Những tình tiết nào làm tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với tội sản xuất, buôn bán hàng cấm?

Theo Điều 190 BLHS, hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm có thể bị áp dụng khung hình phạt nặng hơn khi có các tình tiết như phạm tội có tổ chức, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, tái phạm nguy hiểm, buôn bán qua biên giới hoặc đạt ngưỡng định lượng luật định.

Những tình tiết nào làm tăng nặng trách nhiệm hình sự?

Theo khoản 2 và khoản 3 Điều 190 BLHS, các trường hợp có thể dẫn đến áp dụng khung hình phạt nặng hơn gồm:

• Phạm tội có tổ chức trong hoạt động sản xuất, buôn bán hàng cấm.

• Lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức để thực hiện hành vi phạm tội.

• Phạm tội có tính chất chuyên nghiệp.

• Sản xuất, buôn bán hàng cấm đạt ngưỡng định lượng về thuốc bảo vệ thực vật cấm, thuốc lá điếu nhập lậu, pháo nổ hoặc các nhóm hàng hóa khác theo quy định.

• Buôn bán hàng cấm qua biên giới, trừ trường hợp thuốc lá điếu nhập lậu.

• Tái phạm nguy hiểm.

• Đạt ngưỡng trị giá hàng hóa hoặc thu lợi bất chính thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 hoặc khoản 3 Điều 190.

Việc áp dụng từng tình tiết phải căn cứ vào đúng dấu hiệu pháp lý và chứng cứ của vụ án. Không phải cứ có nhiều người tham gia, giao dịch nhiều lần hoặc hàng hóa có giá trị lớn là mặc nhiên bị áp dụng khung hình phạt tăng nặng.

✅Mở đầu

Cùng là hành vi sản xuất hoặc buôn bán hàng cấm, nhưng không phải mọi trường hợp đều bị áp dụng cùng một khung hình phạt. Theo Điều 190 Bộ luật Hình sự, mức độ trách nhiệm hình sự còn phụ thuộc vào những tình tiết cụ thể như phạm tội có tổ chức, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, tái phạm nguy hiểm hoặc buôn bán qua biên giới. Bên cạnh đó, số lượng, trị giá hàng hóa và khoản thu lợi bất chính cũng có thể là căn cứ chuyển sang khung hình phạt nặng hơn. Vì vậy, khi xem xét tình tiết định khung tăng nặng tội sản xuất buôn bán hàng cấm, cần đối chiếu từng dấu hiệu pháp lý với chứng cứ thực tế, thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi hành vi, số người tham gia hoặc số lượng hàng hóa được phát hiện.

✅Phần 1. Căn cứ xác định tình tiết định khung tăng nặng theo Điều 190 BLHS

Tình tiết định khung tăng nặng trong tội sản xuất, buôn bán hàng cấm là những dấu hiệu pháp lý được Điều 190 BLHS quy định, làm căn cứ áp dụng khung hình phạt nghiêm khắc hơn khi người phạm tội có đủ điều kiện tương ứng.

1.1. Điều 190 quy định những nhóm tình tiết định khung tăng nặng nào?

Điều 190 BLHS quy định các căn cứ áp dụng khung hình phạt nặng hơn tại khoản 2 và khoản 3. Trong đó, khoản 2 bao gồm các tình tiết về phương thức, tính chất thực hiện tội phạm như có tổ chức, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, tái phạm nguy hiểm; hành vi buôn bán qua biên giới và các ngưỡng định lượng hàng cấm tại các điểm a, b, c, d, đ, e, g, h, i, k, l. Khoản 3 tập trung vào những ngưỡng số lượng, trị giá hoặc thu lợi bất chính cao hơn đối với từng nhóm hàng hóa. Đây là các tình tiết định khung, cần phân biệt với tình tiết tăng nặng theo Điều 190 BLHS theo cách gọi thông thường và các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự chung tại Điều 52 BLHS. Việc áp dụng phải căn cứ đúng dấu hiệu luật định và chứng cứ của vụ án.

1.2. Khi nào một tình tiết được dùng để chuyển sang khung hình phạt nặng hơn?

Để áp dụng khung hình phạt nặng hơn theo Điều 190 BLHS, trước hết phải có đủ căn cứ xác định hành vi cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng cấm. Sau đó, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh người thực hiện có tình tiết định khung cụ thể được quy định tại khoản 2 hoặc khoản 3 Điều luật. Việc chứng minh phải dựa trên chứng cứ hợp pháp, chẳng hạn tài liệu giao dịch, dữ liệu điện tử, kết luận giám định, kết luận định giá và tài liệu xác định vai trò của từng người. Không thể chỉ dựa vào quy mô kinh doanh, động cơ thu lợi hoặc việc có nhiều người cùng xuất hiện để suy luận có tình tiết tăng nặng. Mỗi căn cứ định khung đều phải được đối chiếu với dấu hiệu pháp lý và chứng cứ tương ứng.

1.3. Phân biệt tình tiết định khung và tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo Điều 52 BLHS

Tình tiết định khung và tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo Điều 52 BLHS có vai trò pháp lý khác nhau. Tình tiết định khung là căn cứ xác định khoản áp dụng tại Điều 190, qua đó lựa chọn khung hình phạt tương ứng. Trong khi đó, tình tiết tăng nặng theo Điều 52 được xem xét khi quyết định hình phạt trong khung đã xác định, cùng với các căn cứ tại Điều 50 BLHS. Vì vậy, cần phân biệt rõ hai nhóm tình tiết, tránh sử dụng cùng một tình tiết vừa làm căn cứ định khung, vừa tiếp tục coi là tình tiết tăng nặng khi lượng hình.

Việc xác định tình tiết định khung cần được thực hiện trước khi xem xét mức hình phạt cụ thể. Để tra cứu các loại hình phạt và thời hạn tù tương ứng với từng khoản, người đọc có thể tham khảo bài mức phạt tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS.

✅Phần 2. Các tình tiết về phương thức, tính chất và chủ thể thực hiện tại khoản 2 Điều 190

2.1. Phạm tội có tổ chức trong sản xuất, buôn bán hàng cấm

Phạm tội có tổ chức trong sản xuất, buôn bán hàng cấm là trường hợp những người cùng thực hiện hành vi phạm tội có sự câu kết chặt chẽ với nhau, thể hiện qua việc thống nhất ý chí, phối hợp hành động hoặc phân công vai trò trong quá trình thực hiện. Theo điểm a khoản 2 Điều 190 BLHS, đây là tình tiết định khung tăng nặng, nhưng không thể chỉ căn cứ vào việc có nhiều người cùng tham gia để áp dụng.

Trong thực tế, cần làm rõ mối liên hệ giữa những người tìm nguồn hàng, tổ chức sản xuất, vận chuyển, lưu kho, tiêu thụ và quản lý tiền thu được. Người trực tiếp thực hiện từng công đoạn không nhất thiết phải có mặt tại cùng một địa điểm; vấn đề quan trọng là họ có biết và cùng tham gia vào kế hoạch phạm tội hay không.

Để chứng minh dấu hiệu này, cần đối chiếu tin nhắn trao đổi, thỏa thuận phân công, chứng từ giao nhận, dòng tiền, dữ liệu liên lạc và lời khai của những người liên quan. Ngược lại, nếu một người chỉ thực hiện công việc vận chuyển hoặc giao nhận theo yêu cầu mà chưa có căn cứ chứng minh sự câu kết chặt chẽ và ý thức cùng thực hiện tội phạm, thì không thể mặc nhiên xác định có phạm tội có tổ chức. Việc đánh giá phải dựa trên vai trò, nhận thức và hành vi thực tế của từng người trong toàn bộ vụ việc.

2.2. Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để sản xuất, buôn bán hàng cấm

Tình tiết lợi dụng chức vụ quyền hạn để sản xuất buôn bán hàng cấm được quy định tại điểm b khoản 2 Điều 190 BLHS. Để áp dụng tình tiết này, cần xác định người thực hiện có chức vụ, quyền hạn và đã sử dụng chính vị trí, quyền hạn được giao để tạo điều kiện hoặc trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội. Việc một người là cán bộ, công chức, người quản lý doanh nghiệp hoặc người có chức danh nhất định chưa đủ để mặc nhiên xác định tình tiết định khung này.

Khi đánh giá, cần làm rõ người đó có thẩm quyền gì, đã can thiệp vào công đoạn nào và việc sử dụng quyền hạn có mối liên hệ với hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm ra sao. Chẳng hạn, cần kiểm tra quyết định phân công, quy chế thẩm quyền, hồ sơ phê duyệt, chứng từ nội bộ, tài liệu cấp phép và dữ liệu trao đổi liên quan. Nếu người có chức vụ chỉ tham gia giao dịch với tư cách cá nhân, không sử dụng quyền hạn được giao để thực hiện hành vi phạm tội, thì chưa đủ căn cứ áp dụng tình tiết này. Việc kết luận phải dựa trên vai trò thực tế và chứng cứ của vụ việc, không chỉ dựa vào chức danh của người liên quan.

2.3. Lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức để phạm tội

Điểm c khoản 2 Điều 190 BLHS quy định tình tiết lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức để sản xuất, buôn bán hàng cấm. Dấu hiệu này được xem xét khi người phạm tội sử dụng tư cách, uy tín hoặc thông tin nhận diện của một cơ quan, tổ chức làm phương tiện che giấu, tạo điều kiện hoặc thực hiện hành vi phạm tội. Chứng cứ cần đối chiếu có thể gồm con dấu, giấy giới thiệu, hợp đồng, văn bản giao dịch và tài liệu thể hiện việc sử dụng danh nghĩa tổ chức. Tuy nhiên, không phải cứ hàng cấm được phát hiện tại doanh nghiệp hoặc giao dịch thông qua pháp nhân là mặc nhiên áp dụng tình tiết này. Cần làm rõ danh nghĩa đó có thực sự bị lợi dụng hay không, ai quyết định việc sử dụng và mối liên hệ giữa hành vi này với việc sản xuất, buôn bán hàng cấm.

2.4. Phạm tội có tính chất chuyên nghiệp theo Điều 190

Tình tiết phạm tội có tính chất chuyên nghiệp theo Điều 190 được xem xét khi hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm thể hiện tính lặp lại, có tính chất ổn định và người phạm tội lấy việc thực hiện tội phạm làm nguồn thu nhập hoặc phương thức kiếm sống. Việc đánh giá phải căn cứ vào bản chất hoạt động và các tiêu chí pháp luật áp dụng, không chỉ dựa trên số lần giao dịch.

Để xác định tình tiết này, cần đối chiếu lịch sử mua bán, sổ sách, dòng tiền, cách thức tổ chức nguồn hàng, tiêu thụ và vai trò của người thực hiện. Đặc biệt, phải phân biệt phạm tội có tính chất chuyên nghiệp với trường hợp thực hiện nhiều giao dịch nhưng chưa đủ dấu hiệu chuyên nghiệp. Ngược lại, một lần bị phát hiện với số lượng hàng cấm lớn cũng không tự động chứng minh người đó phạm tội có tính chất chuyên nghiệp. Việc áp dụng điểm d khoản 2 Điều 190 phải dựa trên chứng cứ chứng minh đầy đủ tính chất hoạt động phạm tội, không suy luận từ quy mô hàng hóa hoặc doanh thu đơn thuần.

2.5. Tái phạm nguy hiểm trong tội sản xuất, buôn bán hàng cấm

Theo điểm l khoản 2 Điều 190 BLHS, tái phạm nguy hiểm là một trong những căn cứ áp dụng khung hình phạt tăng nặng đối với người thực hiện hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm. Tuy nhiên, không phải cứ từng bị kết án hoặc đã bị xử lý về hành vi liên quan đến hàng cấm thì đương nhiên thuộc trường hợp này. Điều 53 BLHS quy định hai trường hợp xác định tái phạm nguy hiểm: đã bị kết án về tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng do cố ý, chưa được xóa án tích mà lại phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng do cố ý; hoặc đã tái phạm, chưa được xóa án tích mà lại thực hiện hành vi phạm tội do cố ý.

Khi đánh giá, cần kiểm tra bản án trước, loại tội phạm, hình phạt, thời điểm thực hiện hành vi mới và tình trạng án tích. Tiền sự, tiền án, tái phạm và tái phạm nguy hiểm là những khái niệm không thể sử dụng thay thế cho nhau. Đặc biệt, việc từng bị xử phạt hành chính có thể liên quan đến căn cứ truy cứu dưới ngưỡng tại điểm e khoản 1 Điều 190, nhưng không tự nó chứng minh tình tiết tái phạm nguy hiểm tại điểm l khoản 2.

Lưu ý: Cần xác định tình tiết tái phạm nguy hiểm theo Điều 53 và chứng minh đầy đủ điều kiện luật định, không chỉ căn cứ vào việc người đó từng có tiền án hoặc tiền sự.

2.6. Buôn bán hàng cấm qua biên giới

Theo điểm k khoản 2 Điều 190 BLHS, buôn bán hàng cấm qua biên giới, trừ thuốc lá điếu nhập lậu, là tình tiết định khung tăng nặng. Để áp dụng, cần chứng minh đồng thời bản chất hành vi là buôn bán hàng cấm và hoạt động mua bán có yếu tố qua biên giới. Việc hàng hóa được phát hiện tại cửa khẩu hoặc khu vực biên giới chưa đủ để kết luận tình tiết này.

Khi đánh giá, cần đối chiếu tuyến đường hàng hóa, điểm xuất phát, điểm đến, thỏa thuận mua bán, chứng từ hải quan, phương thức thanh toán và vai trò thực tế của từng người. Cũng cần phân biệt hành vi buôn bán hàng cấm qua biên giới với hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới và tội buôn lậu theo Điều 188 BLHS. Buôn bán hàng cấm qua biên giới bị xử lý thế nào vì vậy phải được xác định từ bản chất giao dịch và chứng cứ về hoạt động mua bán, không chỉ từ địa điểm phát hiện hàng hóa.

Trong các vụ việc có yếu tố xuất nhập khẩu, việc xác định hành vi là buôn bán hàng cấm qua biên giới hay buôn lậu cần căn cứ vào bản chất hàng hóa, phương thức giao dịch và hành vi thực tế của người tham gia. Có thể xem thêm bài phân biệt tội sản xuất, buôn bán hàng cấm và tội buôn lậu để đối chiếu dấu hiệu pháp lý của hai tội danh.

✅Phần 3. Các tình tiết định khung theo số lượng, giá trị hàng hóa và thu lợi bất chính

3.1. Hàng hóa là thuốc bảo vệ thực vật cấm có định lượng từ 100 kg hoặc lít trở lên

Theo Điều 190 BLHS, hành vi sản xuất, buôn bán thuốc bảo vệ thực vật cấm có thể bị áp dụng khung hình phạt tăng nặng tùy theo khối lượng thực tế. Cụ thể, điểm đ khoản 2 quy định mức định lượng từ 100 kg đến dưới 300 kg hoặc lít; điểm a khoản 3 áp dụng đối với trường hợp từ 300 kg hoặc lít trở lên.

Tuy nhiên, không phải mọi thuốc bảo vệ thực vật vi phạm điều kiện kinh doanh hoặc chưa đáp ứng yêu cầu lưu hành đều thuộc nhóm hàng hóa này. Khi xác định trách nhiệm hình sự, cần đối chiếu tên sản phẩm, thành phần, danh mục thuốc bị cấm, kết luận giám định và khối lượng thực tế được xác định trong hồ sơ. Việc phân loại đúng hàng hóa là căn cứ quan trọng để lựa chọn khung hình phạt theo Điều 190 BLHS.

3.2. Thuốc lá điếu nhập lậu từ 3.000 bao trở lên

Theo điểm e khoản 2 Điều 190 BLHS, hành vi sản xuất, buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu có số lượng từ 3.000 bao đến dưới 4.500 bao thuộc trường hợp áp dụng khung hình phạt tăng nặng. Nếu số lượng đạt 4.500 bao trở lên, hành vi thuộc trường hợp quy định tại điểm b khoản 3 Điều 190. Khi xác định tình tiết định khung, cần kiểm tra chính xác chủng loại, số lượng, nguồn gốc và tình trạng nhập lậu của thuốc lá, đồng thời đối chiếu biên bản kiểm kê, chứng từ giao dịch và tài liệu xác minh liên quan. Cần lưu ý, điểm k khoản 2 về buôn bán hàng cấm qua biên giới có ngoại lệ đối với thuốc lá điếu nhập lậu; vì vậy, không được tự động áp dụng tình tiết này chỉ vì hàng hóa có nguồn gốc từ nước ngoài.

3.3. Pháo nổ từ 40 kg trở lên

Theo Điều 190 BLHS, khối lượng pháo nổ là căn cứ quan trọng để xác định khung hình phạt đối với hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm. Cụ thể, điểm g khoản 2 áp dụng đối với trường hợp có khối lượng từ 40 kg đến dưới 120 kg; nếu đạt từ 120 kg trở lên, hành vi thuộc trường hợp định khung tại điểm c khoản 3 Điều 190. Tuy nhiên, việc xác định phải dựa trên chủng loại và kết luận giám định, không chỉ căn cứ vào hình dáng hoặc tên gọi thông thường của sản phẩm. Cần kiểm tra khối lượng thực tế, đặc tính gây nổ và tình trạng hàng hóa để tránh nhầm pháo nổ với các sản phẩm pháo có tính chất pháp lý khác.

3.4. Hàng hóa bị Nhà nước cấm kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng

Đối với hàng hóa thuộc danh mục bị Nhà nước cấm kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng, khoản 2 điểm h Điều 190 BLHS quy định khung định lượng khi trị giá hàng hóa từ 300 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng. Nếu trị giá hàng hóa từ 500 triệu đồng trở lên hoặc thu lợi bất chính từ 500 triệu đồng trở lên, hành vi thuộc trường hợp định khung tại khoản 3 điểm d Điều này.

Hai căn cứ về trị giá hàng hóa và thu lợi bất chính được quy định theo hướng lựa chọn; không bắt buộc phải đồng thời đạt cả hai ngưỡng. Khi áp dụng, cần xác định đúng tính chất pháp lý của hàng hóa, kết quả định giá và khoản thu lợi thực tế. Đặc biệt, không được nhầm nhóm hàng hóa bị Nhà nước cấm với hàng hóa chưa được phép lưu hành tại Việt Nam, bởi Điều 190 quy định hai nhóm này theo các ngưỡng riêng

3.5. Hàng hóa chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam

Đối với hàng hóa chưa được phép lưu hành hoặc sử dụng tại Việt Nam, khoản 2 điểm i Điều 190 BLHS quy định khung định lượng tăng nặng khi trị giá hàng hóa từ 500 triệu đồng đến dưới 1 tỷ đồng, hoặc thu lợi bất chính từ 300 triệu đồng đến dưới 700 triệu đồng. Nếu trị giá hàng hóa từ 1 tỷ đồng trở lên, hoặc thu lợi bất chính từ 700 triệu đồng trở lên, hành vi có thể thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 điểm đ Điều 190.

Cần phân biệt nhóm hàng hóa này với hàng hóa bị Nhà nước cấm kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng. Việc chưa được phép lưu hành không đồng nghĩa với việc mặt hàng đó bị cấm tuyệt đối. Khi xác định dấu hiệu định khung, cần kiểm tra giấy phép, điều kiện lưu hành, danh mục quản lý chuyên ngành và tài liệu chứng minh nguồn gốc hàng hóa. Không thể chỉ dựa vào việc hàng hóa thiếu giấy tờ hoặc chưa xuất trình được giấy phép tại thời điểm kiểm tra để mặc nhiên kết luận đã đủ căn cứ áp dụng khung hình phạt tăng nặng.

3.6. Vì sao phải xác định riêng trị giá hàng hóa và thu lợi bất chính?

Trị giá hàng hóa và thu lợi bất chính là hai căn cứ định lượng độc lập được Điều 190 BLHS sử dụng để xác định khung hình phạt. Trị giá hàng hóa phản ánh giá trị của số hàng cấm được xác định theo căn cứ định giá phù hợp; trong khi thu lợi bất chính phản ánh khoản lợi thu được từ hành vi phạm tội. Vì vậy, không thể lấy tổng doanh thu giao dịch thay cho khoản thu lợi bất chính, cũng không mặc nhiên coi toàn bộ số tiền bán hàng là lợi nhuận. Khi xem xét hồ sơ, cần đối chiếu hóa đơn, chứng từ mua bán, kết luận định giá, sổ sách, dòng tiền và các chi phí có liên quan. Nếu hành vi diễn ra qua nhiều lần giao dịch, việc xác định số lượng, trị giá và khoản thu lợi phải căn cứ quy định pháp luật và tài liệu chứng minh cụ thể, không tự động cộng dồn mọi giao dịch để áp dụng khung hình phạt nặng hơn.

Trong trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng sử dụng trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính làm căn cứ xác định khung hình phạt, cần kiểm tra phương pháp định giá và tài liệu chứng minh dòng tiền thực tế. Nội dung này được phân tích cụ thể tại bài xác định giá trị hàng cấm và thu lợi bất chính như thế nào.

Nếu số lượng hoặc giá trị hàng hóa chưa đạt ngưỡng định lượng thông thường, cần tiếp tục kiểm tra các điều kiện truy cứu đặc biệt mà Điều 190 quy định, thay vì mặc nhiên kết luận không có trách nhiệm hình sự. Có thể xem thêm bài sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới mức định lượng có bị truy cứu hình sự không.

✅Phần 4. Áp dụng tình tiết định khung trong trường hợp có nhiều hành vi hoặc nhiều căn cứ khác nhau

4.1. Một hành vi có đồng thời nhiều tình tiết định khung thì xác định thế nào?

Trong một vụ án sản xuất, buôn bán hàng cấm, người thực hiện có thể đồng thời có hành vi phạm tội có tổ chức, mang tính chất chuyên nghiệp và hàng hóa đạt ngưỡng định lượng tại khoản 2 hoặc khoản 3 Điều 190 BLHS. Tuy nhiên, mỗi tình tiết phải được xác định độc lập trên cơ sở dấu hiệu pháp lý và chứng cứ tương ứng.

Ví dụ: A tổ chức một nhóm người chuyên sản xuất, tiêu thụ pháo nổ trong thời gian dài. A phân công người mua nguyên liệu, người sản xuất, người đóng gói và người tiêu thụ. Khi kiểm tra, cơ quan chức năng phát hiện 130 kg pháo nổ. Trong trường hợp này, cần xem xét riêng dấu hiệu phạm tội có tổ chức, tính chất chuyên nghiệp và định lượng hàng hóa từ 120 kg trở lên theo điểm c khoản 3 Điều 190. Không thể chỉ dựa vào số lượng người tham gia hoặc thời gian hoạt động để mặc nhiên kết luận có đủ cả ba tình tiết. Cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh từng căn cứ và xác định khoản áp dụng theo đúng quy định pháp luật.

4.2. Phạm tội nhiều lần có đồng nghĩa với phạm tội có tính chất chuyên nghiệp không?

Phạm tội nhiều lần không đồng nghĩa với phạm tội có tính chất chuyên nghiệp. Nhiều giao dịch sản xuất, buôn bán hàng cấm chỉ phản ánh số lần thực hiện hành vi, chưa đủ căn cứ xác định người phạm tội hoạt động chuyên nghiệp. Khi xem xét tình tiết này, cần đánh giá tính liên tục, phương thức tổ chức hoạt động, mục đích thu lợi và vai trò của hành vi phạm tội trong nguồn thu nhập của người thực hiện. Đồng thời, phải đối chiếu các điều kiện pháp lý về phạm tội có tính chất chuyên nghiệp, thay vì chỉ dựa vào số lần giao dịch hoặc tổng lượng hàng hóa. Việc xác định đúng bản chất hành vi giúp tránh áp dụng tình tiết định khung thiếu căn cứ.

Việc một người thực hiện nhiều giao dịch sản xuất hoặc buôn bán hàng cấm không tự động đồng nghĩa với phạm tội có tính chất chuyên nghiệp. Để đánh giá số lần thực hiện và cách xác định số lượng hàng hóa trong các lần giao dịch, cần xem xét riêng bài buôn bán hàng cấm nhiều lần có bị cộng dồn số lượng không.

4.3. Tình tiết định khung đối với cá nhân có được áp dụng giống pháp nhân thương mại không?

Trách nhiệm hình sự của cá nhân và pháp nhân thương mại được xác định theo những căn cứ riêng tại Điều 190 BLHS. Đối với pháp nhân, khoản 5 chỉ quy định áp dụng ở một số trường hợp thuộc khoản 2, cụ thể tại các điểm a, d, đ, e, g, h, i, k và l; không bao gồm điểm b về lợi dụng chức vụ, quyền hạn và điểm c về lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức. Vì vậy, không thể mặc nhiên áp dụng toàn bộ tình tiết định khung dành cho cá nhân đối với pháp nhân thương mại. Khi đánh giá trách nhiệm của doanh nghiệp, cần đối chiếu hành vi, điều kiện chịu trách nhiệm hình sự và đúng phạm vi dẫn chiếu tại khoản 5 Điều 190.

Đối với doanh nghiệp hoặc tổ chức có hoạt động sản xuất, buôn bán hàng cấm, cần xác định riêng điều kiện chịu trách nhiệm hình sự và phạm vi hình phạt áp dụng cho pháp nhân thương mại. Nội dung này được phân tích tại bài pháp nhân thương mại phạm tội sản xuất, buôn bán hàng cấm bị xử lý thế nào.

✅Phần 5. Chứng cứ cần kiểm tra để xác định tình tiết định khung tăng nặng

5.1. Chứng minh tính chất tổ chức, vai trò và sự phân công giữa những người tham gia

Để xác định dấu hiệu phạm tội có tổ chức, cần làm rõ mối liên hệ và sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm. Các tài liệu cần đối chiếu gồm tin nhắn, cuộc gọi, thỏa thuận, chứng từ thanh toán và hồ sơ giao nhận hàng hóa. Đồng thời, phải xác định cụ thể ai là người tổ chức, điều hành, cung cấp nguồn hàng, sản xuất, vận chuyển, lưu kho hoặc tiêu thụ. Không thể chỉ dựa vào việc có nhiều người tham gia để kết luận phạm tội có tổ chức; vai trò và nhận thức của từng người phải được kiểm chứng bằng chứng cứ khách quan.

5.2. Chứng minh việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc danh nghĩa cơ quan, tổ chức

Đối với tình tiết lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc danh nghĩa cơ quan, tổ chức, cần kiểm tra quyết định bổ nhiệm, phân công nhiệm vụ, quy chế nội bộ và phạm vi thẩm quyền của người liên quan. Tiếp đó, phải đối chiếu việc sử dụng chức vụ, quyền hạn hoặc danh nghĩa tổ chức với hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm cụ thể. Các tài liệu như giấy giới thiệu, hợp đồng, văn bản phê duyệt, con dấu và hồ sơ giao dịch có thể giúp làm rõ vấn đề. Việc một người có chức vụ hoặc sử dụng tên cơ quan, tổ chức chưa đủ để áp dụng tình tiết này nếu chưa chứng minh được hành vi lợi dụng có liên quan đến việc thực hiện tội phạm.

5.3. Chứng minh tính chất chuyên nghiệp và tái phạm nguy hiểm

Để xác định người thực hiện hành vi có tính chất chuyên nghiệp, cần kiểm tra lịch sử giao dịch, tần suất hoạt động, sổ sách, dòng tiền và phương thức tổ chức sản xuất, buôn bán hàng cấm. Tuy nhiên, việc thực hiện nhiều giao dịch chưa đủ để mặc nhiên kết luận phạm tội có tính chất chuyên nghiệp; phải đánh giá bản chất và mục đích hoạt động theo quy định pháp luật. Đối với tình tiết tái phạm nguy hiểm, cần đối chiếu bản án trước, loại tội phạm, tình trạng án tích và các điều kiện tại Điều 53 BLHS. Không thể chỉ dựa vào thông tin từng có tiền án, tiền sự để áp dụng tình tiết định khung này.

5.4. Chứng minh số lượng, trị giá và thu lợi bất chính

Việc xác định khung hình phạt theo Điều 190 BLHS phải dựa trên số lượng, trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính được chứng minh bằng tài liệu hợp pháp. Cần kiểm tra biên bản kiểm kê, niêm phong, kết luận giám định và kết luận định giá để xác định đúng chủng loại, khối lượng và giá trị hàng hóa. Đồng thời, phải đối chiếu hóa đơn, chứng từ mua bán, thanh toán và dòng tiền thực tế; không mặc nhiên lấy doanh thu làm khoản thu lợi bất chính. Đặc biệt, cần xác định hàng hóa thuộc diện Nhà nước cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng hay chưa được phép lưu hành tại Việt Nam, bởi mỗi nhóm có ngưỡng định lượng riêng. Việc áp dụng tình tiết định khung chỉ có căn cứ khi phương pháp tính toán và tài liệu chứng minh bảo đảm tính hợp pháp, khách quan.

Việc xác định một sản phẩm có thuộc nhóm hàng cấm hay không phải bắt đầu từ căn cứ pháp luật điều chỉnh chính mặt hàng đó, không chỉ dựa vào tên gọi trên bao bì hoặc lời khai của người bán. Có thể tham khảo bài hàng cấm là gì và những loại hàng hóa nào bị cấm kinh doanh tại Việt Nam để làm rõ phạm vi hàng hóa thuộc diện điều chỉnh.

✅Phần 6. Những sai sót thường gặp khi xác định tình tiết định khung tăng nặng

6.1. Nhầm tình tiết định khung với tình tiết tăng nặng chung

Một sai sót thường gặp là sử dụng các tình tiết tại Điều 52 BLHS thay cho căn cứ định khung được quy định cụ thể tại Điều 190. Trên thực tế, tình tiết định khung tại khoản 2, khoản 3 Điều 190 là căn cứ xác định khung hình phạt áp dụng, còn tình tiết tăng nặng chung theo Điều 52 được xem xét khi quyết định hình phạt trong khung tương ứng. Vì vậy, cần chỉ rõ tình tiết thuộc điểm, khoản nào và chứng cứ chứng minh. Đồng thời, không được tính một tình tiết đã dùng để định khung thành tình tiết tăng nặng thêm khi lượng hình.

6.2. Đánh đồng nhiều người tham gia với phạm tội có tổ chức

Việc có nhiều người cùng tham gia sản xuất hoặc buôn bán hàng cấm không đương nhiên cấu thành tình tiết phạm tội có tổ chức. Cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm, thể hiện qua việc thống nhất ý chí, phân công nhiệm vụ hoặc phối hợp trong quá trình phạm tội. Người chỉ thực hiện công việc vận chuyển, giao nhận hoặc làm thuê cũng không mặc nhiên bị xác định là thành viên của nhóm phạm tội có tổ chức. Cần đối chiếu lời khai với tin nhắn, thỏa thuận, dòng tiền và tài liệu giao nhận để xác định đúng vai trò từng người.

6.3. Xác định sai loại hàng hóa hoặc ngưỡng định lượng

Một sai sót thường gặp là đánh đồng hàng hóa bị Nhà nước cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng với hàng hóa chưa được phép lưu hành tại Việt Nam, trong khi Điều 190 quy định ngưỡng định lượng riêng cho từng nhóm. Đối với thuốc lá điếu nhập lậu, cần lưu ý ngoại lệ tại điểm k khoản 2 khi xem xét tình tiết buôn bán qua biên giới. Ngoài ra, việc xác định sai đơn vị tính, khối lượng, trị giá hoặc nhầm lẫn giữa trị giá hàng hóa và thu lợi bất chính có thể dẫn đến áp dụng sai khoản hình phạt. Vì vậy, cần đối chiếu đúng chủng loại hàng hóa, kết luận giám định, tài liệu định giá và chứng từ giao dịch trước khi xác định khung hình phạt.

✅Phần 7. Câu hỏi thường gặp về tình tiết định khung tăng nặng theo Điều 190 BLHS

❓Có nhiều người cùng buôn bán hàng cấm có bị coi là phạm tội có tổ chức không?

Không mặc nhiên. Việc có nhiều người cùng tham gia chưa đủ xác định phạm tội có tổ chức. Cần chứng minh sự câu kết chặt chẽ, có sự bàn bạc, phối hợp hoặc phân công vai trò trong quá trình thực hiện tội phạm. Cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ mối liên hệ giữa từng người và hành vi cụ thể của họ.

❓Phạm tội nhiều lần có phải là phạm tội có tính chất chuyên nghiệp không?

Không đồng nhất. Việc thực hiện hành vi nhiều lần chỉ là một dữ kiện để đánh giá, không tự động chứng minh tính chất chuyên nghiệp. Cần xem xét phương thức hoạt động, tính chất lặp lại, mục đích thu lợi và việc người phạm tội có lấy hoạt động phạm tội làm nguồn sống hay không. Việc áp dụng điểm d khoản 2 Điều 190 phải có căn cứ pháp lý và chứng cứ cụ thể.

❓Người từng bị xử phạt hành chính về buôn bán hàng cấm có bị áp dụng khung tăng nặng không?

Không phải mọi trường hợp từng bị xử phạt hành chính đều bị áp dụng khung tăng nặng. Điểm e khoản 1 Điều 190 quy định căn cứ truy cứu khi hành vi dưới ngưỡng định lượng thông thường nhưng đáp ứng điều kiện luật định về xử phạt trước đó. Trong khi đó, tái phạm nguy hiểm tại điểm l khoản 2 phải đáp ứng các điều kiện của Điều 53 BLHS. Hai căn cứ này có bản chất và hậu quả pháp lý khác nhau.

❓Buôn bán hàng cấm qua biên giới có luôn bị áp dụng khoản 2 Điều 190 không?

Không thể kết luận chỉ từ việc hàng hóa được phát hiện tại khu vực biên giới hoặc cửa khẩu. Cần chứng minh có hành vi buôn bán hàng cấm qua biên giới và xác định đúng loại hàng hóa liên quan. Đặc biệt, điểm k khoản 2 Điều 190 quy định ngoại lệ đối với thuốc lá điếu nhập lậu. Vì vậy, phải đối chiếu hành vi, đối tượng hàng hóa và các căn cứ định khung khác trước khi xác định khoản áp dụng.

❓Pháp nhân thương mại có bị áp dụng tất cả tình tiết định khung tại khoản 2 Điều 190 không?

Không. Khoản 5 Điều 190 quy định phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại bằng cách dẫn chiếu cụ thể một số điểm thuộc khoản 2, gồm điểm a, d, đ, e, g, h, i, k và l. Điểm b về lợi dụng chức vụ, quyền hạn và điểm c về lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức không nằm trong phạm vi dẫn chiếu này. Do đó, không thể áp dụng máy móc toàn bộ tình tiết định khung dành cho cá nhân đối với pháp nhân thương mại.

✅Phần 8. Kết luận: Xác định đúng tình tiết định khung phải dựa trên dấu hiệu và chứng cứ

Điều 190 BLHS quy định các tình tiết định khung tại khoản 2 và khoản 3, bao gồm dấu hiệu về phương thức, tính chất thực hiện và định lượng hàng hóa. Việc áp dụng từng tình tiết phải dựa trên dữ kiện, tài liệu chứng minh cụ thể, không thể suy đoán chỉ từ quy mô hoạt động hoặc số người tham gia. Đồng thời, cần phân biệt tình tiết định khung với tình tiết tăng nặng chung theo Điều 52 BLHS và lưu ý phạm vi áp dụng riêng đối với pháp nhân thương mại. Khi rà soát hồ sơ, cần đối chiếu loại hàng hóa, hành vi, vai trò, định lượng và chứng cứ trước khi xác định khung hình phạt.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com|