Cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS?

Cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS được xem xét qua bốn yếu tố: khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan. Việc xác định tội danh cần làm rõ loại hàng hóa, hành vi sản xuất hoặc buôn bán, năng lực trách nhiệm hình sự, lỗi của người thực hiện và các điều kiện định tội theo luật.

• Khách thể: Quan hệ quản lý kinh tế và trật tự quản lý hàng hóa được pháp luật bảo vệ.
• Mặt khách quan: Hành vi sản xuất hoặc buôn bán hàng hóa thuộc diện bị cấm theo luật định.
• Chủ thể: Cá nhân có đủ điều kiện chịu trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại đáp ứng điều kiện luật định.
• Mặt chủ quan: Lỗi cố ý và nhận thức liên quan đến hành vi, hàng hóa.

✅Mở đầu

Trong thực tế, việc phát hiện hàng hóa tại kho, xưởng sản xuất hoặc điểm giao dịch chưa đủ để kết luận một cá nhân hay doanh nghiệp phạm tội theo Điều 190 BLHS. Cơ quan tiến hành tố tụng còn phải xác định chính xác hàng hóa thuộc diện cấm nào, người liên quan thực hiện công đoạn gì, có đủ căn cứ chứng minh lỗi và đáp ứng điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự hay không. Khi phân tích cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm, cần tách biệt dấu hiệu của hành vi phạm tội với ngưỡng định lượng và tình tiết định khung, tránh đồng nhất vi phạm hành chính với trách nhiệm hình sự.

✅Phần 1. Khái quát cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS

1.1. Cấu thành tội phạm là căn cứ xác định trách nhiệm hình sự

Cấu thành tội phạm là tổng hợp những dấu hiệu pháp lý đặc trưng được quy định trong luật hình sự, làm căn cứ xác định một hành vi có phạm tội hay không. Đối với tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS, cần xem xét đầy đủ bốn yếu tố: khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan. Việc phát hiện hàng hóa thuộc diện cấm không đương nhiên chứng minh người liên quan phạm tội. Cơ quan có thẩm quyền phải đối chiếu hành vi thực tế, vai trò tham gia, nhận thức và các dấu hiệu pháp lý tương ứng trước khi kết luận trách nhiệm hình sự.

1.2. Đặc điểm cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm

Điều 190 BLHS điều chỉnh hai nhóm hành vi trọng tâm là sản xuất hàng cấm và buôn bán hàng cấm. Sản xuất thường gắn với việc tạo ra, chế biến hoặc thực hiện các công đoạn làm hình thành hàng hóa bị cấm; trong khi buôn bán thể hiện qua hoạt động mua bán, trao đổi hoặc phân phối hàng hóa đó. Dù có biểu hiện khách quan khác nhau, việc xác định trách nhiệm hình sự đều phải xem xét đồng bộ đối tượng hàng hóa, tính chất hành vi, lỗi của người thực hiện và các điều kiện định tội theo luật định. Đặc biệt, không phải mọi hành vi liên quan đến hàng hóa bị cấm đều mặc nhiên áp dụng Điều 190. Khoản 1 điều luật đã loại trừ những trường hợp thuộc các tội danh chuyên biệt được liệt kê, vì vậy cần xác định đúng bản chất hàng hóa và hành vi trước khi kết luận tội danh.

Để hiểu đầy đủ phạm vi điều chỉnh, các nhóm hàng hóa và khung hình phạt của tội danh này, người đọc có thể tham khảo bài [Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS].

✅Phần 2. Khách thể của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm

2.1. Quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ

Khách thể của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS là trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa. Thông qua quy định cấm đối với một số loại hàng hóa, Nhà nước kiểm soát những hoạt động có khả năng ảnh hưởng đến an ninh, an toàn xã hội, sức khỏe cộng đồng và lợi ích công cộng.

Vì vậy, hành vi sản xuất hoặc buôn bán hàng cấm không chỉ xâm phạm chính sách quản lý thị trường mà còn có thể đe dọa những lợi ích mà pháp luật đặt ra để bảo vệ. Tuy nhiên, cần phân biệt khách thể của tội phạm với hậu quả thực tế đã xảy ra. Việc chưa xác định được thiệt hại cụ thể về sức khỏe, tài sản hoặc trật tự xã hội không đồng nghĩa hành vi đương nhiên không xâm phạm khách thể được Điều 190 bảo vệ. Việc xác định trách nhiệm hình sự vẫn phải căn cứ vào hành vi, đối tượng hàng hóa và các dấu hiệu pháp lý tương ứng.

2.2. Đối tượng tác động của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm

Đối tượng tác động của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm là những loại hàng hóa thuộc diện Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam theo quy định pháp luật. Đây là căn cứ quan trọng để xác định hàng hóa có thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 190 BLHS hay không.

Điều 190 còn quy định những nhóm hàng hóa có định lượng đặc thù như thuốc bảo vệ thực vật cấm, thuốc lá điếu nhập lậu và pháo nổ. Đối với các loại hàng hóa này, cần đối chiếu đúng chủng loại, số lượng, khối lượng hoặc dung tích theo quy định, thay vì chỉ đánh giá chung về giá trị tài sản.

Việc xác định đối tượng tác động phải căn cứ vào tình trạng pháp lý của hàng hóa tại thời điểm thực hiện hành vi. Không thể mặc nhiên coi hàng hóa là hàng cấm chỉ vì người bán không xuất trình được hóa đơn, chứng từ hoặc chưa hoàn tất một thủ tục quản lý. Cần làm rõ hàng hóa thuộc diện cấm kinh doanh, cấm lưu hành hay chỉ đang vi phạm quy định về điều kiện, giấy phép hoặc thủ tục lưu thông. Đây là bước cần thiết để tránh nhầm lẫn giữa hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm với vi phạm hành chính hoặc tội danh khác.

2.3. Phân biệt hàng cấm với hàng hóa kinh doanh có điều kiện

Hàng cấm và hàng hóa kinh doanh có điều kiện là hai nhóm pháp lý khác nhau. Hàng cấm là hàng hóa thuộc danh mục bị Nhà nước cấm kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng; trong khi hàng hóa kinh doanh có điều kiện vẫn được phép kinh doanh nếu chủ thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu về giấy phép, điều kiện kinh doanh và quy định chuyên ngành.

Vì vậy, việc kinh doanh khi chưa có giấy phép, giấy phép hết hạn hoặc không đáp ứng điều kiện kinh doanh không đương nhiên cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS. Cần kiểm tra danh mục hàng hóa, quy định chuyên ngành, giấy phép và tình trạng pháp lý của hàng hóa tại thời điểm thực hiện hành vi. Nếu chỉ có vi phạm về điều kiện hoặc thủ tục kinh doanh, hành vi có thể bị xử lý hành chính hoặc theo quy định khác, tùy trường hợp; không nên đồng nhất với hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm.

Việc xác định đúng đối tượng tác động là bước đầu tiên khi xem xét trách nhiệm hình sự. Bạn có thể tham khảo thêm bài [Hàng cấm là gì? Những loại hàng hóa nào bị cấm kinh doanh tại Việt Nam?] để phân biệt hàng hóa bị cấm với hàng hóa kinh doanh có điều kiện.

✅Phần 3. Mặt khách quan của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm

3.1. Hành vi sản xuất hàng cấm

Hành vi sản xuất hàng cấm là việc trực tiếp hoặc thông qua người khác thực hiện các công đoạn nhằm tạo ra hàng hóa thuộc đối tượng bị cấm kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng theo quy định pháp luật. Tùy đặc tính sản phẩm, hoạt động này có thể biểu hiện qua việc chế tạo, gia công, pha chế, lắp ráp hoặc tổ chức một quy trình sản xuất hoàn chỉnh. Khi xem xét các yếu tố cấu thành tội sản xuất hàng cấm, cần xác định đồng thời tính chất của hàng hóa và hành vi thực tế mà người liên quan đã thực hiện.

Người trực tiếp vận hành máy móc, pha chế nguyên liệu hoặc gia công sản phẩm có thể là người thực hành. Tuy nhiên, trách nhiệm hình sự không chỉ được xem xét đối với người trực tiếp làm ra sản phẩm. Người thuê địa điểm, cung cấp nguyên liệu, bố trí thiết bị, tuyển lao động hoặc điều hành hoạt động cũng cần được đánh giá nếu có căn cứ chứng minh họ giữ vai trò tổ chức, chỉ đạo hoặc cùng tham gia thực hiện hành vi phạm tội. Ngược lại, việc có mặt tại cơ sở, làm công việc phổ thông hoặc thực hiện một công đoạn theo nhiệm vụ thông thường chưa đủ để mặc nhiên kết luận người đó phạm tội.

Chẳng hạn, một người thuê địa điểm, mua nguyên liệu, bố trí máy móc và thuê lao động để tạo ra sản phẩm thuộc danh mục hàng hóa Nhà nước cấm kinh doanh. Khi đó Cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ quy trình sản xuất, nguồn gốc nguyên liệu, tính chất sản phẩm, vai trò từng người và nhận thức của họ. Đây cũng là căn cứ phân biệt hành vi sản xuất với việc đơn thuần cất giữ, vận chuyển hoặc tiêu thụ hàng cấm – những hành vi cần được xem xét theo dấu hiệu pháp lý tương ứng, không thể đánh đồng chỉ vì cùng liên quan đến một lô hàng.

Ví dụ tiếp vè hành vi Tổ chức hoạt động sản xuất: B không trực tiếp đứng máy nhưng thuê địa điểm, đặt mua nguyên liệu, tuyển công nhân, phân công công việc và quyết định số lượng sản phẩm cần hoàn thành. Nếu chứng cứ thể hiện B chủ động tổ chức, điều hành hoạt động sản xuất hàng cấm thì cần xem xét vai trò của B trong vụ án, thay vì chỉ căn cứ vào việc B không trực tiếp thao tác máy móc.

Đối với trường hợp có hoạt động chế tạo, gia công hoặc tổ chức tạo ra hàng hóa bị cấm, cần đánh giá riêng dấu hiệu của hành vi sản xuất. Phân tích chi tiết được trình bày tại bài [Sản xuất hàng cấm bị xử lý như thế nào theo Điều 190 BLHS?].

3.2. Hành vi buôn bán hàng cấm

Hành vi buôn bán hàng cấm được thể hiện qua việc tham gia vào hoạt động mua bán, trao đổi hoặc phân phối hàng hóa thuộc diện bị pháp luật cấm kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng, khi có đủ căn cứ xác định hành vi đáp ứng dấu hiệu của Điều 190 BLHS. Khi đánh giá các yếu tố cấu thành tội buôn bán hàng cấm, cần làm rõ bản chất giao dịch, vai trò thực tế của từng người và mối liên hệ giữa hành vi với hàng hóa bị thu giữ; không chỉ căn cứ vào việc một người đang quản lý hoặc sở hữu hàng hóa.

Trong một giao dịch, người bán, người mua, người trung gian và người tổ chức có thể đảm nhận những công việc khác nhau. Cơ quan tiến hành tố tụng cần đối chiếu tin nhắn, thỏa thuận về giá, nguồn cung, đơn đặt hàng, chứng từ thanh toán, tài liệu giao nhận và phương thức phân phối để xác định ai thực sự tham gia vào hoạt động mua bán, ai chỉ thực hiện công việc phụ trợ và phạm vi nhận thức của từng người.

Chẳng hạn, người nhận đặt hàng, tìm nguồn cung, thỏa thuận giá và tổ chức giao hàng có vai trò khác với người chỉ được thuê vận chuyển. Tương tự, người cất giữ hàng hóa chưa đương nhiên là người buôn bán. Cần phân biệt hành vi giao dịch với việc vận chuyển thuê hoặc cất giữ đơn thuần, đồng thời đánh giá đầy đủ chứng cứ về hành vi và ý thức chủ quan trước khi xác định trách nhiệm hình sự.

Trường hợp có giao dịch mua bán, trao đổi hoặc phân phối hàng hóa bị cấm, dấu hiệu hành vi cần được đánh giá theo bản chất giao dịch và vai trò của từng người. Nội dung này được phân tích riêng tại bài [Buôn bán hàng cấm là gì? Khi nào bị xử lý hình sự?].

3.3. Đặc điểm pháp lý của mặt khách quan

Mặt khách quan của tội sản xuất buôn bán hàng cấm được thể hiện trước hết qua hành vi sản xuất hoặc buôn bán hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 190 BLHS. Đây là hai dạng hành vi độc lập về cách thức thực hiện, dù cùng hướng đến việc đưa hàng cấm vào quá trình lưu thông hoặc sử dụng trái pháp luật. Vì vậy, khi đánh giá vụ việc, cần xác định cụ thể người bị xem xét đã trực tiếp sản xuất, tham gia công đoạn sản xuất hay thực hiện hoạt động mua bán, trao đổi, phân phối hàng hóa.

Bên cạnh hành vi, phải xác định đúng đối tượng hàng hóa. Không thể chỉ dựa vào tên gọi thông thường hoặc việc hàng hóa không có hóa đơn để kết luận đó là hàng cấm theo Điều 190. Cần đối chiếu đặc tính, nguồn gốc và quy định pháp luật điều chỉnh từng nhóm hàng hóa, bao gồm hàng hóa bị Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc hàng hóa chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam.

Một điểm quan trọng khác là dấu hiệu định lượng, giá trị hàng hóa hoặc thu lợi bất chính. Các căn cứ này được quy định khác nhau tùy nhóm hàng và khoản áp dụng; do đó, không thể lấy một ngưỡng chung để đánh giá mọi trường hợp. Cũng cần phân biệt dấu hiệu làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự với tình tiết định khung tăng nặng. Hậu quả kinh tế không phải dấu hiệu bắt buộc trong mọi trường hợp, bởi Điều 190 còn quy định những trường hợp có thể bị truy cứu dựa trên tính chất hàng hóa, số lượng hoặc các điều kiện luật định khác.

3.4. Thời điểm hoàn thành tội phạm và chứng cứ chứng minh hành vi

Thời điểm hoàn thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm cần được xác định căn cứ vào hành vi thực tế và các dấu hiệu cấu thành quy định tại Điều 190 BLHS, không chỉ dựa vào việc hàng hóa đã được đưa ra thị trường hay chưa. Đối với hành vi sản xuất, cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ người thực hiện đã tham gia công đoạn nào, mức độ thực hiện đến đâu và sản phẩm tạo ra có thuộc đối tượng hàng cấm theo quy định pháp luật hay không. Không thể mặc nhiên cho rằng chỉ khi hàng hóa được sản xuất thành phẩm và đưa đi tiêu thụ thì mới phát sinh trách nhiệm hình sự.

Đối với hành vi buôn bán, cần xem xét bản chất giao dịch, mục đích và các hoạt động mua, bán, trao đổi, phân phối hàng cấm. Việc hàng hóa bị thu giữ trước khi giao cho người mua hoặc trước khi thanh toán xong không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, cũng không thể chỉ căn cứ vào một tin nhắn hỏi mua, thỏa thuận chưa rõ nội dung hoặc việc một người đang giữ hàng để kết luận hành vi buôn bán đã hoàn thành. Cần xác định cụ thể giao dịch đã được triển khai đến giai đoạn nào và người liên quan có thực sự thực hiện hành vi thuộc phạm vi Điều 190 hay không.

Khi đánh giá hồ sơ, cần phân biệt hai nhóm chứng cứ:

• Chứng cứ chứng minh hành vi: hợp đồng, tin nhắn, dữ liệu điện tử, trao đổi giữa các bên, hóa đơn, chứng từ thanh toán, camera, lời khai và tài liệu thể hiện vai trò của từng người trong quá trình sản xuất hoặc giao dịch.

• Chứng cứ xác định đối tượng và định lượng: kết luận giám định, tài liệu về nguồn gốc hàng hóa, biên bản kiểm kê, cân đo, xác định chủng loại, khối lượng và kết quả định giá khi cần thiết.

Hai nhóm chứng cứ có mối liên hệ nhưng không thay thế cho nhau. Chứng minh được hàng hóa thuộc diện cấm chưa đồng nghĩa đã chứng minh được hành vi sản xuất hoặc buôn bán; ngược lại, có tài liệu thể hiện giao dịch cũng chưa đủ để xác định chính xác loại hàng, khối lượng và giá trị làm căn cứ áp dụng điều luật. Vì vậy, cần đối chiếu đồng thời diễn biến hành vi, vai trò người tham gia và đặc tính pháp lý của hàng hóa trước khi kết luận.

Trong các vụ việc liên quan đến hàng cấm, chứng cứ giao dịch, dữ liệu điện tử và tài liệu xác định nguồn gốc hàng hóa có ý nghĩa quan trọng khi đánh giá hành vi của từng người. Có thể xem thêm bài [Căn cứ và chứng cứ chứng minh hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm].

✅Phần 4. Chủ thể của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm

4.1. Chủ thể là cá nhân có năng lực trách nhiệm hình sự

Chủ thể của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm phải đáp ứng điều kiện về tuổi chịu trách nhiệm hình sự và năng lực trách nhiệm hình sự. Theo Điều 12 BLHS hiện hành, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ trường hợp luật có quy định khác. Điều 190 không nằm trong danh mục tội danh áp dụng trách nhiệm hình sự đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi. Vì vậy, cần xác định chính xác tuổi của người thực hiện hành vi tại thời điểm phạm tội và đối chiếu quy định có hiệu lực tương ứng; không suy luận chỉ từ độ tuổi khi bị phát hiện hoặc xử lý.

Bên cạnh đó, người thực hiện phải có năng lực nhận thức và điều khiển hành vi theo quy định của BLHS. Khi xác định chủ thể, cần phân hóa vai trò của người trực tiếp sản xuất, người tổ chức, điều hành và người tham gia mua bán, phân phối hàng cấm. Người đứng tên sở hữu hàng hóa hoặc kho hàng không đương nhiên là người phạm tội; phải làm rõ hành vi thực tế, mức độ tham gia và căn cứ xác định trách nhiệm của từng cá nhân.

4.2. Xác định trách nhiệm của từng người tham gia

Trong hoạt động sản xuất, buôn bán hàng cấm, trách nhiệm hình sự của từng người phải được xác định theo hành vi thực tế, vai trò, nhận thức và mức độ cố ý tham gia. Người tổ chức có thể là người chỉ đạo, điều hành hoặc phân công công việc; người trực tiếp thực hiện có thể tham gia sản xuất, mua bán hoặc phân phối hàng cấm. Người giúp sức có thể cung cấp địa điểm, phương tiện, nguồn hàng hoặc hỗ trợ tiêu thụ theo sự phân công.

Đối với người quản lý kho, giao nhận hoặc vận chuyển, không thể chỉ căn cứ vào việc họ tiếp xúc với hàng hóa để kết luận có đồng phạm. Cần làm rõ họ có biết tính chất hàng hóa, biết mục đích của hoạt động và cố ý hỗ trợ việc phạm tội hay không. Người chỉ thực hiện công việc thông thường, không có đủ căn cứ chứng minh nhận thức và sự cố ý tham gia, không mặc nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự về tội danh này.

4.3. Pháp nhân thương mại có thể là chủ thể chịu trách nhiệm hình sự

Theo Điều 76 BLHS, tội sản xuất, buôn bán hàng cấm tại Điều 190 thuộc nhóm tội danh mà pháp nhân thương mại có thể phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi vi phạm xảy ra trong doanh nghiệp đều mặc nhiên làm phát sinh trách nhiệm của pháp nhân. Cần đối chiếu đầy đủ các điều kiện tại Điều 75 BLHS, đặc biệt là việc hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân. Khi các điều kiện này được đáp ứng, pháp nhân có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định. Việc xử lý pháp nhân không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân trực tiếp thực hiện, tổ chức hoặc chỉ đạo hành vi phạm tội. Vì vậy, cần phân định rõ trách nhiệm của pháp nhân với trách nhiệm riêng của người quản lý, người điều hành và từng cá nhân liên quan, dựa trên vai trò thực tế, thẩm quyền quyết định và chứng cứ về sự tham gia của họ.

Đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh được thực hiện thông qua doanh nghiệp, cần đánh giá riêng điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại và trách nhiệm của người quản lý, điều hành. Xem thêm bài [Pháp nhân thương mại sản xuất, buôn bán hàng cấm bị xử lý thế nào?].

✅Phần 5. Mặt chủ quan của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm

5.1. Lỗi cố ý trong tội sản xuất buôn bán hàng cấm

Lỗi cố ý trong tội sản xuất buôn bán hàng cấm là dấu hiệu thuộc mặt chủ quan, cần được đánh giá theo Điều 10 BLHS. Khi xem xét trách nhiệm hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ người thực hiện có nhận thức được tính chất hành vi sản xuất, buôn bán và những đặc điểm liên quan của hàng hóa hay không, đồng thời có ý chí thực hiện hành vi đó.

Lỗi cố ý trực tiếp được đặt ra khi người thực hiện nhận thức rõ hành vi nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả và mong muốn hậu quả xảy ra. Lỗi cố ý gián tiếp là trường hợp người thực hiện nhận thức rõ hành vi nguy hiểm, thấy trước hậu quả có thể xảy ra, tuy không mong muốn nhưng vẫn có ý thức để mặc hậu quả. Việc phân biệt hai dạng lỗi phải căn cứ vào dấu hiệu luật định và diễn biến thực tế, không chỉ dựa trên lời khai.

Đặc biệt, không thể mặc nhiên kết luận người thực hiện có lỗi chỉ vì hàng hóa sau đó được xác định là hàng cấm. Cần đối chiếu nguồn gốc hàng hóa, thông tin được cung cấp, nhãn mác, giấy tờ, nội dung trao đổi và vai trò của từng người để đánh giá đầy đủ nhận thức, ý chí tại thời điểm thực hiện hành vi.

5.2. Nhận thức về tính chất hàng hóa và tính trái pháp luật

Khi xem xét mặt chủ quan của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm, cần làm rõ người thực hiện nhận thức thế nào về đặc điểm thực tế của hàng hóa và tính chất hành vi mình đang thực hiện. Việc đánh giá không chỉ dựa vào lời khai mà cần đối chiếu nguồn cung cấp, nhãn mác, thông tin sản phẩm, hóa đơn, chứng từ và các cảnh báo liên quan. Nội dung trao đổi giữa những người tham gia trước và trong quá trình giao dịch cũng có thể phản ánh mức độ nhận thức của từng người. Những dấu hiệu như che giấu nguồn gốc, thay đổi nhãn mác hoặc tổ chức giao nhận bất thường cần được xác minh trong bối cảnh cụ thể. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào một dấu hiệu riêng lẻ để kết luận người thực hiện biết hàng hóa bị cấm hoặc có lỗi cố ý. Cần đánh giá tổng thể chứng cứ và vai trò thực tế của từng người.

5.3. Đánh giá ý thức chủ quan qua chứng cứ thực tế

Việc xác định lỗi cố ý trong tội sản xuất, buôn bán hàng cấm cần dựa trên tổng hợp chứng cứ, không chỉ căn cứ vào lời khai hoặc việc người đó có mặt khi giao dịch. Tin nhắn, cuộc gọi, hợp đồng, hóa đơn và tài liệu giao nhận có thể phản ánh mức độ hiểu biết về tính chất, nguồn gốc hàng hóa. Thỏa thuận về cách thức sản xuất, che giấu nguồn hàng hoặc tiêu thụ cũng cần được đối chiếu với hành vi thực tế. Lời khai của từng người phải được kiểm tra cùng chứng cứ khách quan để làm rõ họ nhận thức gì, tham gia với vai trò nào và vào thời điểm nào. Không thể suy đoán ý thức phạm tội chỉ từ việc hàng hóa bị phát hiện là hàng cấm.

✅Phần 6. Phân biệt các dấu hiệu cấu thành tội phạm với điều kiện định tội và định khung

6.1. Phân biệt yếu tố cấu thành với ngưỡng định lượng

Bốn yếu tố cấu thành tội phạm gồm khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan, là hệ thống dấu hiệu pháp lý dùng để xác định một hành vi có thỏa mãn cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm hay không. Trong khi đó, ngưỡng về khối lượng, giá trị hàng hóa hoặc thu lợi bất chính tại Điều 190 BLHS là căn cứ định lượng để xem xét trách nhiệm hình sự và xác định khung hình phạt trong từng trường hợp cụ thể. Vì vậy, kết quả định giá hàng hóa không thể thay thế việc chứng minh người bị xem xét đã thực hiện hành vi sản xuất hoặc buôn bán hàng cấm, cũng như các yếu tố liên quan đến lỗi và chủ thể. Trước khi đối chiếu ngưỡng định lượng, cần xác định chính xác loại hàng hóa, bởi mỗi nhóm hàng có căn cứ định lượng riêng.

Trong quá trình xác định dấu hiệu định lượng, cần phân biệt giá trị hàng hóa với khoản thu lợi bất chính và làm rõ căn cứ tính toán từng khoản. Nội dung chuyên sâu được trình bày tại bài [Giá trị hàng cấm và thu lợi bất chính được xác định như thế nào?].

6.2. Phân biệt dấu hiệu định tội với tình tiết định khung

Dấu hiệu định tội tại khoản 1 Điều 190 BLHS là căn cứ xác định hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm có đủ điều kiện để truy cứu trách nhiệm hình sự, bao gồm loại hàng hóa, số lượng, giá trị hoặc khoản thu lợi bất chính theo quy định. Trong khi đó, khoản 2 và khoản 3 quy định các tình tiết định khung làm thay đổi mức độ trách nhiệm hình sự, như phạm tội có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc buôn bán qua biên giới. Số lượng, giá trị hàng hóa và thu lợi bất chính cũng có thể là căn cứ xác định khung hình phạt khi đạt mức luật định. Cần lưu ý, không phải mọi tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đều đương nhiên là tình tiết định khung theo Điều 190.

6.3. Trường hợp hàng hóa dưới ngưỡng định lượng

Hàng hóa dưới ngưỡng định lượng thông thường không đồng nghĩa với việc người thực hiện hành vi đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự. Theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, vẫn có thể bị truy cứu nếu người vi phạm đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi thuộc phạm vi điều luật hoặc các tội được viện dẫn, hay đã bị kết án về tội tương ứng mà chưa được xóa án tích nhưng tiếp tục vi phạm. Vì vậy, cần kiểm tra chính xác quyết định xử phạt, bản án và tình trạng xóa án tích trước khi kết luận.

Trường hợp hàng hóa chưa đạt ngưỡng định lượng thông thường, cần kiểm tra thêm các điều kiện đặc biệt tại điểm e khoản 1 Điều 190. Xem phân tích tại bài [Sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới mức định lượng có bị truy cứu hình sự không?].

✅Phần 7. Phân biệt cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm với các tội danh liên quan

7.1. Phân biệt Điều 190 với tội buôn lậu theo Điều 188

Điều 190 BLHS tập trung xử lý hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm, trong khi Điều 188 điều chỉnh hành vi buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa và ngược lại theo các dấu hiệu luật định. Vì vậy, không phải cứ buôn bán hàng cấm qua biên giới là mặc nhiên cấu thành tội buôn lậu; cần xác định loại hàng hóa, phương thức giao dịch, tuyến vận chuyển và mục đích của hành vi để đối chiếu từng điều luật. Đặc biệt, điểm k khoản 2 Điều 190 quy định tình tiết buôn bán qua biên giới, nhưng có ngoại lệ đối với thuốc lá điếu nhập lậu.

Đọc thêm: Phân biệt tội sản xuất, buôn bán hàng cấm và tội buôn lậu để đối chiếu dấu hiệu pháp lý của hai tội danh.

7.2. Phân biệt Điều 190 với tội vận chuyển hàng cấm theo Điều 191

Điều 190 BLHS xử lý hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm, trong khi Điều 191 tập trung vào hành vi tàng trữ, vận chuyển hàng cấm khi đáp ứng các điều kiện luật định. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc một người có tham gia đưa hàng hóa đến địa điểm giao nhận để kết luận họ phạm tội buôn bán. Cần làm rõ mục đích, thỏa thuận, lợi ích nhận được và vai trò thực tế của người đó. Người vận chuyển thuê không đương nhiên là người buôn bán hàng cấm. Nếu một người vừa tổ chức mua bán, vừa trực tiếp vận chuyển hàng, cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá toàn diện từng hành vi để xác định tội danh và trách nhiệm pháp lý phù hợp.

Có thể tham khảo thêm bài Phân biệt buôn bán hàng cấm và vận chuyển hàng cấm để nhận diện rõ ranh giới giữa hai hành vi.

7.3. Trường hợp phải đối chiếu các tội danh chuyên biệt

Khoản 1 Điều 190 BLHS quy định việc loại trừ trách nhiệm theo điều luật này đối với một số hành vi đã thuộc phạm vi điều chỉnh của các tội danh chuyên biệt. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc hàng hóa bị cấm để mặc nhiên xác định tội sản xuất, buôn bán hàng cấm. Cần làm rõ bản chất hàng hóa, hành vi thực tế và quy định pháp luật áp dụng. Tùy vụ việc, phải đối chiếu các Điều 232, 234, 244, 246, 248, 251, 253, 254, 304, 305, 306, 309 và 311 BLHS để xác định đúng tội danh, tránh áp dụng Điều 190 máy móc khi hành vi thuộc trường hợp luật chuyên biệt điều chỉnh.

✅Phần 8. Chứng cứ cần kiểm tra để xác định đầy đủ bốn yếu tố cấu thành

8.1. Những nhóm chứng cứ cần đối chiếu

Để xác định đầy đủ cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm, cần kiểm tra chứng cứ theo từng yếu tố pháp lý, thay vì chỉ dựa vào việc phát hiện hàng hóa. Trước hết, hồ sơ pháp lý và tài liệu chuyên ngành giúp xác định loại hàng hóa, nguồn gốc, xuất xứ và tình trạng được phép kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng tại Việt Nam. Hợp đồng, hóa đơn, chứng từ mua bán, phiếu giao nhận phản ánh quá trình giao dịch và hành vi thực tế. Tin nhắn, dữ liệu điện tử, camera, ghi âm được thu thập hợp pháp có thể làm rõ sự trao đổi, chỉ đạo và nhận thức của người liên quan. Bên cạnh đó, cần đối chiếu kết quả kiểm đếm, cân đo, định giá và tài liệu xác định khoản thu lợi bất chính. Cuối cùng, chứng cứ về phân công công việc, quản lý kho, tài chính và quyền quyết định giúp xác định đúng vai trò, trách nhiệm của từng cá nhân hoặc pháp nhân thương mại.

8.2. Bảng đối chiếu chứng cứ theo bốn yếu tố cấu thành

Để đánh giá cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm, cần đối chiếu từng yếu tố với dữ kiện và tài liệu tương ứng. Không nên kết luận trách nhiệm hình sự chỉ từ việc phát hiện hàng hóa; cần làm rõ tính chất hàng hóa, hành vi thực tế, vai trò của từng người và nhận thức của họ tại thời điểm thực hiện.

Lưu ý: Mỗi tài liệu chỉ có giá trị trong phạm vi nội dung nó chứng minh. Chẳng hạn, việc đứng tên nhận hàng hoặc có mặt tại kho chưa đủ để mặc nhiên xác định một người có hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm hoặc cố ý tham gia tội phạm.

Vì vậy, Khi đánh giá trách nhiệm hình sự, cần đối chiếu từng yếu tố cấu thành với chứng cứ cụ thể thay vì chỉ dựa vào biên bản thu giữ hàng hóa. Việc rà soát hồ sơ nên tập trung vào nguồn gốc hàng hóa, bản chất hành vi, vai trò từng người và căn cứ xác định lỗi.

✅Phần 9. Câu hỏi thường gặp?

❓ Cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm gồm những yếu tố nào?

Cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS gồm bốn yếu tố: khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan. Trong đó, cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ hàng hóa thuộc diện bị cấm, hành vi sản xuất hoặc buôn bán, chủ thể có năng lực trách nhiệm hình sự và lỗi cố ý. Việc xác định tội danh phải dựa trên tổng thể dấu hiệu pháp lý và chứng cứ.

❓ Mặt khách quan của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm thể hiện qua những hành vi nào?

Mặt khách quan của tội phạm thể hiện chủ yếu qua hai nhóm hành vi: sản xuất hàng cấm và buôn bán hàng cấm. Sản xuất có thể liên quan đến việc tạo ra, gia công hoặc chế biến hàng hóa bị pháp luật cấm; buôn bán thể hiện qua hoạt động mua, bán, trao đổi hoặc phân phối hàng cấm. Cần xác định đúng bản chất hành vi, loại hàng hóa và các điều kiện định tội theo Điều 190 BLHS.

❓ Người thực hiện hành vi có phải biết hàng hóa bị cấm mới phạm tội theo Điều 190 không?

Điều 190 BLHS đòi hỏi phải xem xét lỗi cố ý của người thực hiện hành vi. Vì vậy, cần đánh giá nhận thức của họ về tính chất hàng hóa, hoàn cảnh giao dịch và những dấu hiệu cho thấy họ biết hoặc có ý thức thực hiện hành vi bị pháp luật nghiêm cấm. Không thể chỉ căn cứ vào việc hàng hóa bị thu giữ hoặc người đó có mặt trong quá trình giao nhận để mặc nhiên kết luận có tội.

❓ Người vận chuyển hoặc làm thuê cho cơ sở sản xuất hàng cấm có bị coi là đồng phạm không?

Người vận chuyển hoặc làm thuê không mặc nhiên là đồng phạm tội sản xuất, buôn bán hàng cấm. Trách nhiệm hình sự phụ thuộc vào việc họ có biết rõ tính chất hành vi, có cố ý tham gia và có vai trò giúp sức, tổ chức hoặc thực hành trong vụ án hay không. Cần đối chiếu nhiệm vụ được giao, trao đổi giữa các bên, tiền công, chỉ đạo và chứng cứ về nhận thức thực tế của từng người.

❓ Pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm không?

Có. Theo khoản 5 Điều 190 BLHS, pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm khi đáp ứng các điều kiện chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 75 BLHS và thuộc phạm vi quy định tại Điều 76. Việc xem xét phải làm rõ hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận theo luật định.

❓ Hàng hóa chưa đạt ngưỡng định lượng tại khoản 1 Điều 190 có cấu thành tội phạm không?

Có thể. Hàng hóa chưa đạt ngưỡng định lượng thông thường vẫn có thể dẫn đến trách nhiệm hình sự nếu thuộc trường hợp đặc biệt được quy định tại điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, chẳng hạn người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc kết án về các tội được điều luật liệt kê mà chưa được xóa án tích. Vì vậy, phải kiểm tra cả định lượng hàng hóa và tiền sử pháp lý của người thực hiện.

✅Phần 10. Kết luận: Xác định đúng cấu thành tội phạm phải dựa trên đầy đủ bốn yếu tố

Cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS phải được đánh giá đầy đủ qua bốn yếu tố: khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan. Trong đó, hành vi sản xuất và buôn bán có biểu hiện pháp lý khác nhau nên cần làm rõ hoạt động thực tế, mức độ tham gia và vai trò của từng người. Việc xác định trách nhiệm hình sự còn phải đối chiếu đúng ngưỡng định lượng, giá trị hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính tương ứng với từng nhóm hàng hóa. Không thể chỉ dựa vào việc phát hiện hàng hóa vi phạm để kết luận một người phạm tội khi chưa có đủ chứng cứ về các dấu hiệu cấu thành. Vì vậy, cần rà soát nguồn gốc hàng hóa, tài liệu giao dịch, vai trò tham gia và chứng cứ thể hiện lỗi trước khi đưa ra nhận định pháp lý về trách nhiệm hình sự.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com