Trịnh Văn Dũng
- 26/10/2023
- 2075
Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm được quy định tại Điều 190 Bộ luật Hình sự, áp dụng đối với hành vi sản xuất hoặc buôn bán hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh của điều luật. Người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 100 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01–05 năm theo khoản 1; trường hợp định khung tăng nặng, mức phạt tù cao nhất lên đến 15 năm. Pháp nhân thương mại cũng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
- Hành vi bị xử lý: Sản xuất hoặc buôn bán hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 190 BLHS.
- Đối tượng hàng hóa: Thuốc bảo vệ thực vật bị cấm, thuốc lá điếu nhập lậu, pháo nổ, hàng hóa bị cấm và hàng chưa được phép lưu hành tại Việt Nam.
- Ngưỡng truy cứu: Tùy từng loại hàng hóa, được xác định theo số lượng, khối lượng, trị giá hoặc khoản thu lợi bất chính; trường hợp dưới ngưỡng vẫn có thể bị truy cứu nếu đáp ứng điều kiện luật định.
- Mức phạt cao nhất: Phạt tù từ 08–15 năm đối với cá nhân.
- Pháp nhân thương mại: Có thể bị phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn trong trường hợp luật định.
✅Mở đầu
Không phải cứ phát hiện hàng hóa không có hóa đơn, chứng từ hoặc chưa hoàn tất thủ tục lưu hành là mặc nhiên cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải bắt đầu từ bản chất pháp lý của hàng hóa, hành vi thực tế, số lượng hoặc trị giá, khoản thu lợi bất chính và các điều kiện truy cứu theo Điều 190 BLHS. Trong nhiều vụ việc, việc xác định sai loại hàng hóa hoặc nhầm lẫn giữa sản xuất, buôn bán với vận chuyển có thể dẫn đến đánh giá không chính xác về tội danh và trách nhiệm của từng người liên quan.
Để xác định chính xác trách nhiệm hình sự, cần đối chiếu đồng thời quy định về đối tượng hàng hóa, dấu hiệu cấu thành tội phạm và điều kiện truy cứu theo từng ngưỡng định lượng. Bài viết dưới đây phân tích Điều 190 BLHS, các khung hình phạt, trách nhiệm của pháp nhân thương mại và những chứng cứ quan trọng cần kiểm tra khi giải quyết vụ việc thực tế.
✅Phần 1. Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm là gì? Quy định tại Điều 190 BLHS
Sản xuất hàng cấm là hành vi tạo ra hàng hóa thuộc diện Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc chưa cho phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam theo trường hợp luật định. Buôn bán hàng cấm là hành vi thực hiện hoạt động mua bán những hàng hóa này trái pháp luật.
1.1. Căn cứ pháp lý quy định tội sản xuất, buôn bán hàng cấm
Điều 190 Bộ luật Hình sự (BLHS) quy định tội sản xuất, buôn bán hàng cấm, nhằm xử lý hành vi sản xuất hoặc đưa vào hoạt động mua bán những hàng hóa thuộc diện Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam trong các trường hợp luật định. Điều luật điều chỉnh hai nhóm hành vi chính là sản xuất hàng cấm và buôn bán hàng cấm. Tuy nhiên, việc áp dụng Điều 190 phải loại trừ những trường hợp thuộc các tội danh chuyên biệt được liệt kê tại khoản 1, gồm các điều 232, 234, 244, 246, 248, 251, 253, 254, 304, 305, 306, 309 và 311 BLHS.
1.2. Bản chất pháp lý của hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm
Sản xuất và buôn bán hàng cấm là hai dạng hành vi khách quan độc lập, cùng xâm phạm trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước. Sản xuất thể hiện ở việc tạo ra hàng hóa thuộc diện bị cấm hoặc chưa được phép lưu hành theo quy định pháp luật; buôn bán thể hiện ở hoạt động mua bán, trao đổi những hàng hóa này trái quy định. Tuy nhiên, không phải mọi hàng hóa có tên gọi tương tự hàng cấm hoặc vi phạm điều kiện kinh doanh đều cấu thành tội phạm. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào tình trạng pháp lý của hàng hóa, hành vi thực tế và các điều kiện truy cứu quy định tại Điều 190 BLHS.
1.3. Phân biệt trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự
Không phải mọi hành vi vi phạm quy định về sản xuất, kinh doanh hàng hóa đều cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào chủng loại hàng hóa, hành vi thực tế, ngưỡng định lượng hoặc điều kiện đặc biệt quy định tại điểm e khoản 1 Điều này. Nếu chưa đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự, người vi phạm có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định tương ứng. Vì vậy, cần phân biệt rõ vi phạm quản lý kinh tế với hành vi đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
Trước khi đánh giá trách nhiệm hình sự, cần xác định chính xác hàng hóa thuộc nhóm bị cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hay thuộc nhóm chưa được phép lưu hành tại Việt Nam. Đây là bước quan trọng để nhận diện đúng đối tượng điều chỉnh của Điều 190. Bạn có thể tìm hiểu thêm hàng cấm là gì và những loại hàng hóa bị cấm theo quy định pháp luật.
✅Phần 2. Những loại hàng hóa nào là đối tượng của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm?
2.1. Hàng hóa bị Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng
Theo điểm d khoản 1 Điều 190 BLHS, đối tượng của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm bao gồm hàng hóa mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành hoặc cấm sử dụng. Đây là ba căn cứ pháp lý cần phân biệt khi xác định tính chất của hàng hóa. Việc xác định hàng hóa thuộc diện cấm phải dựa trên quy định pháp luật chuyên ngành, danh mục hàng hóa và quyết định có thẩm quyền tương ứng. Không nên đồng nhất hàng hóa bị cấm hoàn toàn với hàng hóa chỉ bị hạn chế kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng khi chưa đáp ứng điều kiện, giấy phép nhất định. Trường hợp sau cần tiếp tục xác minh căn cứ pháp lý cụ thể trước khi xem xét áp dụng Điều 190 BLHS.
Ngoài các nhóm thuốc lá điếu nhập lậu, pháo nổ và thuốc bảo vệ thực vật cấm, Điều 190 còn điều chỉnh những hàng hóa khác mà Nhà nước cấm kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng. Cần xác định đúng căn cứ cấm và trị giá hoặc khoản thu lợi bất chính. Nội dung này được phân tích riêng tại bài buôn bán hàng hóa bị cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng.
2.2. Hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam
Theo điểm đ khoản 1 Điều 190 BLHS, hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam có thể là đối tượng của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm khi đáp ứng điều kiện định lượng luật định. Cụ thể, trị giá hàng hóa phải từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng. Khi xác định nhóm hàng hóa này, cần đối chiếu quy định chuyên ngành về điều kiện cấp phép, đăng ký và lưu hành. Đồng thời, phải phân biệt hàng chưa được phép lưu hành với hàng bị Nhà nước cấm kinh doanh. Không phải cứ hàng nhập khẩu chưa hoàn tất thủ tục hải quan hoặc thiếu giấy tờ là mặc nhiên cấu thành tội phạm theo Điều 190; cần làm rõ tình trạng pháp lý của hàng hóa và hành vi thực tế.
Một nhóm hàng hóa khác cần được phân tích độc lập là hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam. Nhóm này có ngưỡng định lượng riêng, không đồng nhất với hàng hóa bị Nhà nước cấm kinh doanh. Bạn có thể tham khảo bài buôn bán hàng hóa chưa được phép lưu hành tại Việt Nam có phạm tội không.
2.3. Thuốc bảo vệ thực vật bị cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng –
Thuốc bảo vệ thực vật thuộc diện cấm phải được xác định theo Danh mục thuốc bảo vệ thực vật cấm sử dụng tại Việt Nam, ban hành kèm theo Thông tư 75/2025/TT-BNNMT, có hiệu lực từ ngày 10/02/2026 được sửa đổi bổ snug bởi Thông tư 28/2026/TT-BNNMT ngày 30/6/2026, có hiệu lực từ ngày 15/8/2026. Cần phân biệt thuốc có hoạt chất thuộc danh mục cấm với thuốc chưa đăng ký, chưa được cấp phép hoặc vi phạm điều kiện kinh doanh; các trường hợp này không mặc nhiên có cùng căn cứ xử lý theo Điều 190 BLHS. Theo điểm a khoản 1, ngưỡng định lượng là từ 50 kg đến dưới 100 kg hoặc từ 50 lít đến dưới 100 lít. Việc xác định phải căn cứ chủng loại, khối lượng hoặc thể tích thực tế và tình trạng pháp lý của thuốc.
Đối với thuốc bảo vệ thực vật, việc xác định hàng hóa có thuộc danh mục cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hay không là căn cứ quan trọng trước khi xem xét định lượng. Cần đối chiếu danh mục và tài liệu chuyên ngành, không chỉ căn cứ tên thương mại của sản phẩm. Xem thêm sản xuất, buôn bán thuốc bảo vệ thực vật cấm bị xử lý thế nào.
2.4. Thuốc lá điếu nhập lậu và pháo nổ
Thuốc lá điếu nhập lậu và pháo nổ là hai nhóm hàng hóa được Điều 190 BLHS quy định ngưỡng định lượng riêng. Đối với thuốc lá điếu nhập lậu, hành vi bị điều chỉnh là buôn bán, với ngưỡng từ 1.500 bao đến dưới 3.000 bao tại khoản 1. Đối với pháo nổ, điều luật áp dụng cho cả hành vi sản xuất, buôn bán, khi khối lượng từ 06 kg đến dưới 40 kg. Cần phân biệt pháo nổ với pháo hoa được phép sản xuất, kinh doanh, sử dụng theo quy định pháp luật. Việc xác định tội danh phải căn cứ vào chủng loại, nguồn gốc, khối lượng và hành vi thực tế, không chỉ dựa vào tên gọi hàng hóa
Pháo nổ là nhóm hàng hóa có ngưỡng định lượng riêng tại khoản 1, khoản 2 và khoản 3 Điều 190. Khi xác định trách nhiệm, cần làm rõ chủng loại, khối lượng và bản chất pháp lý của sản phẩm. Có thể xem thêm phân tích sản xuất, buôn bán pháo nổ bao nhiêu kilôgam thì bị truy cứu hình sự.
2.5. Những trường hợp phải đối chiếu điều luật chuyên biệt
Khi xác định tội sản xuất, buôn bán hàng cấm, cần kiểm tra các trường hợp được loại trừ tại khoản 1 Điều 190 BLHS, gồm các điều 232, 234, 244, 246, 248, 251, 253, 254, 304, 305, 306, 309 và 311. Nếu hành vi thuộc phạm vi điều chỉnh của tội danh chuyên biệt, không mặc nhiên áp dụng Điều 190. Việc định tội phải căn cứ vào bản chất hàng hóa, hành vi thực tế và quy định pháp luật tương ứng.
✅Phần 3. Dấu hiệu cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS
3.1. Khách thể của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm
Khách thể của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS là trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa. Hành vi phạm tội xâm phạm chính sách quản lý đối với những loại hàng hóa bị cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam theo quy định pháp luật. Qua đó, hành vi không chỉ làm sai lệch trật tự quản lý thị trường mà còn có thể đe dọa lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Việc xác định khách thể giúp nhận diện bản chất pháp lý của tội phạm, nhưng phải đặt trong mối liên hệ với hàng hóa, hành vi và các dấu hiệu định tội cụ thể.
3.2. Mặt khách quan: Hành vi sản xuất và buôn bán hàng cấm
Mặt khách quan của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm thể hiện ở hai nhóm hành vi: sản xuất hàng cấm và buôn bán hàng cấm. Sản xuất là hành vi trực tiếp hoặc tham gia vào quá trình tạo ra hàng hóa thuộc diện Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam theo phạm vi Điều 190 BLHS. Buôn bán là hành vi thực hiện việc mua bán, trao đổi hàng hóa thuộc đối tượng điều chỉnh của điều luật nhằm đưa hàng hóa vào lưu thông trái pháp luật.
Khi xác định dấu hiệu này, cần làm rõ hành vi thực tế, loại hàng hóa, phương thức giao dịch và vai trò của từng người liên quan. Việc phát hiện, thu giữ hàng hóa đơn thuần không đương nhiên chứng minh người quản lý hoặc có mặt tại địa điểm đó đã thực hiện hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm.
3.3. Chủ thể của tội phạm
Chủ thể của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm có thể là cá nhân hoặc pháp nhân thương mại trong phạm vi luật định. Đối với cá nhân, người thực hiện phải có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 12 BLHS. Pháp nhân thương mại chỉ chịu trách nhiệm khi đáp ứng các điều kiện tại Điều 75 và tội phạm thuộc phạm vi Điều 76 BLHS. Cần phân biệt người trực tiếp thực hiện với người tổ chức, điều hành hành vi phạm tội.
3.4. Mặt chủ quan: Lỗi của người thực hiện hành vi
Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm được thực hiện với lỗi cố ý. Người thực hiện nhận thức được tính chất của hành vi, nhận thức hoặc có căn cứ xác định nhận thức về tình trạng pháp lý của hàng hóa nhưng vẫn chủ động thực hiện việc sản xuất, buôn bán. Khi đánh giá lỗi, cần xem xét nguồn gốc hàng hóa, thỏa thuận giao dịch, tài liệu trao đổi và vai trò thực tế của từng người. Không thể chỉ căn cứ vào việc hàng hóa bị thu giữ để mặc nhiên kết luận người liên quan có lỗi cố ý.
3.5. Xác định vai trò của người sản xuất, người bán và người tham gia giao dịch
Trong vụ án sản xuất, buôn bán hàng cấm, cần phân hóa trách nhiệm theo hành vi và mức độ tham gia của từng người. Người trực tiếp sản xuất, mua bán hoặc phân phối hàng hóa có thể giữ vai trò thực hành; người tổ chức, điều hành hoặc chỉ đạo có thể chịu trách nhiệm với vai trò tương ứng trong đồng phạm. Người hỗ trợ, giúp sức cũng phải được đánh giá về nhận thức và hành vi cụ thể. Riêng người vận chuyển độc lập không mặc nhiên bị coi là người buôn bán hàng cấm; cần làm rõ sự tham gia vào giao dịch và căn cứ xác định đồng phạm theo Điều 17 BLHS.
3.6. Thời điểm hoàn thành tội phạm và căn cứ xác định hành vi phạm tội
Thời điểm hoàn thành tội phạm cần được xác định theo hành vi thực tế và dấu hiệu cấu thành tương ứng, không mặc nhiên tính từ khi hàng hóa bị phát hiện hoặc thu giữ. Với hành vi sản xuất, cần làm rõ quá trình tạo ra hàng cấm; với hành vi buôn bán, cần xác định hoạt động mua bán đã được thực hiện đến giai đoạn nào. Đồng thời, phải đối chiếu ngưỡng định lượng hoặc điều kiện truy cứu dưới ngưỡng tại điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS để đánh giá đầy đủ căn cứ định tội
✅Phần 4. Khi nào sản xuất, buôn bán hàng cấm bị truy cứu trách nhiệm hình sự?
4.1. Nguyên tắc xác định ngưỡng truy cứu theo Điều 190 BLHS
Điều 190 BLHS không quy định một ngưỡng định lượng chung cho tất cả các loại hàng cấm mà phân chia căn cứ truy cứu theo từng nhóm hàng hóa và tính chất hành vi. Cụ thể, thuốc bảo vệ thực vật bị cấm được xác định theo kilôgam hoặc lít; thuốc lá điếu nhập lậu tính theo số bao; pháo nổ tính theo khối lượng. Đối với các hàng hóa cấm khác và hàng hóa chưa được phép lưu hành tại Việt Nam, căn cứ truy cứu có thể là trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính. Đáng chú ý, hàng hóa dưới mức định lượng thông thường vẫn có thể bị truy cứu nếu đáp ứng điều kiện về tiền sử xử phạt vi phạm hành chính hoặc kết án quy định tại điểm e khoản 1 Điều 190. Vì vậy, phải xác định đúng nhóm hàng hóa trước khi đối chiếu ngưỡng truy cứu.
Trong trường hợp số lượng hoặc trị giá hàng hóa chưa đạt ngưỡng thông thường, việc xem xét trách nhiệm hình sự phải tiếp tục đối chiếu điều kiện đặc biệt tại điểm e khoản 1 Điều 190. Vì vậy, cần phân tích riêng điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm, thay vì chỉ căn cứ vào số lượng hàng hóa bị thu giữ.
4.2. Ngưỡng truy cứu đối với hàng hóa Nhà nước cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng
Theo điểm a, b, c và d khoản 1 Điều 190 BLHS, trách nhiệm hình sự được xác định theo từng nhóm hàng hóa, căn cứ vào số lượng, trị giá hoặc khoản thu lợi bất chính. Cụ thể:
|
Nhóm hàng hóa |
Điều kiện định lượng tại khoản 1 |
|---|---|
|
Thuốc bảo vệ thực vật bị cấm |
Từ 50 kg đến dưới 100 kg hoặc từ 50 lít đến dưới 100 lít |
|
Thuốc lá điếu nhập lậu |
Từ 1.500 bao đến dưới 3.000 bao |
|
Pháo nổ |
Từ 06 kg đến dưới 40 kg |
|
Hàng hóa khác bị cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng |
Trị giá từ 100 triệu đến dưới 300 triệu đồng |
|
Hàng hóa cấm khác |
Thu lợi bất chính từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng |
Các ngưỡng trên không được áp dụng đồng nhất cho mọi loại hàng hóa. Đối với thuốc bảo vệ thực vật, thuốc lá điếu nhập lậu và pháo nổ, điều luật quy định căn cứ định lượng riêng; trong khi hàng hóa cấm khác được xác định theo trị giá hoặc khoản thu lợi bất chính. Đây là hai căn cứ độc lập, không được tự động lấy doanh thu bán hàng thay cho thu lợi bất chính hoặc dùng trị giá hàng hóa để thay thế điều kiện về số lượng. Khi xem xét trách nhiệm hình sự, cần xác định đúng chủng loại hàng hóa, hành vi thực tế và tài liệu chứng minh tương ứng với từng ngưỡng luật định.
4.3. Ngưỡng truy cứu đối với hàng hóa chưa được phép lưu hành tại Việt Nam
Theo điểm đ khoản 1 Điều 19 0 BLHS, người sản xuất, buôn bán hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi trị giá hàng hóa từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng. Đây là hai căn cứ định lượng độc lập, chỉ cần đáp ứng một trong hai điều kiện. Tuy nhiên, trước khi xác định trách nhiệm hình sự, cần làm rõ tình trạng pháp lý của hàng hóa tại thời điểm thực hiện hành vi, đối chiếu quy định chuyên ngành về điều kiện lưu hành, sử dụng và tài liệu chứng minh nguồn gốc. Không thể chỉ dựa vào việc hàng hóa chưa có giấy phép hoặc chưa hoàn tất thủ tục để mặc nhiên kết luận đã phạm tội theo Điều 190.
4.4. Điều kiện truy cứu đối với thuốc bảo vệ thực vật, thuốc lá và pháo nổ
Điều 190 BLHS quy định ngưỡng truy cứu riêng đối với từng nhóm hàng hóa: thuốc bảo vệ thực vật bị Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng từ 50 kg đến dưới 100 kg hoặc từ 50 lít đến dưới 100 lít; pháo nổ từ 06 kg đến dưới 40 kg; thuốc lá điếu nhập lậu từ 1.500 bao đến dưới 3.000 bao. Cần lưu ý, thuốc bảo vệ thực vật và pháo nổ được quy định đối với cả hành vi sản xuất, buôn bán, trong khi thuốc lá điếu nhập lậu chỉ áp dụng ngưỡng riêng đối với hành vi buôn bán. Vì vậy, không thể lấy số lượng thuốc lá để xác định trách nhiệm về hành vi sản xuất hoặc áp dụng nhầm ngưỡng giữa các nhóm hàng hóa.
Căn cứ pháp lý: Điểm a, b, c khoản 1 Điều 190 Văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH năm 2025 và Thông tư 75/2025/TT-BNNMT, có hiệu lực từ ngày 10/02/2026 được sửa đổi bổ snug bởi Thông tư 28/2026/TT-BNNMT ngày 30/6/2026, có hiệu lực từ ngày 15/8/2026
Đối với thuốc lá điếu nhập lậu, Điều 190 quy định ngưỡng định lượng riêng cho hành vi buôn bán, thay vì áp dụng chung ngưỡng giá trị như nhóm hàng hóa cấm khác. Việc xác định trách nhiệm hình sự cần căn cứ số lượng bao thuốc lá và các điều kiện cụ thể. Nội dung chi tiết được phân tích tại bài buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu bao nhiêu bao thì bị truy cứu hình sự.
4.5. Trường hợp hàng cấm dưới mức định lượng vẫn bị truy cứu
Hàng hóa có số lượng, khối lượng hoặc trị giá dưới ngưỡng quy định tại các điểm a, b, c, d và đ khoản 1 Điều 190 BLHS vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi quy định tại Điều 190 hoặc một trong các điều 188, 189, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 BLHS; hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Khi xem xét trường hợp này, cần kiểm tra quyết định xử phạt hoặc bản án trước đó, hành vi vi phạm có thuộc đúng nhóm điều luật được liệt kê hay không và tình trạng án tích tại thời điểm thực hiện hành vi mới. Không phải mọi tiền sử vi phạm hành chính hoặc tiền án đều là căn cứ truy cứu theo điểm e khoản 1 Điều 190.
Một điểm cần đặc biệt lưu ý là hàng hóa dưới mức định lượng quy định tại các điểm a, b, c, d và đ khoản 1 vẫn có thể dẫn đến trách nhiệm hình sự nếu người thực hiện đã bị xử phạt hành chính hoặc bị kết án về các hành vi, tội danh được điều luật liệt kê và chưa đủ điều kiện xóa án tích. Trường hợp này cần đối chiếu riêng quy định về sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới mức định lượng có bị truy cứu không.
4.6. Căn cứ xác định số lượng, trị giá và thu lợi bất chính
Việc xác định trách nhiệm hình sự theo Điều 190 BLHS cần dựa trên tài liệu chứng minh cụ thể về số lượng, trị giá hàng hóa và khoản thu lợi bất chính. Cơ quan tiến hành tố tụng cần đối chiếu biên bản thu giữ, kiểm kê, kết luận định giá, hóa đơn, chứng từ và dữ liệu giao dịch liên quan. Đặc biệt, trị giá hàng hóa không đồng nhất với thu lợi bất chính; không thể mặc nhiên lấy tổng doanh thu để xác định khoản thu lợi. Việc tính toán phải phù hợp với từng loại hàng hóa và căn cứ định lượng được áp dụng.
Ngưỡng thu lợi bất chính để xác định trách nhiệm hình sự theo Điều 190 BLHS
|
Nhóm hàng hóa |
Khoản 1 |
Khoản 2 |
Khoản 3 |
|---|---|---|---|
|
Hàng hóa khác mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng |
Từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng |
Từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng |
Từ 500 triệu đồng trở lên |
|
Hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam |
Từ 100 triệu đến dưới 300 triệu đồng |
Từ 300 triệu đến dưới 700 triệu đồng |
Từ 700 triệu đồng trở lên |
Lưu ý khi áp dụng:
-
Đây là các ngưỡng thu lợi bất chính, được quy định song song với ngưỡng trị giá hàng hóa tại điểm d, đ khoản 1, điểm h, i khoản 2 và điểm d, đ khoản 3 Điều 190 BLHS.
-
Đối với hàng hóa cấm khác, khoản 1 áp dụng ngưỡng thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng; khoản 2 từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng; khoản 3 từ 500 triệu đồng trở lên.
-
Đối với hàng hóa chưa được phép lưu hành, khoản 1 áp dụng ngưỡng từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng; khoản 2 từ 300 triệu đồng đến dưới 700 triệu đồng; khoản 3 từ 700 triệu đồng trở lên.
-
Không áp dụng bảng này thay cho các ngưỡng định lượng riêng đối với thuốc bảo vệ thực vật cấm, thuốc lá điếu nhập lậu và pháo nổ.
Lưu ý chuyên môn: Không đồng nhất doanh thu bán hàng, tổng giá trị giao dịch với thu lợi bất chính. Khi xác định căn cứ định tội hoặc định khung, phải làm rõ khoản thu lợi thực tế và phương pháp xác định bằng chứng cứ phù hợp.
Trị giá hàng hóa và khoản thu lợi bất chính là hai căn cứ định lượng khác nhau. Trong một vụ việc cụ thể, không thể lấy tổng số tiền giao dịch hoặc doanh thu bán hàng để mặc nhiên kết luận đó là khoản thu lợi bất chính. Cần kiểm tra phương pháp xác định và tài liệu chứng minh, đặc biệt là cách xác định giá trị hàng cấm và thu lợi bất chính.
✅Phần 5. Các khung hình phạt đối với tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190
5.1. Khung hình phạt cơ bản tại khoản 1 Điều 190 BLHS
Theo khoản 1 Điều 190 BLHS, người phạm tội sản xuất, buôn bán hàng cấm có thể bị phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. Khung hình phạt này áp dụng đối với các trường hợp sản xuất, buôn bán thuốc bảo vệ thực vật bị cấm từ 50 kg đến dưới 100 kg hoặc từ 50 lít đến dưới 100 lít; buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu từ 1.500 đến dưới 3.000 bao; sản xuất, buôn bán pháo nổ từ 06 kg đến dưới 40 kg. Đối với hàng hóa cấm khác, căn cứ truy cứu là trị giá từ 100 triệu đến dưới 300 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng. Riêng hàng hóa chưa được phép lưu hành tại Việt Nam áp dụng ngưỡng trị giá từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 100 triệu đến dưới 300 triệu đồng. Việc lựa chọn hình phạt phải căn cứ tính chất, mức độ hành vi, nhân thân và các tình tiết của vụ án.
Kinh nghiệm thực tiễn: Ngoài các ngưỡng định lượng nêu trên, cần bổ sung trường hợp tại điểm e khoản 1 Điều 190: hàng hóa dưới mức định lượng vẫn có thể bị truy cứu nếu người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi hoặc tội danh được điều luật liệt kê, hoặc đã bị kết án về một trong các tội đó, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Đây là căn cứ quan trọng, không nên bỏ sót khi phân tích khung cơ bản.
5.2. Khung hình phạt tăng nặng tại khoản 2 Điều 190 BLHS
Theo khoản 2 Điều 190 BLHS, người phạm tội sản xuất, buôn bán hàng cấm có thể bị phạt tiền từ 1 tỷ đồng đến 3 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 05 năm đến 10 năm nếu thuộc một trong các trường hợp định khung tăng nặng. Các trường hợp này bao gồm: phạm tội có tổ chức; lợi dụng chức vụ, quyền hạn; lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức; có tính chất chuyên nghiệp; hoặc đạt ngưỡng định lượng cao hơn đối với thuốc bảo vệ thực vật cấm, thuốc lá điếu nhập lậu, pháo nổ và các nhóm hàng hóa khác. Ngoài ra, hành vi buôn bán hàng cấm qua biên giới, trừ thuốc lá điếu nhập lậu, hoặc tái phạm nguy hiểm cũng thuộc khoản này. Việc áp dụng khung hình phạt phải căn cứ vào tình tiết thực tế và chứng cứ chứng minh, không chỉ dựa trên quy mô giao dịch hoặc số lượng hàng hóa bị thu giữ.
5.3. Khung hình phạt tại khoản 3 Điều 190 BLHS
Khoản 3 Điều 190 BLHS quy định hình phạt tù từ 08 năm đến 15 năm đối với trường hợp sản xuất, buôn bán hàng cấm đạt ngưỡng định lượng đặc biệt lớn. Cụ thể, ngưỡng này bao gồm: thuốc bảo vệ thực vật bị cấm từ 300 kg hoặc 300 lít trở lên; thuốc lá điếu nhập lậu từ 4.500 bao trở lên; pháo nổ từ 120 kg trở lên. Đối với hàng hóa khác bị cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng, căn cứ định khung là trị giá từ 500 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 500 triệu đồng trở lên. Riêng hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam, ngưỡng tương ứng là trị giá từ 1 tỷ đồng hoặc thu lợi bất chính từ 700 triệu đồng trở lên. Việc áp dụng khoản 3 phải căn cứ đúng nhóm hàng hóa và kết quả xác định định lượng, trị giá hoặc khoản thu lợi bất chính, không thể suy luận chỉ từ số lượng hàng hóa bị thu giữ.
Việc xác định mức phạt không chỉ phụ thuộc số lượng hoặc trị giá hàng hóa mà còn phải đối chiếu các tình tiết định khung và các căn cứ lượng hình. Để hiểu rõ từng khung hình phạt, mức phạt tiền và hình phạt tù, có thể tham khảo bài mức phạt tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190.
5.4. Phân biệt ngưỡng định lượng và tình tiết định khung
Ngưỡng định lượng và tình tiết định khung là hai căn cứ khác nhau khi xác định khung hình phạt theo Điều 190 BLHS. Số lượng, trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính có thể quyết định khung áp dụng. Trong khi đó, các tình tiết như phạm tội có tổ chức, lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc có tính chất chuyên nghiệp có thể làm thay đổi khung hình phạt mà không phụ thuộc vào trị giá hàng hóa. Vì vậy, cần đối chiếu riêng từng căn cứ, tránh cộng gộp hoặc suy diễn máy móc.
Điều 190 BLHS quy định ngưỡng định lượng khác nhau tùy theo từng nhóm hàng hóa. Việc xác định khung hình phạt phải căn cứ vào số lượng, khối lượng, trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính tương ứng. Không được áp dụng một ngưỡng chung cho tất cả các loại hàng cấm.
Bảng thống kê Ngưỡng định lượng xác định khung hình phạt theo Điều 190 BLHS
|
Nhóm hàng hóa |
Khoản 1 |
Khoản 2 |
Khoản 3 |
|---|---|---|---|
|
Thuốc bảo vệ thực vật bị cấm |
50 đến dưới 100 kg hoặc lít |
100 đến dưới 300 kg hoặc lít |
Từ 300 kg hoặc lít |
|
Thuốc lá điếu nhập lậu |
1.500 đến dưới 3.000 bao |
3.000 đến dưới 4.500 bao |
Từ 4.500 bao |
|
Pháo nổ |
06 đến dưới 40 kg |
40 đến dưới 120 kg |
Từ 120 kg |
|
Hàng hóa khác bị cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng |
Trị giá 100 đến dưới 300 triệu đồng |
Trị giá 300 đến dưới 500 triệu đồng |
Trị giá từ 500 triệu đồng |
|
Hàng hóa chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam |
Trị giá 200 đến dưới 500 triệu đồng |
Trị giá 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng |
Trị giá từ 1 tỷ đồng |
Nhận định pháp lý cần lưu ý
-
Thứ nhất, đối với thuốc bảo vệ thực vật bị cấm, thuốc lá điếu nhập lậu và pháo nổ, Điều 190 quy định ngưỡng định lượng riêng theo khối lượng, thể tích hoặc số bao.
-
Thứ hai, đối với hàng hóa khác bị cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng và hàng hóa chưa được phép lưu hành tại Việt Nam, có thể áp dụng căn cứ trị giá hàng hóa hoặc thu lợi bất chính theo từng trường hợp luật định.
-
Thứ ba, trị giá hàng hóa và thu lợi bất chính là hai tiêu chí khác nhau. Không được đồng nhất tổng doanh thu bán hàng với khoản thu lợi bất chính.
-
Thứ tư, trường hợp hàng hóa dưới ngưỡng định lượng thông thường, vẫn phải kiểm tra điều kiện truy cứu tại điểm e khoản 1 Điều 190, nếu có căn cứ về tiền sử xử lý hành chính hoặc kết án thuộc phạm vi điều luật.
Lưu ý khi áp dụng: Các ngưỡng tại khoản 1, khoản 2 và khoản 3 cần được đọc cùng với các tình tiết định khung khác. Chẳng hạn, khoản 2 còn quy định các trường hợp có tổ chức, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, buôn bán qua biên giới và tái phạm nguy hiểm. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào trị giá hoặc số lượng hàng hóa để kết luận khung hình phạt trong mọi vụ án.
5.5. Nguyên tắc xác định khung hình phạt trong vụ án cụ thể
Việc xác định khung hình phạt theo Điều 190 BLHS phải căn cứ vào loại hàng hóa, hành vi sản xuất hoặc buôn bán, số lượng, trị giá, khoản thu lợi bất chính và tình tiết định khung tương ứng. Cơ quan tiến hành tố tụng cần kiểm tra đầy đủ chứng cứ trước khi áp dụng. Không thể mặc nhiên xác định khung hình phạt cao nhất chỉ từ một dấu hiệu đơn lẻ chưa được chứng minh.
Ngoài định lượng hàng hóa, một số tình tiết như có tổ chức, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, có tính chất chuyên nghiệp và tái phạm nguy hiểm có thể làm thay đổi khung hình phạt. Việc áp dụng phải căn cứ vào dấu hiệu pháp lý của từng trường hợp. Xem thêm các tình tiết định khung tăng nặng theo Điều 190.
✅Phần 6. Mức phạt bổ sung và các hình phạt áp dụng đối với cá nhân
6.1. Hình phạt tiền và hình phạt tù
Theo Điều 190 BLHS, cá nhân phạm tội sản xuất, buôn bán hàng cấm có thể bị áp dụng hình phạt tiền hoặc hình phạt tù tùy theo khung hình phạt tương ứng. Ở khoản 1, mức phạt tiền từ 100 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01–05 năm; khoản 2 quy định phạt tiền từ 1–3 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 05–10 năm; khoản 3 quy định phạt tù từ 08–15 năm. Việc quyết định hình phạt phải căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, vai trò của người phạm tội và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ theo quy định pháp luật.
6.2. Hình phạt bổ sung theo khoản 4 Điều 190
Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20–100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01–05 năm. Đây là những hình phạt bổ sung được áp dụng tùy trường hợp, nhằm hạn chế khả năng tiếp tục lợi dụng chức vụ, nghề nghiệp hoặc hoạt động kinh doanh để thực hiện hành vi phạm tội. Việc áp dụng cần căn cứ vào tính chất hành vi, vai trò của người phạm tội và mối liên hệ giữa hoạt động nghề nghiệp với hành vi vi phạm.
6.3. Các yếu tố được xem xét khi quyết định hình phạt
Khi quyết định hình phạt đối với tội sản xuất, buôn bán hàng cấm, Tòa án xem xét tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, mức độ tham gia và vai trò của từng người trong vụ án. Đồng thời, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cũng được đánh giá theo quy định pháp luật. Việc lượng hình phải căn cứ vào toàn bộ diễn biến vụ án, không chỉ dựa trên số lượng hoặc trị giá hàng cấm.
6.4. Ý nghĩa của việc khắc phục hậu quả và hợp tác trong quá trình giải quyết vụ án
Việc tự nguyện khắc phục hậu quả, thành khẩn khai báo và tích cực hợp tác với cơ quan tiến hành tố tụng có thể được xem xét khi đánh giá tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng điều kiện luật định. Tuy nhiên, việc nộp phạt vi phạm hành chính, bồi thường hoặc giao nộp hàng hóa không mặc nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự. Cần đánh giá cụ thể thời điểm, tính chất và mức độ khắc phục hậu quả.
✅Phần 7. Pháp nhân thương mại sản xuất, buôn bán hàng cấm bị xử lý thế nào?
Pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS nếu đáp ứng các điều kiện luật định. Tùy trường hợp phạm tội, pháp nhân có thể bị phạt tiền từ 1 tỷ đồng đến 9 tỷ đồng hoặc bị đình chỉ hoạt động có thời hạn; trường hợp đặc biệt nghiêm trọng có thể bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn. Việc xử lý phải căn cứ vào hành vi, lợi ích mà pháp nhân hướng đến, cơ chế chỉ đạo, điều hành và các tình tiết định khung tương ứng.
7.1. Điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại
Theo Điều 75 BLHS, pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân và còn thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Vì vậy, việc phát hiện hàng cấm tại kho hoặc cơ sở kinh doanh chưa đủ để kết luận doanh nghiệp phạm tội. Cần xác minh chủ trương hoạt động, người quyết định, lợi ích thu được và mối liên hệ giữa hành vi vi phạm với pháp nhân.
7.2. Hình phạt đối với pháp nhân theo khoản 5 điểm a Điều 190
Theo điểm a khoản 5 Điều 190 BLHS, pháp nhân thương mại phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 bị phạt tiền từ 1 tỷ đồng đến 3 tỷ đồng. Đây là hình phạt áp dụng đối với hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm thuộc khung cơ bản, khi có đủ căn cứ xác định trách nhiệm hình sự của pháp nhân theo Điều 75 BLHS. Việc xác định mức phạt cụ thể cần xem xét tính chất, mức độ vi phạm và các tình tiết có liên quan.
7.3. Hình phạt đối với pháp nhân theo khoản 5 điểm b Điều 190
Pháp nhân thương mại phạm tội thuộc các trường hợp quy định tại điểm a, d, đ, e, g, h, i, k và l khoản 2 Điều 190 BLHS bị phạt tiền từ 3 tỷ đồng đến 6 tỷ đồng. Đáng chú ý, mức phạt này không áp dụng đối với trường hợp tại điểm b (lợi dụng chức vụ, quyền hạn) và điểm c (lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức) khoản 2. Việc xác định chế tài phải căn cứ đúng tình tiết phạm tội và phạm vi quy định tại khoản 5.
7.4. Hình phạt đình chỉ hoạt động và hình phạt bổ sung
Theo khoản 5 Điều 190 BLHS, pháp nhân thương mại phạm tội thuộc khoản 3 có thể bị phạt tiền từ 6 tỷ đồng đến 9 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm. Trường hợp thuộc Điều 79 BLHS, pháp nhân có thể bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn. Ngoài ra, Tòa án còn có thể áp dụng hình phạt bổ sung gồm phạt tiền từ 50 triệu đến 200 triệu đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.
Trường hợp hành vi được thực hiện trong hoạt động của doanh nghiệp, cần xác định liệu pháp nhân thương mại có đáp ứng đầy đủ điều kiện chịu trách nhiệm hình sự hay không. Không thể mặc nhiên quy trách nhiệm cho doanh nghiệp chỉ vì hàng hóa được phát hiện tại kho hoặc cơ sở kinh doanh. Nội dung chuyên sâu xem tại bài pháp nhân thương mại phạm tội sản xuất, buôn bán hàng cấm bị xử lý thế nào.
✅Phần 8. Phân biệt tội sản xuất, buôn bán hàng cấm với các tội danh liên quan
Việc phân biệt Điều 190 với các tội danh tại Điều 188, Điều 189 và Điều 191 BLHS cần căn cứ vào bản chất hàng hóa, hành vi thực tế và mục đích tham gia của từng người. Điểm dễ nhầm lẫn là cùng một lô hàng có thể liên quan đến hoạt động sản xuất, mua bán, vận chuyển hoặc tàng trữ, nhưng không vì thế mà những người tham gia đều phải chịu trách nhiệm về cùng một tội danh.
Bảng phân biệt Điều 190, Điều 188, Điều 189 và Điều 191 BLHS
|
Tiêu chí |
Điều 190 |
Điều 188 |
Điều 189 |
Điều 191 |
|---|---|---|---|---|
|
Tội danh |
Sản xuất, buôn bán hàng cấm |
Buôn lậu |
Vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới |
Tàng trữ, vận chuyển hàng cấm |
|
Hành vi trung tâm |
Sản xuất hoặc buôn bán hàng cấm |
Buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa |
Vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa |
Tàng trữ hoặc vận chuyển hàng cấm |
|
Đặc điểm cần xác minh |
Bản chất pháp lý của hàng hóa, hành vi sản xuất hoặc giao dịch mua bán |
Hoạt động buôn bán và yếu tố qua biên giới |
Hành vi vận chuyển, tính trái pháp luật và yếu tố qua biên giới |
Hành vi chiếm giữ hoặc vận chuyển hàng hóa thuộc phạm vi Điều 191 |
|
Căn cứ định tội |
Điều 190 và các điều luật chuyên biệt được loại trừ tại khoản 1 |
Điều 188 |
Điều 189 |
Điều 191 |
|
Yếu tố định lượng |
Tùy nhóm hàng hóa: kg, lít, bao, trị giá hoặc thu lợi bất chính |
Tùy loại hàng hóa, trị giá, thu lợi bất chính và các điều kiện luật định |
Tùy đối tượng, trị giá và các điều kiện luật định |
Tùy nhóm hàng hóa, số lượng, trị giá hoặc các điều kiện luật định |
|
Vấn đề dễ nhầm lẫn |
Đồng nhất hàng không có giấy tờ với hàng cấm |
Đồng nhất mọi hoạt động đưa hàng qua biên giới với buôn lậu |
Đồng nhất người vận chuyển với người buôn bán |
Đồng nhất việc vận chuyển hàng cấm với việc tham gia mua bán hàng cấm |
Lưu ý pháp lý: Điều 190 có quy định loại trừ một số tội danh chuyên biệt tại khoản 1. Do đó, việc xác định Điều 190 hay điều luật khác phải bắt đầu từ việc nhận diện đúng loại hàng hóa và hành vi, không chỉ dựa vào tên gọi hàng hóa hoặc địa điểm phát hiện.
8.1. Phân biệt tội sản xuất, buôn bán hàng cấm với tội buôn lậu Điều 188 BLHS
Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS tập trung vào hành vi sản xuất hoặc buôn bán hàng hóa thuộc danh mục Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc hàng chưa được phép lưu hành tại Việt Nam trong trường hợp luật định. Trong khi đó, tội buôn lậu theo Điều 188 BLHS tập trung vào hành vi buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa và ngược lại. Vì vậy, không phải cứ buôn bán hàng cấm qua biên giới là mặc nhiên cấu thành tội buôn lậu. Việc xác định tội danh phải căn cứ vào bản chất hàng hóa, hành vi thực tế và phạm vi điều chỉnh của từng điều luật.
Để nhận diện đúng ranh giới giữa hai tội danh, cần xem xét [phân biệt tội sản xuất, buôn bán hàng cấm và tội buôn lậu] dựa trên dấu hiệu pháp lý của từng điều luật.
8.2. Phân biệt Điều 190 với Điều 189 BLHS
Điều 190 BLHS xử lý hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm; trong khi Điều 189 BLHS điều chỉnh hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới. Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở bản chất hành vi và mục đích thực tế: người thực hiện trực tiếp tham gia sản xuất, mua bán hay chỉ thực hiện việc vận chuyển trái phép qua biên giới. Vì vậy, cần đối chiếu chủng loại hàng hóa, tuyến đường vận chuyển, thỏa thuận giao nhận, tiền công và vai trò của từng người. Không thể chỉ căn cứ việc hàng hóa bị thu giữ để kết luận tội danh.
Bạn có thể xem thêm bài [Phân biệt buôn bán hàng cấm và vận chuyển hàng cấm] để nhận diện sự khác nhau giữa hai hành vi và các dấu hiệu cần kiểm tra trong từng trường hợp.
8.3. Phân biệt tội buôn bán hàng cấm với tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm Điều 191 BLHS
Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS tập trung vào hành vi tạo ra hàng hóa thuộc diện bị cấm hoặc thực hiện hoạt động mua bán hàng cấm. Trong khi đó, Điều 191 BLHS điều chỉnh hành vi tàng trữ, vận chuyển hàng cấm khi đáp ứng điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự theo luật định. Người nhận vận chuyển thuê không mặc nhiên bị coi là người buôn bán hàng cấm. Cần làm rõ thỏa thuận giao nhận, tiền công, quyền kiểm soát hàng hóa, mục đích vận chuyển và nhận thức của người thực hiện để xác định đúng vai trò, hành vi và trách nhiệm hình sự.
Bạn có thể xem thêm bài [Phân biệt tội buôn bán hàng cấm với tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm] để nhận diện ranh giới giữa các hành vi và căn cứ xác định trách nhiệm hình sự.
8.4. Phân biệt Điều 190 với các tội danh chuyên biệt khác
Khoản 1 Điều 190 BLHS loại trừ những trường hợp thuộc phạm vi điều chỉnh của các điều luật chuyên biệt được liệt kê, gồm Điều 232, 234, 244, 246, 248, 251, 253, 254, 304, 305, 306, 309 và 311 BLHS. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc hàng hóa thuộc diện bị cấm để mặc nhiên áp dụng Điều 190. Cần xác định bản chất hàng hóa, hành vi thực tế và quy định chuyên ngành tương ứng để lựa chọn đúng tội danh.
✅Phần 9. Chứng cứ cần kiểm tra để xác định hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm
Bảng kiểm tra chứng cứ theo từng vấn đề pháp lý trong vụ án sản xuất, buôn bán hàng cấm
|
Dữ kiện cần kiểm tra |
Ý nghĩa pháp lý |
Tài liệu cần đối chiếu |
|---|---|---|
|
Chủng loại hàng hóa |
Xác định hàng hóa có thuộc đối tượng điều chỉnh của Điều 190 BLHS hay không; phân biệt hàng cấm với hàng chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam. |
Kết luận giám định, danh mục hàng cấm, văn bản pháp luật chuyên ngành, giấy phép lưu hành hoặc sử dụng. |
|
Số lượng hàng hóa |
Xác định ngưỡng định lượng để xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự và áp dụng khung hình phạt tương ứng. |
Biên bản kiểm kê, biên bản thu giữ, tài liệu cân đo, kết quả giám định số lượng. |
|
Trị giá hàng hóa |
Xác định căn cứ định lượng đối với nhóm hàng hóa cấm khác và hàng hóa chưa được phép lưu hành tại Việt Nam. |
Kết luận định giá tài sản, tài liệu xác định giá trị hàng hóa, hóa đơn và chứng từ giao dịch. |
|
Thu lợi bất chính |
Xác định điều kiện truy cứu hoặc định khung hình phạt theo tiêu chí thu lợi bất chính tại Điều 190. |
Chứng từ thanh toán, sao kê ngân hàng, sổ sách kế toán, dữ liệu giao dịch và tài liệu xác minh khoản thu thực tế. |
|
Hành vi thực tế |
Phân biệt hành vi sản xuất, buôn bán với tàng trữ hoặc vận chuyển hàng cấm; xác định vai trò của từng người tham gia. |
Hợp đồng, đơn đặt hàng, tài liệu giao nhận, camera, tin nhắn, dữ liệu điện tử và lời khai. |
|
Nhận thức và lỗi |
Xác định người thực hiện có nhận thức về tính chất hàng hóa và cố ý thực hiện hành vi thuộc phạm vi Điều 190 hay không. |
Tin nhắn, email, thỏa thuận giao dịch, tài liệu trao đổi, lời khai và chứng cứ về quá trình thực hiện hành vi. |
|
Tiền án, tiền sự |
Kiểm tra điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi dưới ngưỡng định lượng theo điểm e khoản 1 Điều 190. |
Quyết định xử phạt vi phạm hành chính, bản án hình sự, tài liệu xác định thời điểm chấp hành và tình trạng án tích. |
Lưu ý chuyên môn: Không nên sử dụng riêng biên bản thu giữ hàng hóa hoặc kết luận định giá để kết luận một người phạm tội. Cần đánh giá tổng thể tính chất pháp lý của hàng hóa, hành vi thực tế, định lượng, thu lợi bất chính, lỗi và vai trò của từng người.
Đặc biệt, đối với trường hợp dưới ngưỡng định lượng, phải kiểm tra chính xác tiền đề xử phạt hành chính hoặc tiền án thuộc các hành vi, tội danh được liệt kê tại điểm e khoản 1 Điều 190; không đồng nhất mọi tiền sự hoặc tiền án với điều kiện truy cứu này.
9.1. Chứng cứ xác định chủng loại và tình trạng pháp lý của hàng hóa
Để xác định hàng hóa có thuộc đối tượng điều chỉnh của Điều 190 BLHS hay không, cần đối chiếu danh mục hàng hóa cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng và quy định chuyên ngành áp dụng tại thời điểm thực hiện hành vi. Các tài liệu cần kiểm tra gồm giấy phép, giấy đăng ký lưu hành, hồ sơ công bố sản phẩm, kết luận kiểm nghiệm hoặc giám định khi cần thiết. Đặc biệt, phải phân biệt hàng hóa bị cấm với hàng hóa chưa được phép lưu hành tại Việt Nam, bởi hai nhóm này có căn cứ định lượng và điều kiện truy cứu riêng.
9.2. Chứng cứ chứng minh hành vi sản xuất, buôn bán
Hành vi sản xuất, buôn bán cần được chứng minh thông qua hồ sơ kho hàng, địa điểm sản xuất, hợp đồng, đơn đặt hàng, hóa đơn, chứng từ mua bán và tài liệu giao nhận. Dữ liệu camera, tin nhắn, giao dịch điện tử và lời khai có thể giúp làm rõ quá trình thực hiện, người chỉ đạo, người trực tiếp sản xuất, người mua bán và người tham gia hỗ trợ. Cần đối chiếu từng tài liệu với diễn biến thực tế để xác định vai trò, mức độ tham gia và nhận thức của từng người, tránh suy luận trách nhiệm hình sự chỉ từ việc hàng cấm được phát hiện tại kho hoặc địa điểm kinh doanh.
9.3. Chứng cứ xác định số lượng, trị giá và khoản thu lợi bất chính
Việc xác định số lượng, trị giá hàng hóa và khoản thu lợi bất chính là căn cứ quan trọng để đối chiếu ngưỡng truy cứu, xác định khung hình phạt theo Điều 190 BLHS. Cần kiểm tra biên bản kiểm kê, thu giữ, kết luận định giá tài sản, chứng từ thanh toán, hóa đơn và dữ liệu chuyển khoản để xác định chính xác số lượng, giá trị hàng hóa thực tế. Đối với khoản thu lợi bất chính, không được mặc nhiên đồng nhất với tổng doanh thu từ hoạt động buôn bán mà phải làm rõ khoản lợi thu được từ hành vi phạm tội. Trường hợp có chênh lệch về số liệu, cần đối chiếu phương pháp tính và tài liệu làm căn cứ.
9.4. Chứng cứ xác định tiền án, tiền sự và điều kiện truy cứu dưới ngưỡng
Đối với hành vi dưới mức định lượng, cần kiểm tra quyết định xử phạt vi phạm hành chính, bản án hình sự và tài liệu xác định tình trạng án tích của người thực hiện. Đặc biệt, phải đối chiếu hành vi vi phạm trước đó có thuộc Điều 190 hoặc các điều 188, 189, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 BLHS theo điểm e khoản 1 Điều 190 hay không. Không phải mọi tiền sự hoặc tiền án đều là căn cứ truy cứu dưới ngưỡng.
9.5. Chứng cứ xác định vai trò và lỗi của người tham gia
Để xác định trách nhiệm của từng người, cần đối chiếu tin nhắn, cuộc gọi, ghi âm, thỏa thuận giao dịch và tài liệu phân công công việc nhằm làm rõ nhận thức về tính chất hàng hóa, ý chí tham gia và phạm vi hành vi thực tế. Những tài liệu này giúp phân biệt người tổ chức, người trực tiếp sản xuất, buôn bán, người giúp sức với người chỉ thực hiện vận chuyển độc lập. Không thể suy luận lỗi cố ý chỉ từ việc một người có mặt hoặc tham gia giao nhận hàng hóa.
9.6. Những nội dung cần rà soát trước khi kết luận trách nhiệm hình sự
Trước khi kết luận trách nhiệm hình sự, cần rà soát đồng thời năm vấn đề: hàng hóa có đúng thuộc phạm vi Điều 190 không; hành vi thực tế có phải sản xuất hoặc buôn bán không; số lượng, trị giá hoặc thu lợi bất chính có đạt ngưỡng luật định không; có chứng cứ chứng minh vai trò, lỗi và nhận thức của từng người không; hành vi có thuộc điều luật chuyên biệt khác không. Việc đánh giá phải dựa trên tổng thể chứng cứ, tránh kết luận chỉ từ một tình tiết riêng lẻ.
✅Phần 10. Các tình huống thường gặp khi xử lý hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm
10.1. Các tình huống pháp lý cần phân tích
Trong thực tế, việc xác định tội sản xuất, buôn bán hàng cấm cần căn cứ vào bản chất hàng hóa, hành vi và điều kiện truy cứu theo Điều 190 BLHS. Chẳng hạn, người mua hàng chưa được phép lưu hành về bán lại cần được kiểm tra tình trạng pháp lý và trị giá hàng hóa. Trường hợp bán thuốc lá điếu nhập lậu dưới 1.500 bao phải xem xét điều kiện truy cứu tại điểm e khoản 1. Người nhận vận chuyển thuê không mặc nhiên là người buôn bán; cần xác minh nhận thức và vai trò thực tế. Với doanh nghiệp tổ chức sản xuất, phân phối hàng cấm thông qua nhân viên, phải làm rõ việc chỉ đạo, chấp thuận và lợi ích của pháp nhân. Các kết luận đều phải dựa trên chứng cứ cụ thể, không chỉ dựa vào hàng hóa bị thu giữ.
10.2. Câu hỏi thường gặp về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm
❓ Tội sản xuất hàng cấm có bị phạt tù không?
Có. Theo Điều 190 BLHS, người phạm tội sản xuất hàng cấm có thể bị phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01–05 năm ở khoản 1. Trường hợp có tình tiết định khung tăng nặng, mức phạt tù có thể tăng lên 05–10 năm hoặc 08–15 năm. Việc áp dụng hình phạt phụ thuộc vào loại hàng hóa, số lượng, trị giá, thu lợi bất chính và các tình tiết của vụ án.
❓Buôn bán hàng cấm dưới mức định lượng có bị đi tù không?
Có thể. Điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS quy định trường hợp hàng hóa dưới mức định lượng vẫn có thể bị truy cứu nếu người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi thuộc Điều 190 hoặc các điều luật được liệt kê, hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Vì vậy, cần kiểm tra lịch sử xử lý và điều kiện pháp lý cụ thể, không chỉ căn cứ số lượng hàng hóa.
❓ Buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu bao nhiêu bao bị truy cứu hình sự?
Theo điểm b khoản 1 Điều 190 BLHS, hành vi buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu từ 1.500 bao đến dưới 3.000 bao có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Từ 3.000 đến dưới 4.500 bao thuộc khoản 2 và từ 4.500 bao trở lên thuộc khoản 3. Trường hợp dưới 1.500 bao vẫn có thể bị truy cứu nếu đáp ứng điều kiện tại điểm e khoản 1 Điều 190. Cần xác minh đúng số lượng thuốc lá điếu nhập lậu và chứng cứ về hành vi buôn bán.
❓Sản xuất pháo nổ bao nhiêu kilôgam thì phạm tội?
Theo Điều 190 BLHS, sản xuất pháo nổ từ 06 kg đến dưới 40 kg thuộc ngưỡng định lượng tại khoản 1; từ 40 kg đến dưới 120 kg thuộc khoản 2; từ 120 kg trở lên thuộc khoản 3. Tuy nhiên, sản xuất dưới 06 kg vẫn có thể bị truy cứu nếu đáp ứng điều kiện đặc biệt tại điểm e khoản 1. Việc xác định trách nhiệm còn phải làm rõ chủng loại sản phẩm, khối lượng thực tế và hành vi sản xuất.
❓ Buôn bán hàng cấm qua biên giới bị xử lý theo Điều nào?
Có thể bị xử lý theo Điều 190 hoặc Điều 188 BLHS, tùy bản chất hàng hóa và hành vi thực tế. Điểm k khoản 2 Điều 190 quy định tình tiết buôn bán qua biên giới, trừ hàng hóa là thuốc lá điếu nhập lậu. Trong khi đó, Điều 188 điều chỉnh hành vi buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa, ngược lại. Vì vậy, phải đối chiếu phạm vi điều chỉnh và điều luật chuyên biệt trước khi xác định tội danh.
❓ Người vận chuyển hàng cấm thuê có bị truy cứu hình sự không?
Có thể, nhưng không mặc nhiên bị truy cứu theo Điều 190 BLHS. Nếu người vận chuyển chỉ thực hiện việc giao nhận thuê, không tham gia hoạt động mua bán, cần xem xét hành vi theo Điều 191 và các quy định liên quan. Trường hợp biết rõ mục đích phạm tội và cố ý tham gia hỗ trợ hoạt động sản xuất, buôn bán hàng cấm, người này có thể bị xem xét trách nhiệm đồng phạm nếu đủ căn cứ. Cần kiểm tra thỏa thuận, tiền công, tin nhắn và vai trò thực tế.
❓Doanh nghiệp buôn bán hàng cấm có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?
Có. Pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm nếu đáp ứng các điều kiện tại Điều 75 và thuộc phạm vi Điều 76 BLHS. Theo khoản 5 Điều 190, pháp nhân có thể bị phạt tiền từ 1 tỷ đến 9 tỷ đồng, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn trong trường hợp luật định. Ngoài ra, còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung. Việc truy cứu phải xác định hành vi nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận theo quy định.
10.3. Những sai lầm thường gặp khi xác định tội danh
Một số sai lầm có thể dẫn đến xác định không đúng tội danh theo Điều 190 BLHS là coi mọi hàng hóa không có hóa đơn đều là hàng cấm hoặc đồng nhất hàng cấm với hàng chưa được cấp phép lưu hành. Trên thực tế, mỗi nhóm hàng có căn cứ pháp lý và ngưỡng định lượng riêng, không thể áp dụng chung một mức truy cứu. Doanh thu cũng không đồng nghĩa với thu lợi bất chính. Tương tự, người vận chuyển thuê không mặc nhiên là người buôn bán hàng cấm. Để xác định trách nhiệm hình sự, cần đánh giá đồng thời bản chất hàng hóa, hành vi, lỗi, vai trò của từng người và chứng cứ thu thập được, thay vì chỉ căn cứ vào số lượng hàng bị thu giữ.
✅Phần 11. Kết luận: Xác định đúng tội danh và khung hình phạt theo Điều 190 BLHS
Điều 190 BLHS quy định trách nhiệm hình sự đối với hành vi sản xuất, buôn bán các nhóm hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh của điều luật. Việc xác định tội danh và khung hình phạt phải căn cứ vào chủng loại, số lượng, trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính tương ứng. Đáng lưu ý, hàng hóa dưới ngưỡng định lượng vẫn có thể bị truy cứu nếu đáp ứng điều kiện tại điểm e khoản 1. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào việc phát hiện hàng cấm để kết luận trách nhiệm hình sự mà phải làm rõ hành vi, lỗi, vai trò của từng người và chứng cứ liên quan. Cá nhân và pháp nhân thương mại cũng chịu chế độ trách nhiệm, hình phạt riêng. Vì vậy, người có liên quan nên rà soát hồ sơ hàng hóa, kết luận định giá, chứng từ giao dịch và vai trò thực tế của từng chủ thể để đánh giá đúng căn cứ truy cứu và hướng xử lý pháp lý phù hợp.
☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766
Website: https://luatdungtrinh.vn|
Email:luatdungtrinh@gmail.com|
- Tags