Khi nào sản xuất, buôn bán hàng cấm bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Theo Điều 190 BLHS, người sản xuất, buôn bán hàng cấm bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi thực hiện hành vi đối với hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh của điều luật và đáp ứng ngưỡng định lượng, trị giá hoặc thu lợi bất chính tương ứng. Trường hợp dưới ngưỡng vẫn có thể bị xử lý nếu đáp ứng điều kiện luật định.

Theo khoản 1 Điều 190 BLHS, hành vi có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng một trong các ngưỡng cơ bản sau:

• Sản xuất, buôn bán thuốc bảo vệ thực vật thuộc danh mục cấm: từ 50 kg đến dưới 100 kg hoặc từ 50 lít đến dưới 100 lít.
• Buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu: từ 1.500 bao đến dưới 3.000 bao.
• Sản xuất, buôn bán pháo nổ: từ 6 kg đến dưới 40 kg.
• Hàng hóa bị cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng: trị giá từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng.
• Hàng hóa chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam: trị giá từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng.
• Trường hợp dưới ngưỡng định lượng hoặc trị giá: vẫn có thể bị truy cứu nếu người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi thuộc trường hợp luật định hoặc đã bị kết án về một trong các tội được liệt kê tại điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.

Lưu ý: Các ngưỡng trên là căn cứ cơ bản tại khoản 1 Điều 190 BLHS, không phải một mức chung áp dụng cho mọi loại hàng hóa. Cần xác định đúng loại hàng, hành vi, trị giá hoặc thu lợi bất chính và các điều kiện pháp lý tương ứng trước khi kết luận.

✅Mở đầu

Việc phát hiện hàng hóa trong quá trình sản xuất, giao dịch hoặc lưu thông chưa đủ để mặc nhiên kết luận có tội sản xuất, buôn bán hàng cấm. Cơ quan tiến hành tố tụng cần xác định chính xác hàng hóa thuộc diện cấm hay chưa được phép lưu hành, hành vi thực tế là sản xuất hay buôn bán, đồng thời đối chiếu số lượng, trị giá và khoản thu lợi bất chính với điều kiện của Điều 190 BLHS. Nếu hàng hóa chưa đạt ngưỡng thông thường, cần kiểm tra thêm tiền sử xử phạt hành chính hoặc kết án theo đúng trường hợp luật định. Vì vậy, việc đánh giá hồ sơ cần dựa trên danh mục hàng hóa, kết luận chuyên môn, chứng từ giao dịch, tài liệu định giá và vai trò cụ thể của từng người liên quan.

✅Phần 1. Điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS

1.1. Xác định đúng hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 190

Muốn xác định dấu hiệu vi phạm Điều 190 BLHS, trước hết phải làm rõ tình trạng pháp lý của hàng hóa tại thời điểm thực hiện hành vi. Điều luật điều chỉnh hai nhóm đối tượng: hàng hóa bị Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng và hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam. Hai nhóm này có căn cứ xác định khác nhau, không thể mặc nhiên đồng nhất.

Việc đánh giá cần đối chiếu danh mục hàng hóa bị cấm, quy định quản lý chuyên ngành, giấy phép và điều kiện lưu hành tương ứng. Đồng thời, phải kiểm tra hàng hóa có thuộc các trường hợp được điều chỉnh bởi những điều luật hình sự chuyên biệt mà khoản 1 Điều 190 loại trừ hay không.

Không phải cứ hàng hóa thiếu giấy phép, hóa đơn hoặc chứng từ hợp lệ đều đương nhiên là hàng cấm; kết luận phải dựa trên căn cứ pháp luật cụ thể và chứng cứ của hồ sơ.

1.2. Có hành vi sản xuất hoặc buôn bán hàng hóa thuộc diện bị cấm

Để xác định căn cứ xử lý hình sự hành vi sản xuất hàng cấm hoặc buôn bán hàng cấm, cần làm rõ hoạt động thực tế của người liên quan, không thể chỉ dựa vào việc phát hiện hàng hóa thuộc diện bị cấm tại kho, cửa hàng hoặc địa điểm kinh doanh. Hành vi sản xuất phải được xem xét qua các công đoạn trực tiếp tạo ra hàng hóa; hành vi buôn bán cần được đánh giá thông qua hoạt động mua bán, trao đổi hoặc phân phối. Đồng thời, phải xác định vai trò của người trực tiếp thực hiện, người tổ chức và người tham gia giao dịch. Căn cứ xử lý hình sự hành vi buôn bán hàng cấm còn phụ thuộc vào chứng cứ giao dịch, nhận thức và điều kiện định tội theo Điều 190 BLHS

1.3. Đạt ngưỡng định lượng hoặc thuộc trường hợp luật định dưới ngưỡng

Để xác định điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 190, cần đối chiếu số lượng, khối lượng, thể tích hoặc trị giá hàng hóa với từng trường hợp quy định tại khoản 1. Đối với một số nhóm hàng hóa, điều luật còn quy định khoản thu lợi bất chính là căn cứ định tội thay thế cho trị giá hàng hóa. Vì vậy, không thể áp dụng một ngưỡng chung cho tất cả hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm.

Đáng lưu ý, điểm e khoản 1 Điều 190 vẫn cho phép truy cứu khi hàng hóa dưới ngưỡng thông thường nếu người thực hiện đã bị xử phạt hành chính về hành vi được liệt kê hoặc đã bị kết án về tội tương ứng, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Do đó, cần kiểm tra cả hồ sơ định lượng và lịch sử xử lý của người thực hiện trước khi kết luận về trách nhiệm hình sự

✅Phần 2. Căn cứ xử lý hình sự hành vi sản xuất hàng cấm

2.1. Xác định hành vi thực tế có phải là sản xuất hàng cấm

Căn cứ xử lý hình sự hành vi sản xuất hàng cấm trước hết phải được xác định từ bản chất hoạt động tạo ra sản phẩm, không chỉ dựa vào việc phát hiện hàng hóa thuộc danh mục Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành hoặc cấm sử dụng. Hành vi sản xuất có thể thể hiện qua việc trực tiếp chế tạo, gia công, chế biến hoặc thực hiện các công đoạn có tính chất tạo ra sản phẩm hàng cấm.

Tuy nhiên, cần phân biệt người trực tiếp thực hiện hoạt động sản xuất với người chỉ cung cấp nguyên liệu, thiết bị hoặc dịch vụ phụ trợ. Những hoạt động hỗ trợ này không mặc nhiên cấu thành hành vi sản xuất; trách nhiệm pháp lý phải được đánh giá theo vai trò, nhận thức, ý chí và mức độ tham gia thực tế.

Vì vậy, cần đối chiếu quy trình thực hiện, sản phẩm tạo thành và mối liên hệ giữa hành vi của từng người với hoạt động sản xuất hàng cấm theo Điều 190 BLHS.

2.2. Đối chiếu loại hàng hóa và ngưỡng định lượng tương ứng

Việc xác định căn cứ truy cứu đối với hành vi sản xuất hàng cấm phải bắt đầu từ việc phân loại chính xác hàng hóa, bởi Điều 190 BLHS không áp dụng một ngưỡng định lượng chung. Đối với thuốc bảo vệ thực vật bị Nhà nước cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng, căn cứ định tội thông thường là khối lượng từ 50 kg đến dưới 100 kg hoặc thể tích từ 50 lít đến dưới 100 lít. Với pháo nổ, ngưỡng tương ứng là từ 6 kg đến dưới 40 kg.

Đối với hàng hóa cấm khác, phải xác định trị giá từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng. Riêng hàng hóa chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam, ngưỡng là trị giá từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng.

Vì vậy, không thể chỉ căn cứ số lượng sản phẩm để kết luận trách nhiệm hình sự mà phải xác định đúng nhóm hàng hóa và căn cứ định lượng tương ứng theo Điều 190 BLHS.

2.3. Trường hợp nào bị truy cứu tội sản xuất hàng cấm khi chưa đạt ngưỡng thông thường

Không phải cứ sản xuất hàng cấm dưới ngưỡng định lượng tại các điểm a, b, c, d và đ khoản 1 Điều 190 BLHS thì đương nhiên được loại trừ trách nhiệm hình sự. Theo điểm e khoản 1, người thực hiện vẫn có thể bị truy cứu nếu trước đó đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi quy định tại Điều 190 hoặc một trong các điều 188, 189, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 BLHS mà còn vi phạm; hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà tiếp tục vi phạm. Khi đánh giá, cần kiểm tra quyết định xử phạt, hành vi vi phạm làm căn cứ xử phạt, bản án và tình trạng án tích tại thời điểm thực hiện hành vi mới. Không thể đồng nhất tiền sử vi phạm hành chính trong lĩnh vực kinh doanh với điều kiện truy cứu theo điểm e. Đồng thời, phải chứng minh hành vi sản xuất hiện tại thuộc phạm vi Điều 190 và đáp ứng các dấu hiệu pháp lý tương ứng.

✅Phần 3. Điều kiện xử lý hình sự tội buôn bán hàng cấm

3.1. Nhận diện hành vi buôn bán hàng cấm trong thực tế

Hành vi buôn bán hàng cấm không chỉ thể hiện ở việc trực tiếp bán hàng cho người tiêu dùng mà còn có thể bao gồm hoạt động mua hàng để bán lại, phân phối hoặc thực hiện giao dịch thương mại nhằm đưa hàng hóa bị cấm vào lưu thông. Khi xác định căn cứ xử lý hình sự hành vi buôn bán hàng cấm, cần làm rõ vai trò thực tế của từng người trong giao dịch, bao gồm người bán, người mua, người trung gian và người tổ chức phân phối. Các tài liệu như tin nhắn thỏa thuận, đơn đặt hàng, chứng từ thanh toán, biên bản giao nhận và dữ liệu liên lạc có thể giúp chứng minh bản chất giao dịch. Tuy nhiên, việc một người có mặt tại nơi lưu giữ hoặc tham gia giao nhận hàng hóa chưa đủ để mặc nhiên kết luận họ thực hiện hành vi buôn bán; cần đối chiếu toàn bộ diễn biến, nhận thức và mức độ tham gia của từng người.

3.2. Điều kiện về số lượng, giá trị và thu lợi bất chính

Để xác định hành vi buôn bán hàng cấm có đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự hay không, cần đối chiếu đúng nhóm hàng hóa với ngưỡng định lượng quy định tại điểm a, b, c, d hoặc đ khoản 1 Điều 190 BLHS. Tùy từng loại hàng, căn cứ định tội có thể là số lượng, khối lượng, thể tích, trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính. Chẳng hạn, thuốc lá điếu nhập lậu được xác định theo số bao; pháo nổ theo khối lượng; còn hàng hóa cấm khác được đối chiếu theo trị giá hoặc thu lợi bất chính.

Đặc biệt, cần phân biệt giá bán, doanh thu và thu lợi bất chính. Giá bán là khoản tiền theo giao dịch; doanh thu phản ánh tổng số tiền thu được từ hoạt động bán hàng; còn thu lợi bất chính phải được xác định trên cơ sở lợi ích bất hợp pháp thực tế và các căn cứ liên quan. Không thể mặc nhiên lấy toàn bộ doanh thu làm khoản thu lợi bất chính để xác định trách nhiệm hình sự.

Việc đánh giá cần đối chiếu hợp đồng, tin nhắn, chứng từ thanh toán, sổ sách kế toán, tài liệu giao nhận và kết quả định giá khi cần thiết.

Để tránh nhầm lẫn giữa trị giá hàng hóa, doanh thu và khoản thu lợi bất chính, cần xem xét riêng phương pháp xác định từng căn cứ, trên cơ sở chứng từ giao dịch và tài liệu kế toán. Nội dung này được phân tích cụ thể tại bài viết [Xác định giá trị hàng cấm và thu lợi bất chính theo Điều 190 BLHS]

3.3. Điều kiện truy cứu khi người buôn bán chưa đạt ngưỡng định lượng

Không đạt ngưỡng định lượng thông thường không đồng nghĩa với việc người buôn bán hàng cấm đương nhiên được loại trừ trách nhiệm hình sự. Theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, người thực hiện hành vi buôn bán hàng hóa dưới mức quy định tại các điểm a, b, c, d và đ vẫn có thể bị truy cứu nếu trước đó đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi thuộc Điều 190 hoặc một trong các điều luật được liệt kê, hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Khi đánh giá, cần kiểm tra quyết định xử phạt, bản án, tình trạng án tích và tính chất của hành vi mới. Không phải mọi tiền sử vi phạm đều đáp ứng điều kiện này. Trường hợp cụ thể cần đối chiếu đầy đủ căn cứ tại điểm e khoản 1 Điều 190, tránh suy diễn trách nhiệm hình sự chỉ từ việc người bán từng bị xử phạt.

Đối với trường hợp hàng hóa chưa đạt ngưỡng định lượng, cần phân biệt rõ điều kiện xử lý thông thường với trường hợp đã có tiền sử xử phạt hành chính hoặc kết án theo quy định của pháp luật. Bạn có thể xem thêm bài viết [Sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới mức định lượng có bị truy cứu hình sự không?] để hiểu rõ các trường hợp ngoại lệ và căn cứ áp dụng.

✅Phần 4. Cách xác định ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự theo từng nhóm hàng cấm

4.1. Ngưỡng định lượng đối với thuốc bảo vệ thực vật bị cấm

Theo điểm a khoản 1 Điều 190 BLHS, hành vi sản xuất, buôn bán thuốc bảo vệ thực vật mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành hoặc cấm sử dụng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi khối lượng đạt từ 50 kg đến dưới 100 kg hoặc thể tích đạt từ 50 lít đến dưới 100 lít. Hai đơn vị đo lường này được áp dụng tương ứng với đặc tính của sản phẩm, không được tự ý quy đổi hoặc cộng gộp khi chưa có căn cứ chuyên môn. Khi đánh giá hồ sơ, cần xác định chính xác chủng loại thuốc, căn cứ pháp lý xác lập tình trạng cấm và kết quả kiểm kê, cân đo. Không phải mọi loại thuốc bảo vệ thực vật chưa đăng ký hoặc thiếu giấy tờ đều mặc nhiên thuộc nhóm hàng hóa bị cấm theo quy định này.

4.2. Ngưỡng số lượng đối với thuốc lá điếu nhập lậu

Theo điểm b khoản 1 Điều 190 BLHS, hành vi buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu từ 1.500 bao đến dưới 3.000 bao thuộc trường hợp có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo khung cơ bản. Đây là ngưỡng định tội cần phân biệt với các mức định lượng tăng nặng: từ 3.000 đến dưới 4.500 bao thuộc điểm e khoản 2 và từ 4.500 bao trở lên thuộc điểm b khoản 3 Điều 190. Đặc biệt, quy định tại điểm b khoản 1 điều chỉnh hành vi buôn bán, không thể mặc nhiên áp dụng cho người chỉ thực hiện vận chuyển thuê. Trường hợp này cần xác định vai trò thực tế, mục đích tham gia và các dấu hiệu liên quan để xem xét Điều 191 BLHS hoặc quy định về đồng phạm nếu có căn cứ.

4.3. Ngưỡng khối lượng đối với pháo nổ

Theo điểm c khoản 1 Điều 190 BLHS, hành vi sản xuất, buôn bán pháo nổ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi khối lượng đạt từ 06 kg đến dưới 40 kg. Tuy nhiên, trước khi đối chiếu ngưỡng định lượng, cần xác định chính xác vật phẩm bị thu giữ có phải pháo nổ hay không, tránh nhầm lẫn với pháo hoa hoặc sản phẩm có đặc tính pháp lý khác. Việc xác định cần căn cứ vào kết luận giám định, đặc điểm sản phẩm và tài liệu thu giữ. Đồng thời, phải kiểm tra trường hợp hành vi thuộc phạm vi điều chỉnh của điều luật chuyên biệt được loại trừ tại khoản 1 Điều 190, không mặc nhiên áp dụng điều luật này chỉ dựa trên khối lượng pháo.

4.4. Ngưỡng trị giá và thu lợi bất chính đối với hàng hóa cấm khác

Đối với hàng hóa khác mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành hoặc cấm sử dụng, điểm d khoản 1 Điều 190 quy định hai căn cứ định lượng: trị giá hàng hóa từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng. Đây là hai căn cứ được quy định theo hướng lựa chọn, người thực hiện không phải đồng thời đáp ứng cả hai mới bị truy cứu. Khi đánh giá hồ sơ, cần phân biệt trị giá hàng hóa với doanh thu giao dịch và khoản thu lợi bất chính thực tế. Việc xác định phải dựa trên chứng từ mua bán, tài liệu kế toán, kết quả định giá và các chứng cứ liên quan. Không nên chỉ lấy tổng số tiền giao dịch làm căn cứ kết luận đã đạt ngưỡng truy cứu.

4.5. Ngưỡng đối với hàng hóa chưa được phép lưu hành tại Việt Nam

Đối với hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam, khoản 1 Điều 190 BLHS quy định ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự khi trị giá hàng hóa từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng, hoặc thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng. Đây là hai căn cứ định lượng được quy định theo hướng lựa chọn, không bắt buộc phải đồng thời đáp ứng cả hai. Khi đánh giá hồ sơ, cần xác minh tình trạng cấp phép của hàng hóa tại thời điểm thực hiện hành vi, tránh đồng nhất hàng chưa được cấp phép với hàng bị Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành hoặc cấm sử dụng. Việc không có giấy phép hoặc chưa hoàn tất thủ tục lưu hành chưa đủ để tự động kết luận một hành vi cấu thành tội phạm; còn phải đối chiếu hành vi sản xuất, buôn bán và các điều kiện định tội khác.

Việc xác định trị giá hàng hóa và khoản thu lợi bất chính cần dựa trên căn cứ định giá, chứng từ giao dịch và tài liệu chứng minh lợi ích thực tế, không thể mặc nhiên lấy doanh thu làm khoản thu lợi. Người đọc có thể tham khảo thêm bài viết cách xác định giá trị hàng cấm và khoản thu lợi bất chính theo Điều 190 BLHS để hiểu rõ phương pháp đối chiếu các căn cứ định lượng này.

✅Phần 5. Trường hợp dưới ngưỡng định lượng vẫn có thể bị truy cứu hình sự

5.1. Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi thuộc phạm vi luật định

Theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, người sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng định lượng vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu trước đó đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi quy định tại Điều 190 hoặc một trong các điều 188, 189, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 BLHS mà còn vi phạm. Tuy nhiên, không phải mọi quyết định xử phạt hành chính trong lĩnh vực kinh doanh đều đáp ứng điều kiện này. Cần kiểm tra hành vi bị xử phạt có thuộc danh sách luật định hay không, quyết định có hợp pháp và còn giá trị làm căn cứ áp dụng hay không, đồng thời xác định hành vi vi phạm mới có thuộc phạm vi Điều 190. Do vậy, việc trước đó đã bị xử phạt chỉ là căn cứ định tội khi đáp ứng đúng điều kiện luật định, không thể suy diễn từ việc từng có vi phạm hành chính.

5.2. Đã bị kết án về tội danh được liệt kê nhưng chưa được xóa án tích

Theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, người sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng định lượng vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu trước đó đã bị kết án về một trong các tội quy định tại Điều 190 hoặc các điều 188, 189, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 BLHS, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Khi đánh giá điều kiện này, cần kiểm tra bản án đã có hiệu lực pháp luật, xác định chính xác tội danh và đối chiếu tình trạng án tích tại thời điểm thực hiện hành vi mới. Đặc biệt, theo Điều 69 BLHS, người được xóa án tích được coi như chưa bị kết án. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc người đó từng có bản án để mặc nhiên áp dụng điểm e; phải xác minh họ thực sự chưa được xóa án tích và hành vi mới đáp ứng các dấu hiệu định tội theo Điều 190.

5.3. Không được suy diễn trách nhiệm hình sự chỉ từ tiền sử vi phạm

Không phải mọi trường hợp từng bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc có tiền án đều đương nhiên bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi tiếp tục sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng định lượng. Điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS quy định cụ thể các hành vi vi phạm và tội danh có liên quan được sử dụng làm căn cứ truy cứu. Vì vậy, cần kiểm tra nội dung quyết định xử phạt hoặc bản án trước đó, tình trạng xóa án tích và mối liên hệ với hành vi vi phạm mới. Đặc biệt, phải chứng minh hành vi hiện tại thuộc phạm vi Điều 190 và đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định. Không thể lấy một vi phạm kinh doanh bất kỳ trong quá khứ để thay thế cho dấu hiệu định tội. Người đọc có thể tham khảo thêm [các trường hợp sản xuất, buôn bán hàng cấm dưới mức định lượng vẫn bị truy cứu hình sự] để nhận diện chính xác giới hạn áp dụng điểm e khoản 1 Điều 190.

✅Phần 6. Các tình tiết định khung có thể làm thay đổi căn cứ truy cứu và mức độ trách nhiệm hình sự

6.1. Có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp

Tình tiết có tổ chức được xem xét khi những người tham gia có sự câu kết chặt chẽ, thể hiện qua việc phân công vai trò, phối hợp thực hiện và điều hành hoạt động sản xuất, buôn bán hàng cấm. Trong khi đó, có tính chất chuyên nghiệp phản ánh tính chất phạm tội có sự lặp lại, mang tính ổn định và hướng đến việc thu lợi bất chính như một nguồn sống. Hai tình tiết này có bản chất pháp lý khác nhau, cần được đánh giá độc lập dựa trên phương thức hoạt động, mức độ liên kết và chứng cứ cụ thể. Không thể chỉ căn cứ vào số lần giao dịch hoặc việc kinh doanh thường xuyên để mặc nhiên kết luận người thực hiện phạm tội có tính chất chuyên nghiệp.

6.2. Lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc danh nghĩa cơ quan, tổ chức

Khi xem xét tình tiết lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc danh nghĩa cơ quan, tổ chức theo điểm b, c khoản 2 Điều 190 BLHS, cần làm rõ vị trí công tác, phạm vi quyền hạn được giao và cách thức người thực hiện sử dụng những yếu tố này để phục vụ hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm. Việc một người giữ chức vụ quản lý hoặc làm việc tại doanh nghiệp chưa đủ để mặc nhiên áp dụng tình tiết định khung. Cần đối chiếu quyết định phân công, hồ sơ nội bộ, thẩm quyền phê duyệt và tài liệu giao dịch để chứng minh mối liên hệ giữa chức vụ, danh nghĩa được sử dụng với hành vi phạm tội.

6.3. Buôn bán qua biên giới và tái phạm nguy hiểm

Buôn bán qua biên giới là tình tiết định khung tại điểm k khoản 2 Điều 190 BLHS, trừ trường hợp hàng hóa là thuốc lá điếu nhập lậu. Khi xem xét, cần làm rõ hoạt động buôn bán có thực sự diễn ra qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa trái quy định hay không, đồng thời phân biệt với hành vi vận chuyển hàng hóa trái phép qua biên giới. Đối với tái phạm nguy hiểm tại điểm l khoản 2, phải đối chiếu đầy đủ điều kiện theo Điều 53 BLHS, không chỉ căn cứ vào việc người thực hiện từng có tiền án.

6.4. Định lượng hàng hóa đạt ngưỡng định khung tăng nặng

Ngưỡng định lượng tại khoản 2 và khoản 3 Điều 190 được quy định riêng theo từng nhóm hàng hóa, gồm thuốc bảo vệ thực vật bị cấm, thuốc lá điếu nhập lậu, pháo nổ và các loại hàng hóa khác. Vì vậy, phải xác định đúng chủng loại, khối lượng, thể tích hoặc trị giá trước khi đối chiếu khung hình phạt. Không được lấy ngưỡng áp dụng cho nhóm hàng hóa này để suy rộng sang nhóm khác. Việc đánh giá các tình tiết định khung cần đối chiếu riêng từng căn cứ theo [những tình tiết nào làm tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với tội sản xuất, buôn bán hàng cấm].

✅Phần 7. Chứng cứ cần kiểm tra để xác định có đủ căn cứ truy cứu theo Điều 190 BLHS

7.1. Chứng cứ xác định chủng loại và tình trạng pháp lý của hàng hóa

Khi xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 190 BLHS, trước hết phải xác định chính xác hàng hóa bị thu giữ thuộc nhóm nào và có thực sự nằm trong diện bị cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành tại Việt Nam hay không. Việc kiểm tra cần đối chiếu nhãn hàng, bao bì, thành phần, nguồn gốc, hồ sơ công bố và danh mục hàng hóa có liên quan tại thời điểm thực hiện hành vi. Trường hợp có tranh chấp về chủng loại hoặc tính chất hàng hóa, cần xem xét kết quả kiểm nghiệm, giám định và ý kiến chuyên môn. Không thể chỉ dựa vào việc hàng hóa không có hóa đơn, chứng từ hoặc chưa rõ nguồn gốc để kết luận đó là hàng cấm theo Điều 190.

7.2. Chứng cứ xác định hành vi sản xuất, buôn bán

Việc xác định hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm cần đối chiếu đồng thời tài liệu giao dịch và chứng cứ về hoạt động thực tế. Hợp đồng, đơn hàng, tin nhắn, dữ liệu điện tử, hóa đơn và chứng từ giao nhận có thể làm rõ quá trình thỏa thuận, tổ chức sản xuất, mua bán và thanh toán. Camera, lời khai và tài liệu liên quan cần được kiểm tra để xác định vai trò của từng người, đặc biệt là người trực tiếp thực hiện, người tổ chức hoặc người tham gia hỗ trợ. Không nên chỉ dựa vào việc một người có mặt tại kho hàng hoặc đứng tên giao dịch để kết luận họ đã thực hiện hành vi phạm tội.

7.3. Chứng cứ xác định số lượng, trị giá và khoản thu lợi

Số lượng, trị giá hàng hóa và khoản thu lợi bất chính phải được xác định bằng tài liệu có khả năng kiểm chứng. Biên bản kiểm kê, cân đo, lấy mẫu cần thể hiện rõ chủng loại, số lượng, khối lượng hoặc thể tích hàng hóa; hồ sơ định giá và tài liệu kế toán là căn cứ đối chiếu trị giá theo quy định. Sao kê ngân hàng, chứng từ thanh toán và dữ liệu giao dịch giúp làm rõ dòng tiền thực tế. Đặc biệt, không được đồng nhất tổng doanh thu với thu lợi bất chính hoặc mặc nhiên lấy giá bán làm căn cứ xác định khoản thu lợi. Cần đối chiếu nguồn thu, chi phí liên quan và phương thức giao dịch để đánh giá đúng căn cứ định tội, định khung theo Điều 190 BLHS.

7.4. Chứng cứ về tiền sử xử lý và trách nhiệm của người tham gia

Đối với trường hợp hàng hóa dưới ngưỡng định lượng, cần kiểm tra quyết định xử phạt vi phạm hành chính hoặc bản án trước đó có thuộc những hành vi, tội danh được liệt kê tại điểm e khoản 1 Điều 190 hay không. Đồng thời, phải xác minh tình trạng án tích tại thời điểm thực hiện hành vi mới, tránh nhầm lẫn giữa tiền án đã được xóa và chưa được xóa. Với vụ việc có nhiều người tham gia, hồ sơ phân công, điều hành và quản lý cần được đối chiếu để xác định vai trò, nhận thức và lỗi của từng người, không mặc nhiên quy trách nhiệm cho tất cả người có liên quan.

Bảng kiểm tra chứng cứ phục vụ đánh giá trách nhiệm hình sự theo Điều 190 BLHS

Lưu ý khi đánh giá hồ sơ: Không phải cứ có quyết định xử phạt hành chính hoặc bản án trước đó là đủ căn cứ áp dụng điểm e khoản 1 Điều 190. Cần kiểm tra chính xác hành vi hoặc tội danh được xử lý có thuộc danh sách điều luật dẫn chiếu hay không, tình trạng pháp lý của quyết định, bản án và việc người đó còn đáp ứng điều kiện luật định tại thời điểm vi phạm mới. Tương tự, chức danh quản lý hoặc việc có mặt tại nơi phát hiện hàng hóa không tự động chứng minh người đó biết, chỉ đạo hoặc trực tiếp tham gia hành vi phạm tội.

✅Phần 8. Phân biệt điều kiện truy cứu theo Điều 190 với các tội danh liên quan

8.1. Phân biệt sản xuất, buôn bán hàng cấm với tội buôn lậu

Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS tập trung vào tính chất hàng hóa và hành vi sản xuất, buôn bán thuộc phạm vi điều luật. Trong khi đó, tội buôn lậu theo Điều 188 BLHS chú trọng hành vi buôn bán qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa, từ nội địa ra khu phi thuế quan trái pháp luật, đồng thời phải đáp ứng điều kiện về đối tượng và định lượng luật định. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ hàng hóa được giao dịch qua biên giới để mặc nhiên xác định tội buôn lậu. Cần đối chiếu nguồn gốc, tình trạng pháp lý của hàng hóa, phương thức giao dịch và vai trò từng người. Xem thêm: Phân biệt tội sản xuất, buôn bán hàng cấm và tội buôn lậu để nhận diện chính xác ranh giới giữa hai tội danh.

8.2. Phân biệt buôn bán hàng cấm với vận chuyển hàng cấm

Việc xác định tội danh không thể chỉ dựa vào việc một người trực tiếp giao nhận hoặc di chuyển hàng hóa. Điều 190 BLHS điều chỉnh hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm, trong khi Điều 191 BLHS quy định về hành vi tàng trữ, vận chuyển hàng cấm khi đáp ứng điều kiện luật định. Cần làm rõ người thực hiện có tham gia giao dịch mua bán, mục đích vận chuyển, vai trò trong chuỗi tiêu thụ và lợi ích nhận được. Các chứng cứ như tin nhắn, thỏa thuận giao hàng, thanh toán và tài liệu vận chuyển phải được đối chiếu tổng thể. Xem thêm [phân biệt buôn bán hàng cấm và vận chuyển hàng cấm] để nhận diện đúng ranh giới giữa hai tội danh

8.3. Trường hợp hàng hóa thuộc điều luật hình sự chuyên biệt

Khi xem xét trách nhiệm hình sự về tội sản xuất, buôn bán hàng cấm, cần kiểm tra hàng hóa có thuộc trường hợp được điều chỉnh bởi quy định hình sự chuyên biệt hay không. Khoản 1 Điều 190 BLHS loại trừ các trường hợp quy định tại Điều 232, 234, 244, 246, 248, 251, 253, 254, 304, 305, 306, 309 và 311. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào tính chất bị cấm của hàng hóa để áp dụng Điều 190. Cần đối chiếu đồng thời chủng loại hàng hóa, hành vi thực tế và dấu hiệu pháp lý của tội danh tương ứng trước khi kết luận.

✅Phần 9. Câu hỏi thường gặp

❓Không đạt ngưỡng định lượng có bị truy cứu tội sản xuất, buôn bán hàng cấm không?

Có thể. Theo điểm e khoản 1 Điều 190 BLHS, người thực hiện vẫn có thể bị truy cứu nếu hàng hóa dưới ngưỡng định lượng nhưng trước đó đã bị xử phạt hành chính về hành vi được luật liệt kê hoặc đã bị kết án về tội tương ứng, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Các điều kiện này phải được xác minh cụ thể.

❓Chỉ sản xuất hàng cấm mà không bán ra thị trường có bị truy cứu không?

Có thể. Điều 190 BLHS quy định độc lập hành vi sản xuất và buôn bán hàng cấm. Vì vậy, việc chưa tiêu thụ hoặc chưa bán được sản phẩm không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự. Cần xác định hành vi sản xuất đã thực hiện, loại hàng hóa, số lượng và các điều kiện định tội tương ứng.

❓Buôn bán hàng cấm không thu được lợi nhuận có bị truy cứu không?

Có thể. Tại những trường hợp Điều 190 quy định trị giá hàng hóa hoặc thu lợi bất chính là hai căn cứ lựa chọn, người thực hiện vẫn có thể bị truy cứu khi đạt ngưỡng trị giá hàng hóa dù chưa thu được lợi nhuận. Cần phân biệt rõ trị giá hàng hóa với khoản thu lợi bất chính.

❓Người vận chuyển hàng cấm thuê có bị xử lý theo Điều 190 không?

Không mặc nhiên áp dụng Điều 190 chỉ vì một người thực hiện việc vận chuyển hàng cấm thuê. Cần xác minh người đó có tham gia hoạt động buôn bán, đồng phạm hay chỉ thực hiện hành vi vận chuyển độc lập. Tùy chứng cứ và vai trò thực tế, có thể xem xét Điều 191 hoặc quy định về đồng phạm.

❓Doanh nghiệp sản xuất, buôn bán hàng cấm có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Có thể. Pháp nhân thương mại phải đáp ứng các điều kiện chịu trách nhiệm hình sự tại Điều 75, thuộc phạm vi Điều 76 BLHS và trường hợp xử lý được quy định tại khoản 5 Điều 190. Trách nhiệm của pháp nhân cần được xem xét độc lập với trách nhiệm hình sự của cá nhân liên quan.

✅Phần 9. Kết luận: Xác định đúng điều kiện truy cứu phải bắt đầu từ hàng hóa, hành vi và chứng cứ

Không phải mọi hành vi sản xuất, buôn bán hàng hóa vi phạm đều cấu thành tội phạm theo Điều 190 BLHS. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải bắt đầu từ tình trạng pháp lý của hàng hóa, hành vi thực tế và ngưỡng định lượng hoặc khoản thu lợi bất chính tương ứng. Đối với trường hợp dưới ngưỡng, cần kiểm tra đầy đủ điều kiện tại điểm e khoản 1, bao gồm tiền sử xử phạt hành chính hoặc kết án chưa được xóa án tích. Quan trọng hơn, mọi kết luận phải dựa trên sự đối chiếu giữa quy định pháp luật và chứng cứ cụ thể trong hồ sơ.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com|