Không có điều khoản phạt vi phạm có được yêu cầu phạt không?

Trong đa số trường hợp, không có điều khoản phạt vi phạm có được yêu cầu phạt không thì câu trả lời là không. Chế tài phạt vi phạm hợp đồng thường chỉ được áp dụng khi các bên đã có thỏa thuận phạt vi phạm hợp đồng hoặc pháp luật chuyên ngành có quy định khác. Tuy nhiên, bên bị vi phạm vẫn có thể xem xét áp dụng các chế tài pháp lý khác nếu đủ điều kiện.

Điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng là thỏa thuận giữa các bên về việc bên vi phạm phải nộp một khoản tiền hoặc thực hiện nghĩa vụ khác khi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ theo hợp đồng.

✅Phần 1. Mở đầu

Một doanh nghiệp ký hợp đồng cung cấp dịch vụ nhưng chỉ quy định nghĩa vụ của các bên mà không có điều khoản phạt vi phạm. Khi đối tác chậm thực hiện nghĩa vụ, bên bị ảnh hưởng muốn yêu cầu bên vi phạm nộp tiền phạt theo hợp đồng. Đây cũng là tình huống phổ biến trong các tranh chấp dân sự và thương mại, khiến nhiều người đặt câu hỏi: không có điều khoản phạt vi phạm có được yêu cầu phạt không?

Câu trả lời nhanh là: Trong đa số trường hợp, không. Chế tài phạt vi phạm hợp đồng thường chỉ được áp dụng khi các bên đã có thỏa thuận phạt vi phạm hợp đồng rõ ràng trong hợp đồng hoặc khi pháp luật chuyên ngành có quy định riêng. Nếu hợp đồng hoàn toàn không ghi nhận nội dung này, bên bị vi phạm thường không có căn cứ để yêu cầu Tòa án hoặc Trọng tài buộc bên vi phạm nộp khoản tiền phạt.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa bên bị vi phạm mất toàn bộ quyền lợi. Tùy từng vụ việc, họ vẫn có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại, yêu cầu tiếp tục thực hiện hợp đồng, hủy bỏ hoặc chấm dứt hợp đồng nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định pháp luật. Việc lựa chọn đúng chế tài ngay từ đầu sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong quá trình giải quyết tranh chấp.

Trong bài viết này, Luật Dũng Trịnh sẽ phân tích căn cứ pháp luật, các trường hợp được và không được áp dụng chế tài phạt vi phạm, đồng thời làm rõ quyền của bên bị vi phạm khi hợp đồng không có điều khoản phạt, giúp bạn xác định phương án xử lý phù hợp và hạn chế rủi ro pháp lý.

• ✅ Không có điều khoản phạt vi phạm thì thông thường không có căn cứ yêu cầu áp dụng chế tài phạt vi phạm.
• ✅ Thỏa thuận phạt vi phạm hợp đồng là căn cứ quan trọng để phát sinh quyền yêu cầu phạt.
• ✅ Việc không được yêu cầu phạt không đồng nghĩa với việc mất toàn bộ quyền bảo vệ quyền lợi; bên bị vi phạm vẫn có thể xem xét yêu cầu bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng nếu đáp ứng điều kiện luật định.
• ✅ Một số luật chuyên ngành có thể quy định riêng về chế tài phạt vi phạm, cần xem xét theo từng loại hợp đồng cụ thể.
• ✅ Trước khi khởi kiện hoặc yêu cầu xử lý vi phạm, cần rà soát hợp đồng không có điều khoản phạt để xác định chính xác quyền và phương án bảo vệ quyền lợi.

✅Phần 2. Điều khoản phạt vi phạm là gì? Vì sao có ý nghĩa quyết định?

2.1. Khái niệm điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng

Điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên về việc bên vi phạm nghĩa vụ phải nộp một khoản tiền hoặc thực hiện nghĩa vụ tài sản khác nếu không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc không đầy đủ cam kết trong hợp đồng. Đây là một điều khoản mang tính phòng ngừa rủi ro, giúp nâng cao trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ và tạo cơ sở pháp lý để xử lý khi xảy ra vi phạm.

Mục đích của thỏa thuận phạt vi phạm hợp đồng không chỉ là răn đe hành vi vi phạm mà còn góp phần bảo đảm tính nghiêm túc trong quá trình giao kết và thực hiện hợp đồng. Khi các bên đã thống nhất về điều khoản này, việc giải quyết tranh chấp thường minh bạch hơn vì quyền và nghĩa vụ đã được xác định ngay từ đầu.

Cần phân biệt chế tài phạt vi phạm với bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng. Phạt vi phạm chủ yếu dựa trên thỏa thuận của các bên và không phải lúc nào cũng phụ thuộc vào việc có thiệt hại thực tế phát sinh. Trong khi đó, bồi thường thiệt hại nhằm bù đắp tổn thất thực tế cho bên bị vi phạm và thường đòi hỏi chứng minh thiệt hại, mối quan hệ nhân quả cũng như các điều kiện khác theo quy định của pháp luật.

Lưu ý của luật sư: Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng, nhiều yêu cầu phạt vi phạm hợp đồng bị Tòa án không chấp nhận không phải vì không có hành vi vi phạm, mà vì hợp đồng không có điều khoản phạt vi phạm hoặc điều khoản được soạn thảo không rõ ràng, không đủ căn cứ để áp dụng. Vì vậy, việc rà soát và xây dựng điều khoản này ngay từ giai đoạn ký kết hợp đồng có ý nghĩa quyết định trong việc bảo vệ quyền lợi của các bên.

2.2. Vai trò của điều khoản phạt vi phạm trong giao kết hợp đồng

Trong thực tiễn giao kết và thực hiện hợp đồng, điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng không chỉ là căn cứ để áp dụng chế tài khi có hành vi vi phạm mà còn là cơ chế giúp các bên nâng cao ý thức tuân thủ cam kết ngay từ thời điểm ký kết. Việc quy định rõ điều kiện áp dụng, mức phạt và phạm vi nghĩa vụ bị vi phạm giúp hạn chế cách hiểu khác nhau, giảm nguy cơ phát sinh tranh chấp và tạo sự minh bạch trong quá trình thực hiện hợp đồng.

Ở góc độ pháp lý, điều khoản này có vai trò ràng buộc nghĩa vụ của các bên, bởi mỗi bên đều nhận thức được hậu quả pháp lý nếu không thực hiện hoặc thực hiện không đúng cam kết. Tuy nhiên, để yêu cầu áp dụng chế tài này trên thực tế, các bên cần đáp ứng điều kiện áp dụng phạt vi phạm hợp đồng theo quy định của pháp luật và nội dung đã thỏa thuận trong hợp đồng. Bạn có thể tìm hiểu chi tiết tại bài viết: Điều kiện áp dụng phạt vi phạm hợp đồng.

Bên cạnh đó, điều khoản phạt còn có ý nghĩa phòng ngừa vi phạm, khuyến khích các bên chủ động thực hiện đúng nghĩa vụ, hạn chế tình trạng chậm tiến độ, giao hàng không đúng chất lượng hoặc không hoàn thành công việc theo thỏa thuận. Theo kinh nghiệm tư vấn thực tiễn, một điều khoản phạt được soạn thảo rõ ràng, phù hợp với quy định pháp luật sẽ góp phần giảm đáng kể rủi ro tranh chấp và nâng cao khả năng thực thi hợp đồng.

2.3. Những hợp đồng thường có điều khoản phạt

Trong thực tiễn, điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng thường được đưa vào các giao dịch có giá trị lớn hoặc đòi hỏi các bên phải thực hiện đúng tiến độ, chất lượng và nghĩa vụ đã cam kết. Phổ biến nhất là hợp đồng mua bán, nhằm xử lý trường hợp giao hàng chậm, giao thiếu hoặc không đúng chất lượng; hợp đồng xây dựng, để ràng buộc trách nhiệm về tiến độ thi công, chất lượng công trình và nghĩa vụ thanh toán; hợp đồng thương mại, nhằm bảo đảm việc thực hiện các nghĩa vụ phát sinh trong hoạt động kinh doanh; và hợp đồng dịch vụ, để hạn chế rủi ro khi một bên không cung cấp hoặc cung cấp dịch vụ không đúng thỏa thuận. Việc quy định rõ điều khoản phạt ngay từ khi ký kết giúp các bên nâng cao ý thức tuân thủ hợp đồng, đồng thời tạo cơ sở pháp lý rõ ràng khi phát sinh tranh chấp.

Để hiểu đầy đủ điều kiện phát sinh chế tài phạt vi phạm, thời điểm được áp dụng và các trường hợp pháp luật cho phép yêu cầu phạt, bạn có thể tham khảo bài viết "Khi nào thì được phạt vi phạm hợp đồng?" để có cái nhìn toàn diện trước khi đánh giá quyền và nghĩa vụ của các bên trong từng loại hợp đồng.

✅Phần 3. Không có điều khoản phạt vi phạm có được yêu cầu phạt không?

3.1 Nguyên tắc chung theo pháp luật

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, chế tài phạt vi phạm không đương nhiên phát sinh khi có hành vi vi phạm hợp đồng. Đây là chế tài mang tính thỏa thuận, chỉ được áp dụng khi các bên đã thống nhất về điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng hoặc pháp luật chuyên ngành có quy định riêng. Cơ sở pháp lý quan trọng là Điều 418 Bộ luật Dân sự năm 2015, theo đó phạt vi phạm là sự thỏa thuận giữa các bên về việc bên vi phạm nghĩa vụ phải nộp một khoản tiền cho bên bị vi phạm. Điều này có nghĩa, nếu hợp đồng không ghi nhận nội dung về thỏa thuận phạt vi phạm hợp đồng, thì thông thường bên bị vi phạm sẽ không có căn cứ yêu cầu Tòa án hoặc Trọng tài buộc bên vi phạm chịu tiền phạt.

Đối với hợp đồng thương mại, Điều 300 Luật Thương mại 2005 cũng quy định phạt vi phạm là chế tài áp dụng khi trong hợp đồng có thỏa thuận về việc bên vi phạm phải nộp một khoản tiền do vi phạm nghĩa vụ hợp đồng. Quy định này tiếp tục khẳng định nguyên tắc: quyền yêu cầu phạt vi phạm hợp đồng không phát sinh một cách mặc nhiên từ hành vi vi phạm mà phải dựa trên ý chí thỏa thuận của các bên hoặc quy định đặc thù của pháp luật.

Tuy nhiên, việc không thể áp dụng chế tài phạt vi phạm không đồng nghĩa với việc bên bị vi phạm mất toàn bộ quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp. Tùy từng vụ việc, họ vẫn có thể yêu cầu áp dụng các chế tài khác như buộc tiếp tục thực hiện hợp đồng, hủy bỏ hợp đồng hoặc yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định.

Căn cứ pháp lý

• Điều 3 Bộ luật Dân sự 2015: Nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận.
• Điều 385 Bộ luật Dân sự 2015: Khái niệm hợp đồng và sự thỏa thuận của các bên.
• Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015: Thỏa thuận về phạt vi phạm.
• Điều 300, 301 Luật Thương mại 2005: Chế tài phạt vi phạm trong hoạt động thương mại.

3.2. Trường hợp hợp đồng không quy định điều khoản phạt

Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp, không ít bên bị vi phạm cho rằng chỉ cần chứng minh đối phương không thực hiện đúng nghĩa vụ thì sẽ đương nhiên được yêu cầu nộp tiền phạt. Tuy nhiên, cách hiểu này chưa phù hợp với nguyên tắc của pháp luật hợp đồng. Khi hợp đồng không có điều khoản phạt, bên bị vi phạm thường không có quyền yêu cầu phạt vi phạm hợp đồng, bởi chế tài này chỉ phát sinh khi các bên đã có thỏa thuận phạt vi phạm hợp đồng hợp pháp hoặc pháp luật chuyên ngành có quy định khác.

Ví dụ, trong hợp đồng mua bán hàng hóa, nếu các bên chỉ thỏa thuận về giá, thời hạn giao hàng và phương thức thanh toán nhưng không quy định trách nhiệm nộp tiền phạt khi vi phạm nghĩa vụ, thì khi xảy ra vi phạm, Tòa án hoặc Trọng tài thường sẽ không chấp nhận yêu cầu áp dụng chế tài phạt vi phạm chỉ dựa trên việc có hành vi vi phạm. Điều này cho thấy việc xây dựng điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng ngay từ giai đoạn đàm phán có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích của các bên.

Cần phân biệt rõ giữa phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại. Việc không có căn cứ yêu cầu phạt không đồng nghĩa với việc bên bị vi phạm mất quyền yêu cầu bồi thường. Nếu chứng minh được có thiệt hại thực tế, hành vi vi phạm và mối quan hệ nhân quả theo quy định của pháp luật, bên bị vi phạm vẫn có thể yêu cầu bồi thường dù hợp đồng không quy định điều khoản phạt.

Lưu ý thực tiễn

• Không nên mặc định mọi hợp đồng đều được yêu cầu phạt vi phạm. Trước khi đưa ra yêu cầu, cần kiểm tra kỹ hợp đồng có điều khoản phạt vi phạm hay không, điều khoản đó có được thỏa thuận hợp pháp hay có bị vô hiệu toàn bộ hoặc một phần hay không.
• Không nhầm lẫn giữa "không được phạt" và "không được bồi thường". Đây là hai chế tài độc lập, có căn cứ áp dụng khác nhau. Việc không có thỏa thuận về phạt vi phạm không tự động làm mất quyền yêu cầu bồi thường nếu pháp luật và chứng cứ đáp ứng các điều kiện tương ứng.
• Đối với hợp đồng thương mại hoặc các hợp đồng chịu sự điều chỉnh của luật chuyên ngành, cần rà soát quy định pháp luật áp dụng trước khi kết luận có được yêu cầu phạt hay không. Ngoài quy định chung của Bộ luật Dân sự, một số lĩnh vực có quy định riêng về phạm vi, điều kiện hoặc giới hạn áp dụng chế tài.
• Khi phát hiện hợp đồng chưa có điều khoản phạt nhưng chưa phát sinh vi phạm, các bên nên cân nhắc ký phụ lục hoặc văn bản sửa đổi, bổ sung hợp đồng theo đúng quy định pháp luật để ghi nhận rõ điều khoản phạt cho giai đoạn thực hiện tiếp theo. Việc bổ sung này chỉ có hiệu lực theo thỏa thuận của các bên và không làm phát sinh trách nhiệm phạt đối với các hành vi vi phạm đã xảy ra trước thời điểm sửa đổi, trừ khi pháp luật cho phép và các bên có thỏa thuận hợp pháp.
• Đối với doanh nghiệp, trước khi ký kết hợp đồng có giá trị lớn, nên rà soát toàn bộ các điều khoản về chế tài, bao gồm phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, quyền tạm ngừng hoặc hủy bỏ hợp đồng và phương thức giải quyết tranh chấp. Việc chuẩn bị đầy đủ ngay từ giai đoạn đàm phán thường giúp giảm đáng kể rủi ro pháp lý và hạn chế tranh chấp phát sinh sau này.

3.3. Có ngoại lệ nào không?

Mặc dù nguyên tắc chung là không có điều khoản phạt vi phạm thì bên bị vi phạm sẽ không có căn cứ yêu cầu áp dụng chế tài phạt vi phạm, nhưng trong thực tiễn vẫn tồn tại một số ngoại lệ cần được xem xét trên cơ sở quy định của pháp luật chuyên ngành hoặc bản chất của từng loại quan hệ hợp đồng.

Đối với một số lĩnh vực đặc thù như thương mại, xây dựng, đấu thầu, bảo hiểm, điện lực hoặc hàng không, pháp luật có thể quy định riêng về quyền, nghĩa vụ và chế tài áp dụng đối với hành vi vi phạm hợp đồng. Tuy nhiên, ngay cả trong các lĩnh vực này, việc áp dụng phạt vi phạm hợp đồng vẫn chủ yếu dựa trên thỏa thuận của các bên, trừ khi văn bản pháp luật chuyên ngành có quy định bắt buộc hoặc có cơ chế xử lý đặc thù. Vì vậy, không nên mặc nhiên cho rằng cứ thuộc lĩnh vực chuyên ngành thì sẽ được yêu cầu phạt dù hợp đồng không có điều khoản phạt.

Một trường hợp khác cần lưu ý là các bên có thể bổ sung phụ lục hợp đồng hoặc thỏa thuận sửa đổi hợp đồng trước khi xảy ra hành vi vi phạm. Nếu việc bổ sung được thực hiện đúng quy định về hình thức, nội dung và có hiệu lực pháp lý, thì điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng được bổ sung sẽ trở thành căn cứ để yêu cầu áp dụng chế tài khi phát sinh vi phạm sau thời điểm thỏa thuận có hiệu lực.

Do đó, khi đánh giá quyền yêu cầu phạt vi phạm hợp đồng, cần xem xét đồng thời nội dung hợp đồng, các phụ lục hoặc thỏa thuận sửa đổi, cùng với quy định của pháp luật chuyên ngành có liên quan, thay vì chỉ căn cứ vào việc hợp đồng ban đầu có hay không có điều khoản phạt.

Căn cứ pháp lý

• Điều 403 Bộ luật Dân sự 2015: Phụ lục hợp đồng và giá trị pháp lý của phụ lục hợp đồng.
• Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015: Thỏa thuận về phạt vi phạm.
• Điều 300 Luật Thương mại 2005: Phạt vi phạm là chế tài được áp dụng theo thỏa thuận trong hợp đồng thương mại.
• Các luật chuyên ngành (nếu có) sẽ được ưu tiên áp dụng khi có quy định đặc thù đối với từng loại hợp đồng.

✅Phần 4. Không có điều khoản phạt thì bên bị vi phạm còn quyền gì?

4.1. Quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại

Việc hợp đồng không có điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng không đồng nghĩa với việc bên bị vi phạm mất toàn bộ quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình. Trong nhiều trường hợp, mặc dù không có thỏa thuận phạt vi phạm, bên bị vi phạm vẫn có thể xem xét yêu cầu bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng nếu việc vi phạm gây ra tổn thất thực tế và đáp ứng các căn cứ theo quy định của pháp luật.

Cần phân biệt rõ giữa chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại. Phạt vi phạm chủ yếu dựa trên sự thỏa thuận của các bên, trong khi bồi thường thiệt hại là cơ chế nhằm bù đắp những tổn thất thực tế phát sinh do hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng. Vì vậy, khi hợp đồng không có điều khoản phạt, bên bị vi phạm không nên mặc nhiên cho rằng mình không còn cơ sở để bảo vệ quyền lợi, mà cần đánh giá xem vụ việc có đủ căn cứ để yêu cầu bồi thường hoặc áp dụng các chế tài khác theo quy định của pháp luật hay không.

Căn cứ pháp lý

• Điều 13 Bộ luật Dân sự 2015: Bồi thường thiệt hại.
• Điều 360 Bộ luật Dân sự 2015: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ.
• Điều 302 Luật Thương mại 2005: Bồi thường thiệt hại trong hoạt động thương mại (đối với hợp đồng thương mại).

Nếu bạn muốn biết khi nào được quyền yêu cầu bồi thường, các điều kiện pháp lý cần đáp ứng và những chứng cứ cần chuẩn bị, hãy tham khảo bài viết "Điều kiện bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng. để có cái nhìn đầy đủ và chính xác.

4.2. Quyền yêu cầu buộc tiếp tục thực hiện hợp đồng

Trong nhiều trường hợp, mục tiêu của bên bị vi phạm không phải là nhận tiền phạt mà là bảo đảm hợp đồng được thực hiện đúng như cam kết. Vì vậy, dù không có điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng, bên bị vi phạm vẫn có thể yêu cầu bên còn lại tiếp tục thực hiện đầy đủ nghĩa vụ nếu hợp đồng vẫn còn hiệu lực và việc thực hiện nghĩa vụ vẫn có thể thực hiện được trên thực tế.

Biện pháp này đặc biệt phù hợp với các hợp đồng mua bán, cung ứng dịch vụ, gia công hoặc xây dựng khi việc tiếp tục thực hiện hợp đồng mang lại lợi ích lớn hơn so với việc chấm dứt hợp đồng hoặc phát sinh tranh chấp. Trong quá trình giải quyết, Tòa án hoặc Trọng tài sẽ xem xét nội dung hợp đồng, nghĩa vụ của các bên và các chứng cứ liên quan để đánh giá yêu cầu có căn cứ hay không.

Căn cứ pháp lý

• Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015: Trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ.
• Điều 297 Luật Thương mại 2005: Buộc thực hiện đúng hợp đồng (đối với hợp đồng thương mại).

4.3. Quyền đơn phương chấm dứt hoặc hủy bỏ hợp đồng

Trong một số trường hợp, dù không có điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng, bên bị vi phạm vẫn có thể cân nhắc thực hiện quyền đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng hoặc hủy bỏ hợp đồng nếu bên còn lại có hành vi vi phạm thuộc trường hợp pháp luật hoặc hợp đồng cho phép áp dụng các chế tài này. Đây là cơ chế nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bên bị vi phạm, đồng thời hạn chế việc tiếp tục thực hiện một hợp đồng không còn đạt được mục đích ban đầu.

Tuy nhiên, quyền đơn phương chấm dứt hoặc hủy bỏ hợp đồng không được áp dụng một cách tùy ý. Việc thực hiện các quyền này phải căn cứ vào nội dung hợp đồng, mức độ vi phạm và quy định của pháp luật để tránh phát sinh trách nhiệm pháp lý đối với chính bên chấm dứt hoặc hủy bỏ hợp đồng. Trước khi áp dụng, các bên nên rà soát kỹ hồ sơ, chứng cứ và căn cứ pháp luật liên quan.

Căn cứ pháp lý

• Điều 423 Bộ luật Dân sự 2015: Hủy bỏ hợp đồng.
• Điều 428 Bộ luật Dân sự 2015: Đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng.
• Điều 312 Luật Thương mại 2005: Hủy bỏ hợp đồng trong hoạt động thương mại.

Trong một số trường hợp, bên bị vi phạm có thể hủy bỏ hợp đồng mà không phải bồi thường thiệt hại nếu đáp ứng đầy đủ các căn cứ theo quy định của pháp luật. Bạn đọc có thể tham khảo bài viết "Điều kiện hủy bỏ hợp đồng không phải bồi thường thiệt hại" để hiểu rõ điều kiện áp dụng, hậu quả pháp lý và những lưu ý thực tiễn khi thực hiện quyền này.

4.4. Các chế tài khác theo quy định pháp luật

Ngoài chế tài phạt vi phạm, pháp luật về hợp đồng còn quy định nhiều biện pháp khác nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bên bị vi phạm. Tùy vào tính chất của hành vi vi phạm, nội dung hợp đồng và hậu quả thực tế, bên bị vi phạm có thể yêu cầu buộc tiếp tục thực hiện đúng nghĩa vụ, tạm ngừng thực hiện hợp đồng, đình chỉ thực hiện hợp đồng, hủy bỏ hợp đồng hoặc áp dụng các chế tài khác theo quy định của pháp luật chuyên ngành. Việc lựa chọn chế tài cần căn cứ vào mục tiêu bảo vệ quyền lợi, khả năng khắc phục hậu quả và hiệu quả giải quyết tranh chấp trong từng vụ việc cụ thể.

Trên thực tế, việc xác định đúng chế tài ngay từ đầu giúp hạn chế rủi ro bị Tòa án hoặc Trọng tài bác yêu cầu do áp dụng sai căn cứ pháp lý. Vì vậy, trước khi khởi kiện hoặc yêu cầu xử lý vi phạm, các bên nên rà soát kỹ nội dung hợp đồng và đánh giá đầy đủ các quyền mà pháp luật cho phép.

Căn cứ pháp lý

• Điều 292 Luật Thương mại 2005: Các loại chế tài trong thương mại, gồm: buộc thực hiện đúng hợp đồng, phạt vi phạm, buộc bồi thường thiệt hại, tạm ngừng thực hiện hợp đồng, đình chỉ thực hiện hợp đồng, hủy bỏ hợp đồng và các biện pháp khác do các bên thỏa thuận không trái pháp luật.
• Bộ luật Dân sự 2015: Quy định về trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ và các biện pháp bảo vệ quyền dân sự.

✅Phần 5. Những sai lầm thường gặp khi yêu cầu phạt vi phạm

5.1.Cho rằng cứ có vi phạm là được phạt

Một trong những sai lầm phổ biến là cho rằng chỉ cần một bên vi phạm nghĩa vụ hợp đồng thì bên còn lại mặc nhiên có quyền yêu cầu phạt vi phạm. Trên thực tế, pháp luật không quy định mọi hành vi vi phạm đều dẫn đến chế tài phạt. Đối với nhiều loại hợp đồng, đặc biệt là hợp đồng dân sự và hợp đồng thương mại, quyền yêu cầu phạt chỉ phát sinh khi các bên đã thỏa thuận rõ điều khoản phạt vi phạm trong hợp đồng và điều khoản đó có hiệu lực. Trong quá trình tư vấn tranh chấp hợp đồng, luật sư thường gặp trường hợp khách hàng có đầy đủ chứng cứ về hành vi vi phạm nhưng hợp đồng lại không quy định điều khoản phạt. Khi đó, yêu cầu phạt có nguy cơ không được chấp nhận, mặc dù bên vi phạm vẫn có thể phải chịu các chế tài khác theo quy định pháp luật.

5.2. Nhầm lẫn giữa phạt vi phạm và bồi thường

Không ít cá nhân, doanh nghiệp nhầm lẫn giữa phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại, dẫn đến việc đưa ra yêu cầu không phù hợp khi xảy ra tranh chấp. Phạt vi phạm là khoản tiền các bên đã thỏa thuận trước để xử lý hành vi vi phạm hợp đồng, trong khi bồi thường thiệt hại nhằm bù đắp tổn thất thực tế phát sinh và thường phải chứng minh thiệt hại cũng như mối quan hệ nhân quả. Vì vậy, việc không có căn cứ yêu cầu phạt vi phạm không đồng nghĩa với việc mất quyền yêu cầu bồi thường. Trước khi khởi kiện hoặc thương lượng, các bên cần xác định đúng chế tài áp dụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, tránh kéo dài thời gian giải quyết tranh chấp.

5.3 Sao chép điều khoản mẫu nhưng không phù hợp

Nhiều doanh nghiệp và cá nhân sử dụng các mẫu hợp đồng tải trên Internet rồi giữ nguyên điều khoản phạt vi phạm mà không điều chỉnh theo loại hợp đồng, đối tượng giao dịch hoặc quy định của pháp luật chuyên ngành. Đây là nguyên nhân khiến điều khoản phạt thiếu rõ ràng, mâu thuẫn với các điều khoản khác hoặc vượt quá giới hạn mà pháp luật cho phép trong từng lĩnh vực. Từ kinh nghiệm tư vấn, luật sư luôn khuyến nghị các bên rà soát và "đo ni đóng giày" điều khoản phạt cho từng giao dịch cụ thể thay vì sao chép máy móc, nhằm hạn chế rủi ro tranh chấp và tăng khả năng được Tòa án hoặc Trọng tài chấp nhận khi xảy ra vi phạm.

Để biết cách xây dựng điều khoản phù hợp với từng loại hợp đồng, tham khảo bài Mẫu điều khoản phạt vi phạm hợp đồng chuẩn pháp luật

5.4 Không kiểm tra hiệu lực điều khoản phạt

Một sai lầm khác là chỉ quan tâm đến việc hợp đồng có điều khoản phạt vi phạm mà bỏ qua việc điều khoản đó có hiệu lực pháp lý hay không. Trong thực tiễn, điều khoản phạt có thể không được chấp nhận nếu được thỏa thuận trái quy định pháp luật, nội dung không rõ ràng, không xác định được hành vi vi phạm hoặc được xây dựng trên cơ sở hợp đồng vô hiệu. Trước khi yêu cầu áp dụng chế tài, các bên nên rà soát toàn bộ hợp đồng để đánh giá tính hợp pháp và khả năng thực thi của điều khoản phạt. Việc kiểm tra từ sớm giúp giảm nguy cơ yêu cầu bị bác và tạo cơ sở thuận lợi khi giải quyết tranh chấp.

Nếu muốn tìm hiểu trường hợp điều khoản phạt có thể mất hiệu lực, xem bài Điều khoản phạt vi phạm hợp đồng có bị Tòa án tuyên vô hiệu không

✅Phần 6. Thực tiễn giải quyết tranh chấp tại Tòa án

6.1 Khi nào Tòa án bác yêu cầu phạt?

Trong thực tiễn xét xử, Tòa án không mặc nhiên chấp nhận mọi yêu cầu phạt vi phạm hợp đồng chỉ vì có hành vi vi phạm nghĩa vụ. Bên yêu cầu phải chứng minh đầy đủ căn cứ pháp lý để áp dụng chế tài này. Trường hợp phổ biến nhất khiến yêu cầu bị bác là hợp đồng không có điều khoản phạt vi phạm hoặc các bên không có thỏa thuận về việc áp dụng chế tài phạt. Khi đó, mặc dù bên kia có vi phạm nghĩa vụ, Tòa án thường không có cơ sở pháp lý để buộc bên vi phạm phải nộp khoản tiền phạt theo yêu cầu.

Ngoài ra, yêu cầu phạt cũng có thể bị bác nếu điều khoản phạt vô hiệu, nội dung thỏa thuận trái quy định pháp luật, người khởi kiện không chứng minh được hành vi vi phạm thuộc phạm vi bị phạt theo hợp đồng hoặc chính bên yêu cầu đã có lỗi dẫn đến việc hợp đồng không được thực hiện đúng. Trong quá trình tư vấn và giải quyết tranh chấp, luật sư thường khuyến nghị doanh nghiệp và cá nhân rà soát kỹ điều khoản phạt, phạm vi áp dụng, căn cứ phát sinh trách nhiệm và chứng cứ chứng minh vi phạm trước khi khởi kiện. Việc chuẩn bị đầy đủ ngay từ giai đoạn trước tố tụng giúp giảm đáng kể nguy cơ Tòa án bác yêu cầu và nâng cao khả năng bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bên bị vi phạm.

6.2. Những chứng cứ cần chuẩn bị

Để Tòa án xem xét chấp nhận yêu cầu phạt vi phạm, bên yêu cầu cần chuẩn bị đầy đủ tài liệu chứng minh cả sự tồn tại của điều khoản phạt và hành vi vi phạm nghĩa vụ của bên còn lại. Hồ sơ thường bao gồm: hợp đồng và các phụ lục, biên bản nghiệm thu, biên bản đối chiếu công nợ, thư điện tử, tin nhắn, thông báo vi phạm, công văn yêu cầu khắc phục, hóa đơn, chứng từ thanh toán hoặc các tài liệu khác thể hiện quá trình thực hiện hợp đồng. Đối với dữ liệu điện tử, cần bảo đảm khả năng xác minh nguồn gốc và tính toàn vẹn theo quy định của pháp luật.

Từ kinh nghiệm giải quyết tranh chấp, luật sư thường khuyến nghị khách hàng thu thập chứng cứ ngay khi phát sinh vi phạm thay vì chờ đến khi khởi kiện. Đồng thời, cần đối chiếu nội dung chứng cứ với điều khoản phạt để chứng minh hành vi vi phạm đúng trường hợp các bên đã thỏa thuận. Nếu hợp đồng không có điều khoản phạt, việc chuẩn bị chứng cứ sẽ chuyển trọng tâm sang các căn cứ bảo vệ quyền lợi khác như yêu cầu bồi thường thiệt hại hoặc áp dụng chế tài phù hợp theo quy định của pháp luật.

6.3 Luật sư thường tư vấn như thế nào?

rước khi khởi kiện hoặc gửi yêu cầu xử lý vi phạm, luật sư thường ưu tiên đánh giá tính hợp lệ của điều khoản phạt vi phạm thay vì chỉ tập trung vào việc chứng minh bên kia đã vi phạm hợp đồng. Trong thực tiễn, nhiều yêu cầu bị bác không phải vì không có hành vi vi phạm, mà do hợp đồng không có thỏa thuận phạt, điều khoản được soạn không rõ ràng hoặc nội dung thỏa thuận không phù hợp với quy định pháp luật. Vì vậy, kinh nghiệm của luật sư là rà soát toàn bộ hợp đồng, xác định phạm vi nghĩa vụ bị vi phạm, kiểm tra hiệu lực của điều khoản phạt và chuẩn bị đầy đủ tài liệu chứng minh trước khi đưa ra yêu cầu.

Để hạn chế rủi ro, luật sư cũng thường tư vấn khách hàng ưu tiên thương lượng, lập phụ lục hợp đồng khi cần bổ sung điều khoản phạt đối với các giao dịch đang được thực hiện và lưu giữ đầy đủ chứng cứ về quá trình giao kết, thực hiện cũng như việc bên kia vi phạm nghĩa vụ. Trường hợp phát sinh tranh chấp, việc có chiến lược xử lý phù hợp ngay từ đầu sẽ giúp nâng cao khả năng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, đồng thời tránh mất thời gian, chi phí cho các yêu cầu không có đủ căn cứ pháp lý được Tòa án chấp nhận.

✅Phần 7. Câu hỏi thường gặp

❓ Hợp đồng viết tay không có điều khoản phạt có yêu cầu phạt được không?

Không. Hợp đồng viết tay vẫn có thể có giá trị pháp lý nếu đáp ứng điều kiện có hiệu lực theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, nếu nội dung hợp đồng không có thỏa thuận về điều khoản phạt vi phạm, bên bị vi phạm thường không có căn cứ để yêu cầu áp dụng chế tài phạt. Trong trường hợp này, nếu có đủ điều kiện theo luật, bên bị vi phạm vẫn có thể cân nhắc yêu cầu bồi thường thiệt hại hoặc áp dụng các chế tài khác phù hợp.

❓ Có thể bổ sung điều khoản phạt sau khi ký hợp đồng không?

Có. Sau khi hợp đồng được ký kết, các bên hoàn toàn có thể bổ sung điều khoản phạt vi phạm thông qua phụ lục hợp đồng hoặc văn bản sửa đổi, bổ sung hợp đồng nếu cùng thống nhất ý chí. Việc bổ sung chỉ có hiệu lực kể từ thời điểm các bên thỏa thuận hoặc theo thời điểm được ghi nhận trong phụ lục. Điều khoản mới thường không áp dụng để xử lý những hành vi vi phạm đã xảy ra trước khi thỏa thuận bổ sung có hiệu lực, trừ khi pháp luật cho phép hoặc các bên có thỏa thuận hợp pháp khác.

❓ Có được vừa yêu cầu phạt vừa yêu cầu bồi thường không?

Tùy từng loại hợp đồng và quy định pháp luật áp dụng, bên bị vi phạm có thể được yêu cầu đồng thời phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định hoặc theo nội dung thỏa thuận của các bên. Tuy nhiên, đây là hai chế tài độc lập với căn cứ áp dụng khác nhau nên cần đánh giá kỹ từng vụ việc trước khi đưa ra yêu cầu.

Trong thực tiễn, nhiều người thường nhầm lẫn giữa phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại. Để hiểu rõ khi nào được áp dụng đồng thời hai chế tài này và điều kiện pháp luật tương ứng, bạn có thể tham khảo bài viết "Có được vừa phạt vi phạm vừa yêu cầu bồi thường thiệt hại không?".

❓ Điều khoản phạt vô hiệu thì xử lý thế nào?

Nếu điều khoản phạt vi phạm bị xác định vô hiệu thì phần thỏa thuận đó sẽ không được dùng làm căn cứ để yêu cầu áp dụng chế tài phạt. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa toàn bộ hợp đồng đều vô hiệu. Tùy từng trường hợp, các điều khoản còn lại của hợp đồng vẫn có thể tiếp tục có hiệu lực nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định của pháp luật.

❓ Luật sư có thể hỗ trợ soạn điều khoản phạt không?

Có. Luật sư có thể hỗ trợ xây dựng điều khoản phạt vi phạm phù hợp với từng loại hợp đồng, bảo đảm rõ ràng về phạm vi vi phạm, điều kiện áp dụng, mức phạt và hạn chế nguy cơ phát sinh tranh chấp. Việc rà soát ngay từ giai đoạn đàm phán, soạn thảo hợp đồng giúp doanh nghiệp và cá nhân giảm rủi ro điều khoản bị vô hiệu hoặc không đủ căn cứ để bảo vệ quyền lợi khi xảy ra vi phạm hợp đồng.

✅Phần 8. Kết luận

Việc không có điều khoản phạt vi phạm có được yêu cầu phạt không là vấn đề thường phát sinh trong các tranh chấp hợp đồng. Trên thực tế, nhiều bên cho rằng chỉ cần đối phương vi phạm nghĩa vụ thì đương nhiên được yêu cầu nộp tiền phạt. Tuy nhiên, đối với đa số quan hệ hợp đồng, chế tài phạt vi phạm chỉ được áp dụng khi các bên đã có thỏa thuận về điều khoản phạt và điều khoản đó có hiệu lực theo quy định của pháp luật. Nếu hợp đồng không có thỏa thuận về phạt vi phạm, bên bị vi phạm thường sẽ không có căn cứ để yêu cầu áp dụng chế tài này, dù vẫn có thể xem xét các quyền và chế tài khác nếu đáp ứng điều kiện luật định.

Trước khi quyết định khởi kiện hoặc yêu cầu xử lý vi phạm hợp đồng, các bên nên rà soát kỹ nội dung hợp đồng, đặc biệt là điều khoản về quyền, nghĩa vụ, chế tài xử lý vi phạm, điều kiện miễn trách nhiệm và các thỏa thuận liên quan. Việc đánh giá đúng căn cứ pháp lý ngay từ đầu sẽ giúp lựa chọn phương án bảo vệ quyền lợi phù hợp, hạn chế yêu cầu không có cơ sở hoặc kéo dài thời gian giải quyết tranh chấp.

Nếu bạn chưa chắc hợp đồng của mình có đủ căn cứ để yêu cầu phạt vi phạm hay cần áp dụng chế tài nào phù hợp, Luật Dũng Trịnh sẵn sàng hỗ trợ rà soát hợp đồng, đánh giá khả năng áp dụng chế tài trong từng vụ việc cụ thể, tư vấn phương án xử lý tối ưu và đại diện giải quyết tranh chấp nhằm bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com|