầy đủ vào hành vi vi phạm mới và các dấu hiệu luật định

5.2. Những tội danh được dùng làm căn cứ xác định tiền án

Theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, tiền án được sử dụng làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng định lượng phải thuộc một trong các tội danh được điều luật liệt kê. Cụ thể, ngoài Điều 190, danh sách này bao gồm Điều 188, 189, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 BLHS.

Khi áp dụng căn cứ này, cần kiểm tra bản án đã có hiệu lực pháp luật, chính xác tội danh và điều khoản kết án, đồng thời xác minh người bị kết án chưa được xóa án tích tại thời điểm thực hiện hành vi mới. Không thể chỉ dựa vào tên gọi chung của hành vi vi phạm hoặc việc từng bị điều tra để xác định điều kiện này.

5.3. Chưa được xóa án tích được xác định vào thời điểm nào?

Việc xác định người thực hiện còn án tích hay không phải căn cứ vào thời điểm thực hiện hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm mới, không chỉ dựa vào việc trước đó đã từng bị kết án. Cơ quan tiến hành tố tụng cần đối chiếu điều kiện đương nhiên xóa án tích tại Điều 70 BLHS; trường hợp thuộc diện phải được Tòa án quyết định thì kiểm tra Điều 71, hoặc điều kiện xóa án tích đặc biệt theo Điều 72. Đồng thời, thời hạn xóa án tích phải được tính theo Điều 73, bao gồm cả trường hợp phải tính lại thời hạn theo quy định. Nếu tại thời điểm vi phạm mới, người đó vẫn chưa được xóa án tích về một trong các tội được liệt kê tại điểm e khoản 1 Điều 190, đây có thể là căn cứ xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự khi hành vi mới thuộc trường hợp luật định.

5.4. Không phải mọi trường hợp có tiền án đều áp dụng điểm e

Không phải cứ có tiền án là người thực hiện hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng định lượng đều bị truy cứu hình sự. Điểm e khoản 1 Điều 190 chỉ áp dụng khi bản án trước đó liên quan đến một trong các tội danh được điều luật liệt kê và người phạm tội chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Nếu tiền án thuộc tội danh khác hoặc đã được xóa án tích trước thời điểm thực hiện hành vi mới thì không mặc nhiên đáp ứng căn cứ này. Đặc biệt, cần phân biệt điều kiện định tội tại điểm e với tình tiết tái phạm, tái phạm nguy hiểm theo Điều 53 BLHS. Đây là những căn cứ pháp lý khác nhau, không thể sử dụng thay thế cho nhau.

Chú ý: Việc còn án tích là một điều kiện của căn cứ định tội tại điểm e, không đồng nghĩa người thực hiện đương nhiên thuộc trường hợp tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm. Cần kiểm tra riêng cả điều kiện định tội và các tình tiết định khung, lượng hình nếu có.

✅Phần 6. Căn cứ nào để xử lý hình sự hàng cấm dưới ngưỡng định lượng?uật.

6.1. Những yếu tố phải được chứng minh khi áp dụng điểm e

Để xử lý hình sự hàng cấm dưới ngưỡng định lượng, cơ quan tiến hành tố tụng không thể chỉ căn cứ vào số lượng hàng hóa hoặc tiền án, quyết định xử phạt trước đây mà phải làm rõ đầy đủ các điều kiện luật định. Trước hết, cần chứng minh người bị xem xét đã thực hiện hành vi sản xuất hoặc buôn bán hàng hóa thuộc phạm vi Điều 190; xác định chính xác hàng hóa thuộc diện Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam. Tiếp đó, phải làm rõ số lượng, khối lượng, thể tích hoặc giá trị hàng hóa thực tế dưới ngưỡng tương ứng. Đặc biệt, cần kiểm tra quyết định xử phạt vi phạm hành chính hoặc bản án trước đó có thuộc trường hợp được điểm e khoản 1 quy định hay không, đồng thời xác định lỗi và các dấu hiệu cấu thành tội phạm của hành vi hiện tại. Tiền án hoặc quyết định xử phạt cũ không thể thay thế nghĩa vụ chứng minh hành vi vi phạm mới.

6.2. Phân biệt căn cứ truy cứu hình sự và tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự

Điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS là căn cứ định tội đối với hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng định lượng khi người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi được liệt kê hoặc đã bị kết án về tội tương ứng, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Đây không mặc nhiên là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Cần phân biệt điều kiện định tội này với tái phạm, tái phạm nguy hiểm theo Điều 53 BLHS và các tình tiết tăng nặng tại Điều 52. Đặc biệt, theo khoản 2 Điều 52, tình tiết đã được sử dụng làm dấu hiệu định tội hoặc định khung không được tính thêm là tình tiết tăng nặng khi quyết định hình phạt.

6.3. Hậu quả pháp lý khi đủ điều kiện áp dụng điểm e

Khi đáp ứng đầy đủ điều kiện tại điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, người thực hiện hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới mức định lượng vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo khoản 1 của điều luật này. Khung hình phạt được áp dụng là phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. Việc quyết định hình phạt phải căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, nhân thân người phạm tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và những căn cứ lượng hình theo quy định. Đáng lưu ý, tiền án hoặc quyết định xử phạt vi phạm hành chính trước đó là căn cứ xem xét điều kiện định tội, không đồng nghĩa đương nhiên phải áp dụng khung hình phạt cao hơn.

Căn cứ pháp lý: Khoản 1 Điều 190 BLHS theo Văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH năm 2025.

Khi có đủ căn cứ truy cứu theo khoản 1 Điều 190, việc xác định hình phạt không chỉ phụ thuộc vào định lượng hàng hóa mà còn phải xem xét các tình tiết của vụ án và căn cứ lượng hình. Có thể tham khảo thêm bài mức phạt tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS để hiểu rõ các hình phạt áp dụng.

✅Phần 7. Cần thu thập chứng cứ gì khi bị xem xét hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng?

7.1. Chứng cứ xác định hàng hóa và định lượng thực tế

Khi xem xét hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng, cần kiểm tra biên bản kiểm tra, thu giữ, niêm phong và tài liệu xác định nguồn gốc hàng hóa. Kết luận giám định, kiểm nghiệm hoặc định giá (nếu cần thiết) có vai trò làm rõ chủng loại, tính chất, khối lượng và trị giá hàng hóa. Ngoài ra, hóa đơn, chứng từ mua bán, sổ kho và phiếu giao nhận giúp đối chiếu số lượng thực tế với ngưỡng định lượng tại Điều 190 BLHS. Không nên chỉ căn cứ vào số lượng ghi trên chứng từ hoặc biên bản ban đầu để kết luận trách nhiệm hình sự, mà cần kiểm tra tính chính xác, tính hợp pháp và sự thống nhất của toàn bộ tài liệu trong hồ sơ.

7.2. Chứng cứ về quyết định xử phạt hành chính hoặc bản án trước đó

Khi xem xét áp dụng điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, cần kiểm tra quyết định xử phạt vi phạm hành chính hoặc bản án đã có hiệu lực pháp luật làm căn cứ xác định vi phạm trước đó. Tài liệu phải thể hiện đúng người bị xử lý, hành vi vi phạm và điều luật được áp dụng. Đối với trường hợp đã bị kết án, cần đối chiếu bản án, tài liệu thi hành hình phạt, phiếu lý lịch tư pháp và hồ sơ xác định tình trạng án tích tại thời điểm thực hiện hành vi mới. Việc rà soát phải làm rõ người đó đã được xóa án tích hay chưa, tránh áp dụng điểm e chỉ dựa trên thông tin có tiền án mà chưa kiểm tra đầy đủ điều kiện luật định.

7.3. Những vấn đề cần rà soát để bảo vệ quyền lợi hợp pháp

Khi bị xem xét hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng, cần kiểm tra đồng thời căn cứ xử lý trước đó và hành vi hiện tại. Trước hết, phải xác định quyết định xử phạt hoặc bản án có áp dụng đúng người, đúng hành vi thuộc danh sách tại điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS hay không. Tiếp đó, cần đối chiếu chủng loại, khối lượng, giá trị hàng hóa và kết luận giám định, định giá. Đặc biệt, phải làm rõ vai trò, lỗi và nhận thức của người bị xem xét, tránh quy kết trách nhiệm chỉ dựa trên việc sở hữu hàng hóa hoặc từng bị xử lý vi phạm.

Bảng kiểm tra chứng cứ và căn cứ pháp lý trong hồ sơ:

Việc rà soát cần tập trung vào tính hợp pháp, tính liên quan và giá trị chứng minh của từng tài liệu. Không phải cứ có tiền án hoặc quyết định xử phạt trước đó là đủ căn cứ truy cứu; cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải chứng minh đầy đủ hành vi phạm tội hiện tại và các điều kiện áp dụng điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS.

✅Phần 8. Phân biệt xử lý hình sự và xử phạt hành chính khi sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng

Lưu ý: Không phải cứ hàng hóa dưới ngưỡng định lượng là chỉ bị xử phạt hành chính. Điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS cho phép truy cứu trách nhiệm hình sự trong những trường hợp luật định. Ngược lại, việc chưa đủ căn cứ truy cứu hình sự cũng không đồng nghĩa với hành vi sản xuất, buôn bán hàng hóa đó được pháp luật cho phép.

✅Phần 9. Câu hỏi thường gặp?

❓Buôn bán hàng cấm dưới mức định lượng có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Có. Theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, người buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng định lượng thông thường vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu trước đó đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi được điều luật liệt kê hoặc đã bị kết án về một trong các tội được dẫn chiếu, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Việc áp dụng phải đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định. Có thể tham khảo thêm bài phân tích khi nào sản xuất, buôn bán hàng cấm bị truy cứu trách nhiệm hình sự để làm rõ nguyên tắc chung.

❓Đã bị xử phạt hành chính về buôn bán hàng cấm, lần sau vi phạm số lượng ít có bị phạt tù không?

Có thể. Nếu người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi thuộc phạm vi điểm e khoản 1 Điều 190, sau đó tiếp tục sản xuất hoặc buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng định lượng, hành vi mới vẫn có thể cấu thành tội phạm. Tuy nhiên, phải xác minh quyết định xử phạt trước đó, đúng chủ thể, đúng hành vi và các dấu hiệu cấu thành tội phạm hiện tại.

❓Có tiền án về tội buôn lậu nhưng chưa được xóa án tích, buôn bán hàng cấm số lượng ít có phạm tội không?

Có thể bị truy cứu theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS. Điều luật cho phép áp dụng căn cứ này khi người thực hiện đã bị kết án về tội buôn lậu theo Điều 188, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Tuy nhiên, phải chứng minh hành vi mới là sản xuất hoặc buôn bán hàng cấm thuộc Điều 190 và đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu pháp lý tương ứng.

❓Đã được xóa án tích về tội buôn bán hàng cấm, tiếp tục vi phạm dưới ngưỡng có bị truy cứu không?

Việc đã được xóa án tích đồng nghĩa người đó không còn thuộc trường hợp chưa được xóa án tích theo căn cứ thứ hai tại điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS. Tuy nhiên, vẫn phải kiểm tra căn cứ xử phạt vi phạm hành chính trước đó và các dấu hiệu định tội khác. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc đã xóa án tích để kết luận chắc chắn không bị truy cứu hình sự.

❓Sản xuất hàng cấm số lượng ít nhưng chưa từng bị xử phạt hoặc kết án có bị truy cứu hình sự không?

Nếu hàng hóa dưới ngưỡng định lượng tại khoản 1 Điều 190 và người thực hiện không thuộc các trường hợp đặc biệt tại điểm e, thì chưa đủ căn cứ truy cứu theo khoản này chỉ dựa trên hành vi sản xuất số lượng ít. Tuy nhiên, cần kiểm tra loại hàng hóa, quy định pháp luật chuyên ngành và khả năng áp dụng tội danh khác trước khi kết luận về trách nhiệm pháp lý.

✅Phần 10. Kết luận: Dưới ngưỡng định lượng vẫn có thể bị truy cứu nếu đủ điều kiện luật định

Hàng cấm dưới ngưỡng định lượng không đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự. Theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, người thực hiện vẫn có thể bị truy cứu nếu trước đó đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi được liệt kê hoặc đã bị kết án về tội tương ứng, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Tuy nhiên, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh hành vi mới, đối tượng hàng hóa, định lượng và căn cứ xử lý trước đó. Không được đồng nhất điều kiện định tội với tình tiết tái phạm. Khi đang bị kiểm tra hoặc điều tra, người liên quan nên rà soát quyết định xử phạt, bản án, tình trạng án tích và hồ sơ hàng hóa để đánh giá chính xác căn cứ áp dụng Điều 190 BLHS.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com|