Vi phạm an toàn thực phẩm bị xử phạt hành chính hay truy cứu hình sự?

Vi phạm an toàn thực phẩm có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi. Không phải mọi vi phạm đều là tội phạm. Trường hợp hành vi chưa đến mức cấu thành tội phạm có thể bị xử phạt hành chính và áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả; trường hợp đủ căn cứ theo Bộ luật Hình sự có thể bị xử lý hình sự.

✅ Phần 1. Mở đầu

Vi phạm an toàn thực phẩm bị phạt hành chính hay truy cứu hình sự? Đây là vấn đề cần phân biệt ngay từ đầu, bởi cùng là hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm nhưng hậu quả pháp lý không giống nhau. Có trường hợp người vi phạm chỉ bị xử phạt hành chính về an toàn thực phẩm, kèm theo biện pháp khắc phục hậu quả; nhưng cũng có trường hợp hành vi có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 317 BLHS.

Điểm quan trọng không nằm ở cách gọi như “thực phẩm bẩn” hay “vi phạm nghiêm trọng”, mà phải xác định hành vi cụ thể, quy định pháp luật bị vi phạm, tính chất và mức độ của hành vi, hậu quả cùng các tình tiết liên quan.

Vì vậy, để biết vi phạm an toàn thực phẩm bị xử lý thế nào, cần đặt hai cơ chế xử lý hành chính và hình sự cạnh nhau, từ đó xác định đúng căn cứ pháp lý áp dụng cho từng vụ việc.

✅ Phần 2. Vi phạm an toàn thực phẩm bị phạt hành chính hay hình sự?

2.1. Không phải mọi vi phạm an toàn thực phẩm đều là tội phạm

Không phải mọi vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Tùy hành vi, tính chất và mức độ vi phạm, pháp luật có thể áp dụng cơ chế xử lý vi phạm hành chính hoặc xem xét trách nhiệm hình sự nếu hành vi có đủ dấu hiệu của tội phạm. Vì vậy, khi đánh giá một vụ việc cần phân biệt rõ giữa hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm, vi phạm hành chính và hành vi có dấu hiệu tội phạm, thay vì mặc nhiên coi mọi vi phạm là tội phạm

2.2. Trường hợp nào thiên về xử phạt hành chính?

Không phải mọi hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Trường hợp hành vi chưa đến mức phải xử lý hình sự, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính về an toàn thực phẩm và áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định. Việc xác định hướng xử lý phải căn cứ vào hành vi cụ thể, quy định bị vi phạm, tính chất, mức độ và các tình tiết thực tế của vụ việc, thay vì áp dụng một ngưỡng chung cho mọi trường hợp.

2.3. Trường hợp nào có thể bị xử lý hình sự?

Khi hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm có đủ căn cứ theo Bộ luật Hình sự, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm hình sự thay vì chỉ bị xử phạt hành chính. Trong đó, Điều 317 BLHS quy định về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào việc thực phẩm không bảo đảm an toàn hoặc có thiệt hại xảy ra để kết luận phạm tội; cần đối chiếu hành vi và các căn cứ pháp lý cụ thể của vụ việc.

→ Xem thêm: [Khi nào vi phạm quy định về an toàn thực phẩm bị truy cứu hình sự theo Điều 317?]

✅ Phần 3. Phân biệt xử phạt hành chính và xử lý hình sự về an toàn thực phẩm

Vi phạm quy định về an toàn thực phẩm không phải trường hợp nào cũng bị xử lý theo cùng một cơ chế. Tùy hành vi, tính chất, mức độ và căn cứ pháp luật áp dụng, vụ việc có thể được xử lý vi phạm hành chính hoặc đặt ra trách nhiệm hình sự. Điểm cần phân biệt là vi phạm hành chính chưa phải là tội phạm, trong khi xử lý hình sự chỉ được đặt ra khi có căn cứ theo Bộ luật Hình sự.

3.1. Khác nhau về bản chất pháp lý

Về bản chất, xử phạt hành chính và xử lý hình sự là hai cơ chế pháp lý khác nhau. Xử phạt hành chính về an toàn thực phẩm áp dụng đối với hành vi vi phạm hành chính theo quy định pháp luật, với các hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả tương ứng. Trong khi đó, xử lý hình sự được đặt ra khi hành vi đã có đủ căn cứ để xác định là tội phạm theo Bộ luật Hình sự.

Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc hành vi có gây thiệt hại hoặc bị phạt tiền để kết luận đó là xử phạt hành chính hay hình sự. Cần đối chiếu hành vi thực tế với căn cứ pháp luật tương ứng.

3.2 Khác nhau về cơ quan và trình tự xử lý

Sự khác biệt còn thể hiện ở trình tự giải quyết vụ việc. Đối với vi phạm hành chính, cơ quan, người có thẩm quyền có thể tiến hành kiểm tra, lập biên bản, xác minh tình tiết và ban hành quyết định xử phạt theo trình tự pháp luật quy định. Tùy trường hợp, người vi phạm còn phải thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả đối với thực phẩm không bảo đảm an toàn.

Trong trường hợp có căn cứ cho rằng hành vi có dấu hiệu tội phạm, vụ việc có thể được giải quyết theo trình tự tố tụng hình sự, từ tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm đến các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử theo quy định.

Lưu ý: Trình tự tố tụng hình sự có nhiều vấn đề riêng về thẩm quyền, chứng cứ và quyền của người bị buộc tội. Nội dung này được phân tích riêng tại bài [Quy trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm].

3.3. Khác nhau về hậu quả pháp lý

Xử phạt hành chính và xử lý hình sự về an toàn thực phẩm có hậu quả pháp lý khác nhau về bản chất. Với vi phạm hành chính, người hoặc tổ chức vi phạm có thể bị phạt tiền, áp dụng hình thức xử phạt bổ sung như đình chỉ hoạt động hoặc tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ theo trường hợp pháp luật quy định. Tùy hành vi, còn có thể phải thu hồi, tiêu hủy thực phẩm không bảo đảm an toàn hoặc thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả.

Trong khi đó, xử lý hình sự đặt ra trách nhiệm hình sự đối với người thực hiện hành vi phạm tội khi có đủ căn cứ theo Bộ luật Hình sự. Người phạm tội có thể phải chịu hình phạt hình sự theo Điều 317 BLHS và các hậu quả pháp lý liên quan. Nếu vụ án gây thiệt hại cho người khác, trách nhiệm bồi thường cũng có thể được xem xét theo quy định của pháp luật.

Một điểm cần lưu ý là án tích là hậu quả đặc thù của trách nhiệm hình sự, không phải hệ quả thông thường của việc bị xử phạt vi phạm hành chính. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc một hành vi có bị phạt tiền hay không để kết luận đó là xử lý hành chính hay hình sự; cần xác định bản chất pháp lý của quyết định và căn cứ được áp dụng trong từng trường hợp.

3.4. Một hành vi có thể vừa phải khắc phục hậu quả vừa bị xử lý hình sự không?

Có. Việc một người bị xem xét trách nhiệm hình sự không đồng nghĩa với việc các hậu quả do hành vi vi phạm gây ra đương nhiên được bỏ qua. Trong vụ án hình sự về an toàn thực phẩm, ngoài hình phạt hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng còn có thể xem xét các vấn đề liên quan đến khắc phục hậu quả, xử lý thực phẩm không bảo đảm an toàn và bồi thường thiệt hại theo quy định pháp luật.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa biện pháp khắc phục hậu quả và hình phạt. Việc tiêu hủy, thu hồi hoặc khắc phục tình trạng thực phẩm không an toàn không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc người thực hiện bị xử phạt hành chính.

Ngược lại, cũng không thể hiểu rằng cứ đã bị xử phạt hành chính thì sau đó chắc chắn không thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc có tiếp tục xem xét trách nhiệm hình sự hay không phải căn cứ vào hành vi cụ thể, thời điểm thực hiện, căn cứ pháp luật và tình trạng xử lý của vụ việc. Đặc biệt, cần phân biệt trường hợp đang xử lý cùng một hành vi với trường hợp có hành vi vi phạm mới hoặc xuất hiện căn cứ pháp lý khác.

Do đó, khi đánh giá vi phạm an toàn thực phẩm bị xử lý thế nào, không nên chỉ nhìn vào quyết định phạt tiền hoặc việc đã khắc phục hậu quả, mà cần rà soát toàn bộ hồ sơ để xác định chính xác cơ chế pháp lý đang được áp dụng.

✅ Phần 4. Xử phạt hành chính về an toàn thực phẩm gồm những gì?

4.1. Những nhóm hành vi có thể bị xử phạt hành chính

Vi phạm an toàn thực phẩm chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự có thể bị xử phạt hành chính theo quy định chuyên ngành. Các nhóm hành vi khá rộng, từ vi phạm điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm, sử dụng nguyên liệu không bảo đảm an toàn, sản xuất và kinh doanh thực phẩm, đến vi phạm trong bảo quản, vận chuyển, ghi nhãn, công bố và kiểm nghiệm sản phẩm. Ngoài ra, pháp luật còn quy định việc xử lý đối với hành vi không thực hiện đúng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, thu hồi hoặc xử lý thực phẩm không bảo đảm an toàn. Nghị định 115/2018/NĐ-CP là văn bản chuyên ngành quan trọng về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực này và đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 124/2021/NĐ-CP.

4.2. Các hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả

Khi xử lý vi phạm về an toàn thực phẩm, cơ quan có thẩm quyền không chỉ xem xét mức tiền phạt mà còn căn cứ tính chất hành vi để áp dụng hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục phù hợp. Tùy trường hợp, người vi phạm có thể bị cảnh cáo hoặc phạt tiền, đồng thời có thể áp dụng hình thức xử phạt bổ sung theo quy định. Đối với thực phẩm không bảo đảm an toàn, biện pháp khắc phục có thể bao gồm thu hồi, tiêu hủy hoặc xử lý sản phẩm vi phạm, cùng các biện pháp khắc phục hậu quả khác theo pháp luật chuyên ngành. Vì vậy, cần phân biệt rõ hình thức xử phạt với biện pháp khắc phục hậu quả khi đánh giá trách nhiệm của người vi phạm.

4.3 Vì sao không nên chỉ nhìn vào số tiền phạt để xác định mức độ vi phạm?

Mức tiền phạt không phải căn cứ duy nhất để đánh giá một hành vi vi phạm an toàn thực phẩm ở mức hành chính hay hình sự. Chế tài hành chính còn có thể đi kèm các biện pháp khắc phục hậu quả tùy trường hợp. Nếu vụ việc có dấu hiệu tội phạm, cần đối chiếu hành vi, hậu quả, tình tiết và các điều kiện được quy định trong pháp luật hình sự. Vì vậy, không thể suy luận rằng phạt tiền nhiều là đương nhiên bị hình sự, hoặc phạt tiền ít thì chắc chắn chỉ dừng ở xử phạt hành chính.

4.4. Chủ thể vi phạm có thể là cá nhân hoặc tổ chức

Trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, chủ thể vi phạm có thể là cá nhân, tổ chức, cơ sở sản xuất hoặc cơ sở kinh doanh. Khi xử lý, cơ quan có thẩm quyền cần xác định rõ ai là người thực hiện hành vi, ai có trách nhiệm quản lý và chủ thể nào phải chịu chế tài theo quy định. Đối với doanh nghiệp, cần phân biệt trách nhiệm của cá nhân với trách nhiệm của pháp nhân thương mại, bởi đây là hai vấn đề pháp lý không hoàn toàn giống nhau. Trường hợp cần phân tích riêng về trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp, xem thêm [Pháp nhân thương mại có bị truy cứu về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm?].

✅ Phần 5. Xử lý hình sự vi phạm an toàn thực phẩm theo Điều 317 BLHS

5.1. Điều 317 BLHS điều chỉnh hành vi gì?

Điều 317 Bộ luật Hình sự quy định về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm, là căn cứ để xem xét trách nhiệm hình sự đối với người có hành vi vi phạm các quy định về bảo đảm an toàn thực phẩm trong những trường hợp mà điều luật xác định. Điểm cần lưu ý là không phải mọi hành vi vi phạm an toàn thực phẩm đều đương nhiên cấu thành tội phạm. Việc xử lý hình sự phải căn cứ vào hành vi cụ thể, tình tiết của vụ việc và các dấu hiệu được Điều 317 BLHS quy định. Vì vậy, khi phân biệt xử phạt hành chính với xử lý hình sự, cần đối chiếu đúng quy định pháp luật thay vì chỉ dựa vào cách gọi như “thực phẩm bẩn” hay mức độ nghiêm trọng theo cảm nhận thông thường.

5.2. Vì sao cùng là vi phạm an toàn thực phẩm nhưng có trường hợp hành chính, có trường hợp hình sự?

Không phải mọi hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm đều mặc nhiên bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc lựa chọn xử phạt hành chính hay xử lý hình sự phải dựa trên hành vi thực tế, quy định bị vi phạm, mức độ nguy hiểm, hậu quả và các tình tiết pháp lý có liên quan. Luật Xử lý vi phạm hành chính quy định, nếu trong quá trình xem xét mà phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm thì hồ sơ phải được chuyển cho cơ quan tiến hành tố tụng hình sự.

Đối với Điều 317 BLHS, nhà làm luật quy định cụ thể từng nhóm hành vi cùng các điều kiện về giá trị sản phẩm, thu lợi bất chính, hậu quả sức khỏe hoặc tình trạng đã bị xử phạt mà còn vi phạm. Vì vậy, có người bị ngộ độc hoặc thực phẩm không bảo đảm an toàn chưa đủ để tự động kết luận có tội; cần đối chiếu đầy đủ điều luật và chứng cứ của vụ việc.

5.3. Không nên đồng nhất “thực phẩm bẩn” với tội phạm

“Thực phẩm bẩn” là cách gọi phổ biến trong đời sống và truyền thông, nhưng không phải tên một tội danh trong Bộ luật Hình sự. Một sản phẩm bị xem là không bảo đảm an toàn cũng không đồng nghĩa người sản xuất, kinh doanh đương nhiên bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Để xác định có phạm tội hay không, cần đối chiếu hành vi thực tế, quy định pháp luật bị vi phạm và các căn cứ liên quan. Trường hợp đủ điều kiện luật định, hành vi mới có thể được xem xét theo tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm tại Điều 317 BLHS.

5.4. Những hậu quả pháp lý có thể phát sinh khi bị xử lý hình sự

Khi hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm có căn cứ để xử lý hình sự, người thực hiện có thể phải tham gia quá trình điều tra, truy tố và xét xử theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Nếu bị Tòa án kết tội, người phạm tội có thể phải chịu hình phạt theo Điều 317 BLHS, tùy tính chất, mức độ và các tình tiết của vụ án. Trường hợp hành vi gây thiệt hại cho sức khỏe, tính mạng hoặc tài sản của người khác, trách nhiệm dân sự cũng có thể được đặt ra để bồi thường theo quy định. Ngoài ra, bản án hình sự có thể làm phát sinh án tích và các hậu quả pháp lý liên quan trong thời hạn luật định. Vì vậy, không nên chỉ xem xét mức phạt mà cần đánh giá toàn bộ hậu quả pháp lý của việc bị xử lý hình sự. Xem thêm mức phạt tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm để hiểu rõ các khung hình phạt theo Điều 317 BLHS.

✅ Phần 6. 7 tiêu chí phân biệt hành chính và hình sự trong một vụ vi phạm an toàn thực phẩm

6.1 Tiêu chí 1: Tính chất và mức độ của hành vi

Không thể chỉ dựa vào tên gọi như “thực phẩm bẩn” để xác định vi phạm bị xử phạt hành chính hay xử lý hình sự. Cần xác định chính xác hành vi đã thực hiện, quy định về an toàn thực phẩm bị vi phạm và tính chất, mức độ của hành vi. Đây là cơ sở để đối chiếu với quy định xử phạt hành chính hoặc xem xét căn cứ áp dụng Điều 317 BLHS trong trường hợp cụ thể.

6.2.Tiêu chí 2: Hậu quả xảy ra

Hậu quả của hành vi vi phạm là một yếu tố cần được xem xét, nhất là khi vụ việc ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng hoặc tài sản của người khác. Tuy nhiên, không phải cứ xảy ra ngộ độc, thiệt hại sức khỏe hoặc tổn thất tài sản thì đương nhiên bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Cần xác định hậu quả thực tế, mối quan hệ với hành vi và đối chiếu đúng quy định pháp luật.

6.3 Tiêu chí 3: Các tình tiết pháp lý của vụ việc

Cùng một nhóm hành vi nhưng cách xử lý có thể khác nhau do tình tiết của từng vụ việc không giống nhau. Khi đánh giá, cần đối chiếu các tình tiết thực tế với quy định xử phạt vi phạm hành chính và Điều 317 BLHS, đồng thời xem xét các yếu tố định lượng, hậu quả hoặc tình tiết khác mà điều luật quy định. Vì vậy, không nên kết luận chỉ từ một tình tiết riêng lẻ.

6.4 Tiêu chí 4: Giá trị, số lượng, lợi ích thu được

Giá trị thực phẩm, số lượng hàng hóa hoặc khoản lợi ích thu được có thể là những dữ liệu quan trọng khi đánh giá một vụ vi phạm an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, không nên chỉ dựa vào doanh thu, giá trị hàng hóa hoặc lợi nhuận để kết luận hành chính hay hình sự. Cần đối chiếu các yếu tố định lượng với hành vi cụ thể và căn cứ pháp luật áp dụng. Việc xác định thu lợi bất chính cần được xem xét riêng theo quy định liên quan.

“Trường hợp vụ việc có yếu tố thu lợi, việc xác định giá trị thu lợi bất chính cần được phân tích theo căn cứ riêng, thay vì đồng nhất với doanh thu hoặc giá trị hàng hóa.” Chi tiết tại Thu lợi bất chính trong tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm được xác định thế nào?

6.5 Tiêu chí 5: Lỗi và nhận thức của người thực hiện

Lỗi và nhận thức của người thực hiện là vấn đề cần được xem xét khi đánh giá trách nhiệm pháp lý. Không thể mặc nhiên cho rằng cứ có vi phạm về an toàn thực phẩm thì người thực hiện đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự. Cần xác định hành vi cụ thể, nhận thức, lỗi và các tình tiết liên quan trên cơ sở quy định pháp luật. Đặc biệt, không nên suy đoán lỗi chỉ từ hậu quả xảy ra.

6.6.Tiêu chí 6: Tình trạng vi phạm trước đó

Tình trạng vi phạm trước đó cũng có thể là thông tin cần xem xét khi đánh giá một vụ việc. Chẳng hạn, hồ sơ có thể thể hiện người hoặc cơ sở từng bị xử lý, nhưng việc đã bị xử phạt trước đó không tự động đồng nghĩa với việc lần vi phạm tiếp theo phải bị xử lý hình sự. Cần xác định rõ hành vi, thời điểm, quyết định xử lý và căn cứ pháp luật áp dụng cho vụ việc cụ thể.

6.7. Tiêu chí 7: Căn cứ pháp lý áp dụng

Đây là tiêu chí có tính quyết định khi phân biệt xử phạt hành chính và trách nhiệm hình sự. Không thể chỉ dựa vào cảm nhận rằng hành vi “nguy hiểm” hoặc gây hậu quả lớn để kết luận người vi phạm phạm tội. Cần xác định chính xác hành vi, đối chiếu quy định xử phạt hành chính và các quy định của Bộ luật Hình sự, trong đó có Điều 317 khi thuộc phạm vi điều chỉnh, rồi mới xác định cơ chế xử lý phù hợp.

✅ Phần 7. 5 tình huống thực tế: hành chính hay hình sự?

5.1 Sản xuất thực phẩm không bảo đảm điều kiện an toàn

Khi cơ sở sản xuất không đáp ứng điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm, trước hết cần xác định hành vi vi phạm cụ thể và quy định chuyên ngành điều chỉnh hành vi đó. Nếu chưa có căn cứ xử lý hình sự, cơ sở có thể bị xử phạt hành chính và áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả. Trường hợp hành vi đồng thời có các dấu hiệu thuộc Điều 317 BLHS thì mới đặt ra vấn đề trách nhiệm hình sự.

5.2 Kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc

Kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc không mặc nhiên bị truy cứu theo Điều 317 BLHS. Cần xác định loại thực phẩm, hành vi cụ thể, nguồn gốc hàng hóa, các quy định bị vi phạm và những tình tiết liên quan để lựa chọn căn cứ xử lý. Nếu hành vi thuộc trường hợp vi phạm hành chính thì áp dụng chế tài hành chính; chỉ khi có đủ căn cứ pháp luật mới xem xét trách nhiệm hình sự.

5.3 Sử dụng nguyên liệu không bảo đảm an toàn

Việc sử dụng nguyên liệu không bảo đảm an toàn có thể trước hết bị xử lý theo quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, tùy hành vi và tình tiết cụ thể. Tuy nhiên, nếu hành vi có thêm những tình tiết, hậu quả hoặc điều kiện thuộc phạm vi Điều 317 BLHS thì có thể phát sinh vấn đề trách nhiệm hình sự. Vì vậy, không nên chỉ dựa vào tên nguyên liệu để kết luận.

5.4 Thực phẩm gây ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng

Việc thực phẩm gây ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng không đồng nghĩa tự động bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Cần xác định nguyên nhân, mức độ thiệt hại, hành vi vi phạm và đối chiếu với căn cứ pháp luật tương ứng. Nếu chưa đủ căn cứ xử lý hình sự, hành vi có thể bị xử phạt hành chính và áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định.

5.5. Đã bị xử phạt hành chính nhưng tiếp tục vi phạm

Trường hợp đã bị xử phạt hành chính mà tiếp tục vi phạm không mặc nhiên chuyển thành tội phạm. Cần phân biệt đó là hành vi mới hay hành vi đang được xử lý, xác định thời điểm thực hiện, tình trạng của quyết định xử phạt trước đó và quy định cụ thể áp dụng cho hành vi. Chỉ khi có căn cứ luật định mới đặt ra trách nhiệm hình sự.

✅ Phần 8. Vi phạm an toàn thực phẩm bị xử lý thế nào? Quy trình xác định hướng xử lý

8.1 Bước 1: Xác định chính xác hành vi vi phạm

Trước hết, cần xác định cụ thể người hoặc tổ chức đã thực hiện hành vi nào liên quan đến an toàn thực phẩm, chẳng hạn sản xuất, kinh doanh, bảo quản, vận chuyển, sử dụng nguyên liệu hoặc cung cấp thực phẩm không bảo đảm yêu cầu. Không nên chỉ kết luận chung là “thực phẩm bẩn”, mà phải xác định hành vi thực tế để đối chiếu đúng quy định pháp luật và căn cứ xử lý tương ứng.

8.2 Bước 2: Xác định quy định chuyên ngành bị vi phạm

Sau khi xác định hành vi, cần đối chiếu với quy định chuyên ngành về an toàn thực phẩm để xác định nghĩa vụ hoặc điều kiện đã bị vi phạm. Đối với xử phạt hành chính, Nghị định 115/2018/NĐ-CP ngày 24/9/2018 quy định các nhóm hành vi vi phạm an toàn thực phẩm, hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả; nghị định này đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 124/2021/NĐ-CP ngày 28/12/2021.

8.3 Bước 3: Đánh giá dấu hiệu liên quan đến trách nhiệm hình sự

Sau khi xác định hành vi và quy định bị vi phạm, cần kiểm tra vụ việc có xuất hiện các dấu hiệu liên quan đến trách nhiệm hình sự hay không. Việc này phải đối chiếu hành vi thực tế với các điều kiện được quy định trong Bộ luật Hình sự, đặc biệt là Điều 317 về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm. Không nên chỉ căn cứ vào việc có thiệt hại hoặc bị phản ánh để kết luận là tội phạm. Xem chi tiết [khi nào vi phạm quy định về an toàn thực phẩm bị truy cứu hình sự theo Điều 317].

8.4 Bước 4: Xác định cơ chế xử lý và hậu quả pháp lý

Trên cơ sở kết quả xác minh, vụ việc có thể được xử lý theo cơ chế xử phạt vi phạm hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả và trách nhiệm pháp lý khác theo quy định. Cần phân biệt rõ giữa quyết định xử phạt hành chính và việc xử lý một hành vi có dấu hiệu tội phạm. Với trường hợp hình sự, hậu quả pháp lý không chỉ là hình phạt mà còn có thể liên quan đến trách nhiệm dân sự và án tích.

✅ Phần 9. Những nhầm lẫn thường gặp khi xác định vi phạm hành chính hay hình sự

9.1 “Phạt tiền là chỉ bị hành chính”

Không đúng. Phạt tiền có thể là hình thức xử phạt vi phạm hành chính, nhưng cũng có thể là hình phạt được áp dụng đối với người phạm tội theo Bộ luật Hình sự. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc người vi phạm bị phạt tiền để kết luận vụ việc thuộc xử lý hành chính hay trách nhiệm hình sự. Cần xác định căn cứ pháp lý của quyết định xử lý.

Kinh nghiệm thực tiễn:

Nếu hồ sơ chỉ thể hiện “phạt tiền”, cần xem tiếp quyết định xử phạt vi phạm hành chính hay bản án/quyết định hình sự. Cùng là “phạt tiền” nhưng bản chất pháp lý và hậu quả hoàn toàn khác nhau.

9.2. “Thực phẩm bẩn là chắc chắn phạm tội

Không chính xác. “Thực phẩm bẩn” là cách gọi phổ biến, không phải tên một tội danh trong Bộ luật Hình sự. Việc một sản phẩm không bảo đảm an toàn có thể dẫn đến xử phạt hành chính hoặc được xem xét về trách nhiệm hình sự, tùy hành vi cụ thể và căn cứ pháp luật áp dụng. Không thể chỉ dựa vào tên gọi “thực phẩm bẩn” để kết luận phạm tội.

Kinh nghiệm thực tiễn:

Khi tư vấn một vụ “thực phẩm bẩn”, không nên bắt đầu bằng câu hỏi “có đi tù không?”, mà nên rà soát nguồn gốc thực phẩm, quy trình sản xuất/kinh doanh, kết quả kiểm nghiệm, chứng từ, giá trị sản phẩm, số lượng người bị ảnh hưởng và các tài liệu liên quan.

9.3 “Gây ngộ độc là chắc chắn bị Điều 317”

Không thể kết luận tự động. Việc thực phẩm gây ngộ độc là tình tiết cần được xác minh, nhưng không có nghĩa cứ xảy ra ngộ độc thì người liên quan đương nhiên phạm tội theo Điều 317 BLHS. Cơ quan có thẩm quyền phải xác định hành vi, hậu quả, mối quan hệ giữa hành vi và hậu quả cùng các căn cứ khác theo quy định pháp luật.

Kinh nghiệm thực tiễn:

Điểm thường gây tranh luận không chỉ là “có ngộ độc hay không”, mà là có đủ tài liệu chứng minh thực phẩm của cơ sở là nguyên nhân gây ra hậu quả hay không. Vì vậy, hồ sơ kiểm nghiệm, hồ sơ truy xuất nguồn gốc và tài liệu y tế có thể có ý nghĩa quan trọng khi đánh giá

9.4. “Đã bị phạt hành chính thì không thể bị hình sự”

Không phải lúc nào cũng đúng. Việc một hành vi đã bị xử phạt hành chính không thể được hiểu đơn giản là mọi trường hợp sau đó đều bị loại trừ trách nhiệm hình sự. Khi xem xét vụ việc, cần xác định hành vi nào đã bị xử phạt, thời điểm xảy ra, căn cứ xử phạt và các tình tiết liên quan; đồng thời đối chiếu quy định của Bộ luật Hình sự nếu xuất hiện dấu hiệu tội phạm.

Kinh nghiệm thực tiễn:

Khi gặp trường hợp “đã từng bị phạt”, cần lấy quyết định xử phạt cũ, xác định chính xác hành vi đã bị xử phạt, thời điểm xử phạt, tình trạng chấp hành và hành vi mới rồi mới đối chiếu Điều 317. Không nên chỉ dựa vào thông tin “đã từng bị phạt” do một bên cung cấp.

Tóm lại không nên xác định cơ chế xử lý chỉ dựa vào một dấu hiệu đơn lẻ như có phạt tiền, có thực phẩm không an toàn hoặc có xảy ra ngộ độc. Cần đối chiếu toàn bộ hành vi và căn cứ pháp luật của vụ việc.

✅ Phần 10. Câu hỏi thường gặp

❓ Vi phạm an toàn thực phẩm bị phạt hành chính hay hình sự?

Vi phạm an toàn thực phẩm có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự, tùy hành vi, tính chất, mức độ, hậu quả và căn cứ pháp luật áp dụng. Nếu chưa đủ căn cứ xử lý hình sự, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính và áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định.

❓ Thực phẩm bẩn có bị đi tù không?

Có thể, nhưng không phải mọi trường hợp đều bị đi tù. “Thực phẩm bẩn” là cách gọi thông thường, không phải tên tội danh. Nếu hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm đáp ứng căn cứ xử lý hình sự theo Điều 317 BLHS, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm hình sự; trường hợp chưa đến mức này có thể bị xử lý hành chính.

❓ Kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc có bị hình sự không?

Có thể bị xử lý hình sự nhưng không đương nhiên. Kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc trước hết có thể bị xử phạt hành chính nếu hành vi thuộc trường hợp pháp luật quy định. Muốn xác định trách nhiệm hình sự phải đối chiếu hành vi thực tế với quy định của Bộ luật Hình sự, cùng các tình tiết và chứng cứ của vụ việc.

❓ Vi phạm an toàn thực phẩm lần đầu có bị truy cứu hình sự không?

Có thể. Việc vi phạm lần đầu không phải căn cứ duy nhất để kết luận chỉ xử phạt hành chính. Cơ quan có thẩm quyền phải xem xét hành vi cụ thể, hậu quả, các tình tiết liên quan và căn cứ của Bộ luật Hình sự. Vì vậy, “lần đầu vi phạm” không đồng nghĩa chắc chắn được miễn trách nhiệm hình sự.

Việc có “Khả năng được hưởng án treo hay không là một vấn đề khác và còn phụ thuộc vào điều kiện luật định và mức hình phạt được quyết định trong vụ án.” Chi tiết tại phạm tội theo Điều 317 có được hưởng án treo không?

❓ Đã bị xử phạt hành chính về an toàn thực phẩm có bị truy cứu hình sự nữa không?

Có thể, tùy trường hợp và căn cứ pháp luật cụ thể. Việc đã bị xử phạt hành chính không tự động loại trừ mọi khả năng xử lý hình sự. Cần xác định hành vi đã bị xử phạt là hành vi nào, thời điểm, tình trạng chấp hành và việc xử lý tiếp theo có căn cứ pháp luật hay không.

❓ Điều 317 BLHS có áp dụng cho mọi hành vi vi phạm an toàn thực phẩm không?

Không. Điều 317 BLHS không áp dụng cho mọi vi phạm về an toàn thực phẩm. Chỉ những hành vi đáp ứng các dấu hiệu và điều kiện được điều luật quy định mới có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 317. Các vi phạm chưa đến mức này có thể được xử lý theo pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính và quy định chuyên ngành.

✅ Phần 11. Kết luận

Không phải mọi vi phạm an toàn thực phẩm đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Tùy hành vi, tính chất, mức độ, hậu quả và các tình tiết của vụ việc, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính, áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả hoặc bị xem xét trách nhiệm hình sự khi có đủ căn cứ theo Bộ luật Hình sự. Vì vậy, không nên chỉ dựa vào tên gọi như “thực phẩm bẩn”, mức tiền phạt hoặc hậu quả xảy ra để tự kết luận hành vi thuộc cơ chế xử lý nào. Việc đánh giá cần dựa trên hành vi cụ thể, hồ sơ, chứng cứ và quy định pháp luật được áp dụng.

Khi nào nên rà soát hồ sơ pháp lý?

Nếu vụ việc đã phát sinh biên bản vi phạm, quyết định xử phạt, kết quả kiểm nghiệm, tài liệu xác định nguồn gốc thực phẩm, hồ sơ điều tra hoặc có dấu hiệu được xem xét theo Điều 317 BLHS, việc rà soát hồ sơ sớm có ý nghĩa quan trọng để xác định đúng căn cứ pháp lý và hướng xử lý.

Trường hợp chưa rõ hành vi đang thuộc xử phạt hành chính hay có nguy cơ phát sinh trách nhiệm hình sự, người liên quan nên cung cấp đầy đủ tài liệu cho luật sư để đánh giá độc lập về hành vi, chứng cứ, hậu quả và quy định pháp luật có liên quan. Việc tư vấn cần được thực hiện trên cơ sở hồ sơ thực tế, thay vì chỉ dựa vào thông tin chung trên internet.