Phân biệt tội sản xuất, buôn bán hàng giả theo Điều 192 với Điều 193, 194 và 195 BLHS?

Việc xác định tội sản xuất, buôn bán hàng giả theo Điều 192, 193, 194 hay 195 BLHS trước hết phụ thuộc vào loại hàng hóa bị làm giả. Điều 193 áp dụng đối với hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm; Điều 194 điều chỉnh thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh; Điều 195 áp dụng với các nhóm hàng hóa chuyên biệt trong lĩnh vực chăn nuôi, nông nghiệp. Điều 192 điều chỉnh hàng giả thuộc phạm vi chung, không thuộc ba điều luật chuyên biệt này.

Hàng giả thuộc Điều 192, 193, 194 hay 195 BLHS?

• Điều 193 BLHS: Hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm. Khi đặt câu hỏi hàng giả là thực phẩm áp dụng điều luật nào, cần xem xét phạm vi điều chỉnh của Điều 193.
• Điều 194 BLHS: Hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh. Trường hợp hàng giả là thuốc áp dụng Điều 194 BLHS, cần xác định đúng bản chất và công dụng của sản phẩm.
• Điều 195 BLHS: Hàng giả là thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, giống vật nuôi. Vì vậy, cần xác định hàng giả là phân bón áp dụng điều luật nào hoặc hàng giả là thức ăn chăn nuôi xử lý theo điều nào dựa trên đặc điểm pháp lý của từng sản phẩm.
• Điều 192 BLHS: Hàng giả thuộc phạm vi điều chỉnh chung, không thuộc các trường hợp quy định tại Điều 193, 194 và 195.

✅Mở đầu

Trong thực tế, một cơ sở kinh doanh có thể cùng lúc bị phát hiện phân phối thực phẩm giả, thuốc giả và phân bón giả. Nếu chỉ căn cứ vào hành vi mua bán hoặc giá trị hàng hóa để xác định tội danh thì có thể bỏ qua quy định chuyên biệt của Bộ luật Hình sự.

Việc phân định cần bắt đầu từ bản chất sản phẩm, thành phần, công dụng, hồ sơ lưu hành và kết quả kiểm nghiệm, giám định khi cần thiết. Trên cơ sở đó, cơ quan tiến hành tố tụng mới có căn cứ đánh giá hành vi sản xuất, buôn bán, lỗi và vai trò của từng cá nhân hoặc pháp nhân thương mại.

Đây cũng là cơ sở quan trọng để phân biệt Điều 192 và Điều 193 BLHS, đồng thời làm rõ phạm vi áp dụng của Điều 194 và Điều 195. Việc phân biệt Điều 192, 194 và 195 BLHS phải dựa trên đối tượng hàng giả và các dấu hiệu pháp lý tương ứng, không thể chỉ dựa vào tên gọi hoặc cách thức phân phối sản phẩm.

Lưu ý: Khi xác định tội danh, cần đối chiếu Điều 192, 193, 194 và 195 theo văn bản pháp luật hiện hành; không lấy ngưỡng định lượng của Điều 192 áp dụng máy móc cho các tội danh chuyên biệt.

✅Phần 1. Nguyên tắc xác định điều luật áp dụng đối với hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả

1.1. Vì sao phải phân biệt Điều 192 với Điều 193, 194 và 195 BLHS?

Mặc dù đều quy định về hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả, Điều 192, 193, 194 và 195 BLHS có phạm vi điều chỉnh khác nhau tùy thuộc vào đặc điểm của hàng hóa. Trong đó, Điều 192 quy định về hàng giả thuộc phạm vi chung, đồng thời loại trừ các trường hợp thuộc Điều 193, 194 và 195. Ba điều luật này lần lượt điều chỉnh hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm; thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh; và các sản phẩm chuyên biệt trong lĩnh vực chăn nuôi, nông nghiệp. Việc xác định đúng điều luật không chỉ ảnh hưởng đến dấu hiệu cấu thành tội phạm mà còn quyết định điều kiện truy cứu, khung hình phạt và phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.

1.2. Đặc điểm hàng hóa là căn cứ đầu tiên để phân định tội danh

Khi xác định tội sản xuất, buôn bán hàng giả, không thể chỉ căn cứ vào tên gọi thương mại hoặc thông tin quảng cáo trên bao bì. Cần làm rõ bản chất, thành phần, công dụng thực tế và mục đích sử dụng của sản phẩm để xác định hàng hóa thuộc nhóm nào. Chẳng hạn, sản phẩm được giới thiệu là thực phẩm, thuốc chữa bệnh hay phân bón phải được đối chiếu với hồ sơ công bố, đăng ký lưu hành và quy định chuyên ngành tương ứng. Trường hợp sản phẩm có nhiều công dụng hoặc được quảng cáo khác với đặc tính thực tế, cần kiểm tra tài liệu kỹ thuật và kết luận chuyên môn. Đây là cơ sở quan trọng để phân định phạm vi áp dụng Điều 192, 193, 194 hoặc 195 BLHS, tránh xác định tội danh chỉ dựa trên tên gọi hoặc cách thức giới thiệu sản phẩm.

Việc xác định đúng điều luật điều chỉnh mới chỉ là bước đầu. Để đánh giá một hành vi có đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự hay không, cần tiếp tục kiểm tra khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan của tội phạm. Nội dung này được phân tích cụ thể trong bài [cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng giả theo Điều 192 BLHS].

1.3. Không được chỉ căn cứ vào giá trị hàng giả để lựa chọn điều luật

Giá trị hàng giả không phải căn cứ duy nhất để xác định tội danh mà chủ yếu được sử dụng để xem xét điều kiện truy cứu và khung hình phạt theo từng điều luật. Trước hết, cần xác định hàng hóa thuộc phạm vi Điều 192, 193, 194 hay 195 BLHS, sau đó mới đối chiếu các ngưỡng định lượng tương ứng. Không được lấy ngưỡng 30 triệu đồng của Điều 192 áp dụng máy móc cho Điều 193, 194 hoặc 195. Đồng thời, cần phân biệt giá trị hàng giả với khoản thu lợi bất chính và thiệt hại về tài sản, bởi đây là những căn cứ pháp lý khác nhau.

✅Phần 2. Điều 192 BLHS áp dụng đối với những loại hàng giả nào?

2.1. Phạm vi điều chỉnh chung của tội sản xuất, buôn bán hàng giả

Điều 192 BLHS quy định trách nhiệm hình sự đối với hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả thuộc phạm vi điều chỉnh chung, với điều kiện hàng hóa không thuộc các trường hợp chuyên biệt tại Điều 193, 194 và 195. Tuy nhiên, không phải mọi sản phẩm giả mạo nhãn hiệu, nguồn gốc hoặc không đạt tiêu chuẩn chất lượng đều mặc nhiên cấu thành tội phạm này. Cơ quan tiến hành tố tụng cần xác định đúng đặc điểm hàng hóa, hành vi thực tế, lỗi của người thực hiện và các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định.

2.2. Những nhóm hàng hóa thường được xem xét theo Điều 192

Điều 192 BLHS thường được xem xét đối với các loại hàng giả thuộc phạm vi chung, không thuộc nhóm hàng hóa chuyên biệt quy định tại Điều 193, 194 và 195. Chẳng hạn, hàng giả trong lĩnh vực điện tử, thiết bị gia dụng; mỹ phẩm không thuộc nhóm thuốc hoặc thực phẩm; quần áo, giày dép, phụ kiện; vật liệu xây dựng và thiết bị công nghiệp. Ngoài ra, hàng hóa bị làm giả về chất lượng, công dụng, nguồn gốc hoặc đặc tính cơ bản cũng có thể thuộc phạm vi điều chỉnh của điều luật này nếu đáp ứng các dấu hiệu pháp lý tương ứng. Tuy nhiên, đây không phải danh mục đóng. Khi xem xét một sản phẩm cụ thể, cần xác định bản chất, công dụng và nhóm hàng hóa theo quy định chuyên ngành, đồng thời loại trừ các trường hợp thuộc Điều 193, 194, 195 hoặc tội danh khác.

2.3. Điều kiện áp dụng Điều 192 và mối quan hệ với ba điều luật chuyên biệt

Điều 192 BLHS được xem xét áp dụng khi hàng hóa là hàng giả nhưng không thuộc các nhóm đối tượng chuyên biệt quy định tại Điều 193, 194 và 195. Cơ quan tiến hành tố tụng cần xác định hành vi sản xuất hoặc buôn bán, sau đó đối chiếu các căn cứ truy cứu như giá trị hàng giả, khoản thu lợi bất chính, thiệt hại tài sản hoặc hậu quả về sức khỏe. Trường hợp giá trị hàng giả dưới 30 triệu đồng, cần kiểm tra tiền sử xử phạt hành chính hoặc kết án chưa được xóa án tích theo điểm a khoản 1 Điều 192

Đối với những hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh chung, việc xác định trách nhiệm hình sự cần được đánh giá theo từng dấu hiệu tại Điều 192. Xem thêm [tội sản xuất, buôn bán hàng giả theo Điều 192 BLHS] để hiểu các yếu tố cấu thành và khung hình phạt.

✅Phần 3. Hàng giả là thực phẩm áp dụng Điều 193 hay Điều 192 BLHS?

3.1. Phạm vi hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm theo Điều 193

Khi xác định hàng giả là thực phẩm áp dụng điều luật nào, cần xem xét Điều 193 BLHS nếu đối tượng hàng giả thuộc nhóm lương thực, thực phẩm hoặc phụ gia thực phẩm. Phạm vi này không chỉ bao gồm thực phẩm thành phẩm mà còn có thể liên quan đến nguyên liệu thực phẩm và các chất được sử dụng làm phụ gia thực phẩm. Việc phân loại phải căn cứ vào bản chất, thành phần, công dụng và mục đích sử dụng thực tế của sản phẩm, kết hợp đối chiếu hồ sơ công bố, tiêu chuẩn chất lượng, nhãn hàng hóa và kết luận kiểm nghiệm. Không thể chỉ dựa vào địa điểm kinh doanh hoặc tên gọi thương mại để xác định tội danh. Nếu hàng hóa thuộc nhóm đối tượng chuyên biệt tại Điều 193, cần xem xét quy định này thay vì mặc nhiên áp dụng Điều 192 BLHS.

3.2. Những hành vi sản xuất, buôn bán thực phẩm giả có thể bị xử lý theo Điều 193

Hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 193 BLHS. Các trường hợp thường gặp gồm sản xuất thực phẩm giả mạo nhãn hiệu, nguồn gốc hoặc thành phần; cố ý thay đổi đặc tính sản phẩm làm hàng hóa trở thành hàng giả theo quy định pháp luật; sản xuất phụ gia thực phẩm giả để đưa ra thị trường; hoặc mua bán, phân phối thực phẩm giả nhằm thu lợi. Trong chuỗi hoạt động này, cần làm rõ vai trò của cơ sở trực tiếp sản xuất, đơn vị gia công, đóng gói và người tổ chức tiêu thụ. Tuy nhiên, không phải mọi vi phạm về an toàn thực phẩm, sai lệch chất lượng hoặc ghi nhãn đều cấu thành tội phạm Điều 193. Việc truy cứu phải căn cứ vào bản chất hàng hóa, hành vi và các dấu hiệu pháp lý được chứng minh trong hồ sơ.

3.3. Phân biệt hàng giả là thực phẩm với thực phẩm kém chất lượng

Không phải mọi thực phẩm hết hạn sử dụng, nhiễm vi sinh hoặc không đạt chỉ tiêu chất lượng đều được xác định là hàng giả. Cần phân biệt hành vi làm giả về thành phần, công dụng, nguồn gốc hoặc đặc tính của sản phẩm với trường hợp thực phẩm thật nhưng không bảo đảm tiêu chuẩn chất lượng, điều kiện an toàn. Nếu có căn cứ xác định đối tượng là hàng giả thuộc nhóm lương thực, thực phẩm hoặc phụ gia thực phẩm, hành vi sản xuất, buôn bán được xem xét theo Điều 193 BLHS, không áp dụng Điều 192. Trường hợp chỉ vi phạm quy định về chất lượng, an toàn thực phẩm thì cần xem xét chế tài hành chính hoặc tội danh tương ứng, trong đó có Điều 317 BLHS nếu đủ dấu hiệu cấu thành.

3.4. Khi nào hàng giả là thực phẩm không áp dụng Điều 192?

Khi đối tượng thực sự là hàng giả thuộc nhóm lương thực, thực phẩm hoặc phụ gia thực phẩm, cần xem xét áp dụng Điều 193 BLHS thay vì Điều 192. Không được lấy ngưỡng giá trị 30 triệu đồng tại Điều 192 làm điều kiện truy cứu chung cho trường hợp này. Điều 193 có quy định riêng về cấu thành tội phạm cơ bản và các tình tiết định khung. Vì vậy, việc xác định trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào bản chất hàng hóa, hành vi sản xuất hoặc buôn bán và các điều kiện pháp lý tương ứng, không chỉ dựa vào giá trị sản phẩm.

Việc xác định sản phẩm có phải hàng giả cần được phân biệt với trường hợp thực phẩm chỉ không đạt chất lượng hoặc vi phạm điều kiện an toàn. Xem thêm [hàng giả là gì và cách nhận biết hàng giả theo quy định pháp luật].

✅Phần 4. Hàng giả là thuốc áp dụng Điều 194 BLHS như thế nào

4.1. Những loại thuốc giả thuộc phạm vi Điều 194 BLHS

Điều 194 BLHS quy định về tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh. Khi xác định hàng giả là thuốc áp dụng Điều 194 BLHS, cần làm rõ bản chất dược phẩm và công dụng điều trị, phòng bệnh của sản phẩm, không chỉ căn cứ vào tên gọi hoặc cách quảng cáo. Các tài liệu cần đối chiếu gồm hồ sơ đăng ký, lưu hành thuốc, thành phần, hàm lượng hoạt chất, dạng bào chế và tiêu chuẩn chất lượng được công bố. Đồng thời, phải phân biệt thuốc giả với thuốc không được phép lưu hành, thuốc không đạt chất lượng hoặc thuốc vi phạm điều kiện kinh doanh dược. Những vi phạm này không mặc nhiên cấu thành tội phạm theo Điều 194 nếu chưa chứng minh được dấu hiệu hàng giả và các yếu tố pháp lý liên quan.

4.2. Các hành vi sản xuất, buôn bán thuốc giả thường gặp

Hành vi sản xuất thuốc giả có thể thể hiện qua việc làm ra thuốc không đúng thành phần, hàm lượng, dược chất hoặc công dụng được công bố; giả mạo nhãn hiệu, nguồn gốc hay cơ sở sản xuất. Đối với hành vi buôn bán, thuốc giả có thể được đưa vào lưu thông thông qua nhà thuốc, đại lý, cơ sở phân phối hoặc nền tảng trực tuyến. Trong quá trình xác định trách nhiệm hình sự, cần làm rõ vai trò của người trực tiếp sản xuất, người đặt gia công, người tổ chức phân phối và người thực hiện giao dịch tiêu thụ. Không phải mọi sai lệch về chất lượng hoặc thông tin thuốc đều đương nhiên cấu thành tội phạm theo Điều 194; cần đối chiếu bản chất sản phẩm, kết quả kiểm nghiệm và chứng cứ về hành vi, lỗi của từng người.

4.3. Phân biệt thuốc giả với thuốc kém chất lượng và thuốc không rõ nguồn gốc

Không phải mọi loại thuốc vi phạm quy định về chất lượng, lưu hành hoặc nguồn gốc đều được xác định là thuốc giả theo Điều 194 BLHS. Thuốc giả phải được xem xét theo dấu hiệu giả mạo về thành phần, dược chất, hàm lượng, công dụng hoặc nguồn gốc theo quy định pháp luật về dược. Trong khi đó, thuốc kém chất lượng có thể là thuốc thật nhưng không đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng áp dụng; thuốc không rõ nguồn gốc là trường hợp chưa xác định được xuất xứ hợp pháp. Vì vậy, cần đối chiếu kết quả kiểm nghiệm, hồ sơ lưu hành và tài liệu truy xuất nguồn gốc trước khi kết luận tội danh.

4.4. Căn cứ xác định tội danh khi phát hiện thuốc giả trong chuỗi phân phối

Khi phát hiện thuốc giả trong chuỗi phân phối, cần truy xuất nguồn cung, hợp đồng mua bán, hóa đơn, chứng từ thanh toán và tài liệu giao nhận để xác định quá trình lưu thông sản phẩm. Tuy nhiên, việc có tên trong hóa đơn hoặc tham gia phân phối không đồng nghĩa với việc đương nhiên phạm tội. Cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ nhận thức của từng người về đặc điểm thuốc giả, vai trò thực tế, hành vi tham gia và lỗi của họ. Trường hợp hàng hóa không thuộc nhóm thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh, cần đối chiếu phạm vi Điều 192 BLHS để xác định đúng tội danh.

✅Phần 5. Hàng giả là phân bón, thức ăn chăn nuôi áp dụng Điều 195 BLHS

5.1. Điều 195 điều chỉnh những nhóm hàng hóa giả nào?

Điều 195 BLHS quy định trách nhiệm hình sự đối với hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả thuộc sáu nhóm hàng hóa chuyên biệt: thức ăn dùng để chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng và giống vật nuôi. Đây là những đối tượng được điều luật quy định cụ thể, không phải mọi loại vật tư nông nghiệp hoặc sản phẩm phục vụ sản xuất đều mặc nhiên thuộc phạm vi điều chỉnh. Việc xác định tội danh phải căn cứ vào bản chất, công dụng và đặc điểm pháp lý của hàng hóa, kết hợp với hồ sơ chuyên ngành và kết quả kiểm nghiệm khi cần thiết.

5.2. Hàng giả là phân bón áp dụng điều luật nào?

Hàng giả là phân bón thuộc phạm vi xem xét theo Điều 195 BLHS, không áp dụng Điều 192 nếu sản phẩm được xác định là hàng giả thuộc nhóm đối tượng chuyên biệt này. Dấu hiệu cần kiểm tra có thể bao gồm việc giả mạo thành phần, hàm lượng dinh dưỡng, công dụng, chủng loại hoặc nguồn gốc sản phẩm. Khi xác định hàng giả là phân bón áp dụng điều luật nào, cần đối chiếu nhãn hàng hóa, hồ sơ lưu hành, tiêu chuẩn công bố và kết quả kiểm nghiệm. Không phải mọi trường hợp phân bón không đạt chất lượng đều cấu thành tội phạm; cần làm rõ bản chất hàng giả, hành vi sản xuất, buôn bán và các điều kiện truy cứu theo Điều 195.

5.3. Hàng giả là thức ăn chăn nuôi xử lý theo điều nào?

Hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là thức ăn chăn nuôi được xem xét theo Điều 195 BLHS. Khi xác định hàng giả là thức ăn chăn nuôi xử lý theo điều nào, cần làm rõ sản phẩm có thuộc nhóm thức ăn dùng cho vật nuôi hay không, đồng thời đối chiếu thành phần, hàm lượng dinh dưỡng, công dụng và thông tin đã công bố. Thức ăn chăn nuôi giả phải được phân biệt với sản phẩm không đạt chỉ tiêu chất lượng hoặc vi phạm quy chuẩn kỹ thuật. Cơ quan tiến hành tố tụng cần kiểm tra hồ sơ sản xuất, gia công, đóng gói, phân phối, chứng từ giao dịch và vai trò thực tế của từng cá nhân, đơn vị liên quan để xác định hành vi và trách nhiệm pháp lý.

5.4. Thuốc thú y và thuốc bảo vệ thực vật giả có thuộc Điều 195?

Thuốc thú y và thuốc bảo vệ thực vật là hai nhóm hàng hóa được quy định trực tiếp tại Điều 195 BLHS. Khi xem xét trách nhiệm hình sự, cần xác định đúng công dụng, thành phần và mục đích sử dụng của sản phẩm theo quy định chuyên ngành. Cần phân biệt thuốc thú y giả với thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh cho người thuộc Điều 194; đồng thời phân biệt thuốc bảo vệ thực vật giả với sản phẩm chỉ vi phạm điều kiện kinh doanh hoặc lưu hành. Hồ sơ đăng ký, nhãn hàng hóa, tài liệu truy xuất nguồn gốc và kết quả kiểm nghiệm là những căn cứ quan trọng để xác định bản chất sản phẩm và điều luật áp dụng.

5.5. Hàng giả là giống cây trồng, giống vật nuôi xử lý theo Điều 195

Giống cây trồng và giống vật nuôi giả cũng thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 195 BLHS. Việc xác định cần căn cứ vào đặc tính giống, nguồn gốc, khả năng sinh trưởng, năng suất hoặc đặc điểm di truyền theo từng loại sản phẩm và quy định chuyên ngành. Không phải mọi trường hợp giống cây trồng, vật nuôi không đạt tiêu chuẩn chất lượng đều mặc nhiên là hàng giả. Cơ quan có thẩm quyền cần đối chiếu hồ sơ công nhận, tài liệu kiểm định, chứng từ nguồn gốc và kết quả giám định khi cần thiết. Đồng thời, phải làm rõ hành vi sản xuất, nhân giống, phân phối hoặc buôn bán và vai trò của từng người tham gia để xác định trách nhiệm pháp lý phù hợp.

Đối với các sản phẩm nông nghiệp, cần phân biệt hàng giả với hàng hóa không đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng. Bạn có thể xem thêm [cách nhận biết hàng giả theo quy định pháp luật] để hiểu căn cứ nhận diện đối tượng trước khi xác định tội danh.

✅Phần 6. Bảng so sánh Điều 192, 193, 194 và 195 BLHS

6.1. So sánh bốn điều luật theo đối tượng hàng giả

Bộ luật Hình sự quy định bốn tội danh có phạm vi điều chỉnh khác nhau đối với hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả. Trong đó, Điều 192 quy định về hàng giả thuộc phạm vi chung và loại trừ các trường hợp thuộc Điều 193, 194, 195. Ba điều luật còn lại điều chỉnh những nhóm hàng hóa chuyên biệt. Việc phân biệt phải căn cứ vào bản chất, công dụng và đặc điểm pháp lý của sản phẩm, không chỉ dựa vào tên thương mại hoặc hình thức kinh doanh.

Ý nghĩa pháp lý: Việc xác định đúng nhóm hàng hóa là bước đầu tiên để lựa chọn điều luật áp dụng. Không thể chỉ căn cứ vào giá trị hàng giả, doanh thu hoặc hành vi mua bán để mặc nhiên xác định tội danh.

6.2. So sánh điều kiện truy cứu và cấu trúc định khung

Điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 192, 193, 194 và 195 BLHS được thiết kế riêng cho từng nhóm hàng giả. Vì vậy, không thể lấy ngưỡng định lượng của Điều 192 để áp dụng chung cho các điều luật còn lại.

Đối với Điều 192, khoản 1 quy định các căn cứ truy cứu như giá trị hàng giả tương đương hàng thật từ 30 triệu đồng đến dưới 150 triệu đồng; thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng; thiệt hại tài sản từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng hoặc gây thương tích với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%. Trường hợp giá trị hàng giả dưới ngưỡng còn phải xem xét các điều kiện về tiền sử xử phạt hành chính hoặc kết án theo luật định.

Khác với Điều 192, khoản 1 Điều 193 và khoản 1 Điều 194 không đặt ra ngưỡng giá trị hàng giả tối thiểu. Hai điều luật này lần lượt điều chỉnh hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm và hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh. Tuy nhiên, vẫn phải chứng minh đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm tương ứng; không thể chỉ căn cứ vào tên gọi hàng hóa để kết luận có tội.

Riêng Điều 195, khoản 1 quy định ngưỡng định lượng riêng đối với hàng giả là thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật và giống cây trồng, giống vật nuôi. Các căn cứ gồm giá trị hàng giả từ 30 triệu đồng đến dưới 150 triệu đồng, thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng hoặc thiệt hại tài sản từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng, cùng trường hợp dưới ngưỡng có điều kiện luật định.

Do đó, khi xác định tội danh và khung hình phạt, cần đối chiếu đúng điều luật, từng khoản và điểm tương ứng, thay vì áp dụng máy móc cấu trúc định lượng của Điều 192 cho Điều 193, 194 hoặc 195 BLHS.

6.3. So sánh chủ thể và trách nhiệm của pháp nhân thương mại

Điều 192, 193, 194 và 195 BLHS đều quy định trách nhiệm hình sự đối với cá nhân và pháp nhân thương mại. Theo Điều 76, pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu về cả bốn tội danh này nếu đáp ứng các điều kiện tại Điều 75, gồm hành vi được thực hiện nhân danh, vì lợi ích của pháp nhân và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân, đồng thời chưa hết thời hiệu truy cứu. Trách nhiệm của pháp nhân không loại trừ trách nhiệm của cá nhân. Vì vậy, không thể mặc nhiên quy trách nhiệm cho công ty từ hành vi của nhân viên hoặc ngược lại.

Trong hoạt động sản xuất, phân phối hàng giả, không chỉ cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi mà pháp nhân thương mại cũng có thể phải chịu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định. Cần phân biệt trách nhiệm của doanh nghiệp với trách nhiệm của người quản lý, điều hành. Xem thêm [trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong tội sản xuất, buôn bán hàng giả].

✅Phần 7. Những trường hợp dễ nhầm lẫn khi xác định tội danh sản xuất, buôn bán hàng giả

7.1. Một sản phẩm có nhiều công dụng thì xác định điều luật nào?

Khi một sản phẩm có nhiều công dụng, việc xác định tội danh phải căn cứ vào bản chất pháp lý và công dụng thực tế của hàng hóa, không chỉ dựa vào tên thương mại hoặc nội dung quảng cáo. Cần đối chiếu thành phần, mục đích sử dụng, nhãn hàng hóa, hồ sơ công bố hoặc đăng ký lưu hành và quy định chuyên ngành tương ứng. Trường hợp sản phẩm có dấu hiệu thuộc nhiều nhóm hàng hóa, cần làm rõ đặc tính và công dụng bằng tài liệu chuyên môn, kết luận kiểm nghiệm hoặc giám định khi cần thiết. Đây là căn cứ để xem xét áp dụng Điều 192, 193, 194 hoặc 195 BLHS, tránh xác định sai tội danh.

7.2. Hàng giả vừa giả mạo nhãn hiệu vừa giả mạo chất lượng

Trường hợp hàng hóa vừa giả mạo nhãn hiệu vừa giả mạo chất lượng, không thể chỉ căn cứ vào dấu hiệu xâm phạm nhãn hiệu để xác định tội danh. Trước hết, cần làm rõ bản chất hàng hóa để xác định có thuộc nhóm thực phẩm, thuốc hoặc các sản phẩm chuyên biệt quy định tại Điều 193, 194, 195 BLHS hay không. Đồng thời, phải phân biệt hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả với hành vi xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp. Nếu có đủ dấu hiệu cấu thành, người thực hiện còn có thể bị xem xét về tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp theo Điều 226 BLHS. Việc áp dụng tội danh nào phải căn cứ vào hành vi và chứng cứ cụ thể, không suy luận chỉ từ việc sử dụng nhãn hiệu giả.

7.3. Cùng một cơ sở sản xuất nhiều nhóm hàng giả khác nhau

Trong trường hợp một doanh nghiệp sản xuất đồng thời thực phẩm giả, thuốc giả và phân bón giả, không thể mặc nhiên áp dụng một điều luật duy nhất cho toàn bộ hoạt động. Cơ quan tiến hành tố tụng cần phân loại từng nhóm hàng hóa, làm rõ quy trình sản xuất, hành vi cụ thể và vai trò của từng cá nhân liên quan. Trên cơ sở đó, đối chiếu Điều 193 đối với thực phẩm giả, Điều 194 đối với thuốc giả và Điều 195 đối với phân bón giả. Nếu các hành vi độc lập và đủ yếu tố cấu thành nhiều tội phạm, cần xem xét quy định về phạm nhiều tội; không chỉ dựa vào việc các hoạt động diễn ra trong cùng một doanh nghiệp để gộp thành một tội danh.

7.4. Không xác định được bản chất hàng hóa thì có thể kết luận tội danh không?

Khi chưa xác định được bản chất pháp lý của hàng hóa, chưa đủ cơ sở để kết luận hành vi thuộc Điều 192, 193, 194 hay 195 BLHS. Việc đánh giá không thể chỉ dựa vào lời khai, tên gọi thương mại hoặc thông tin trên bao bì mà cần đối chiếu hồ sơ chuyên ngành, tài liệu kỹ thuật và kết quả kiểm nghiệm, giám định có liên quan. Đồng thời, phải xem xét phạm vi, phương pháp và giới hạn của kết luận giám định, tránh suy diễn vượt quá nội dung chuyên môn được xác định. Cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh đầy đủ đối tượng của tội phạm và các dấu hiệu cấu thành tương ứng, không được suy đoán bất lợi khi chứng cứ chưa đủ căn cứ.

✅Phần 8. Ví dụ thực tế phân biệt Điều 192, 193, 194 và 195 BLHS

8.1. Cơ sở kinh doanh bán thực phẩm giả

Một cơ sở kinh doanh bị phát hiện bán thực phẩm giả mạo nhãn hiệu, thành phần hoặc nguồn gốc so với thông tin công bố. Khi xác minh, cơ quan chức năng cần làm rõ bản chất sản phẩm, kết quả kiểm nghiệm, hồ sơ công bố và dấu hiệu giả mạo. Nếu hàng hóa được xác định là hàng giả thuộc nhóm lương thực, thực phẩm hoặc phụ gia thực phẩm, hành vi sản xuất, buôn bán cần được xem xét theo Điều 193 BLHS, không mặc nhiên áp dụng Điều 192.

8.2. Cơ sở phân phối thuốc chữa bệnh giả

Một nhà thuốc nhập thuốc từ nguồn cung cấp không rõ ràng và đưa vào lưu thông. Kết quả kiểm nghiệm xác định thuốc giả về thành phần hoặc hàm lượng so với tiêu chuẩn tương ứng. Khi xem xét trách nhiệm của người phân phối, cần kiểm tra nguồn nhập, chứng từ giao dịch, kết quả kiểm nghiệm và chứng cứ về nhận thức đối với hàng hóa. Nếu đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, hành vi buôn bán thuốc giả được xem xét theo Điều 194 BLHS, không áp dụng Điều 192.

8.4. Cơ sở sản xuất hàng điện tử giả

Giả định một cơ sở sản xuất thiết bị điện tử gắn nhãn hiệu của nhà sản xuất khác, đồng thời công bố sai lệch về nguồn gốc, linh kiện và công dụng sản phẩm. Khi xem xét trách nhiệm hình sự, cần xác minh đặc điểm hàng hóa, dấu hiệu giả mạo, kết quả giám định và giá trị hàng giả. Nếu sản phẩm thuộc phạm vi hàng giả thông thường, không thuộc các nhóm hàng hóa quy định tại Điều 193, 194 và 195, hành vi có thể bị xem xét theo Điều 192 BLHS khi đáp ứng đủ điều kiện truy cứu.

✅Phần 9. Chứng cứ cần kiểm tra để xác định đúng tội danh

9.1. Hồ sơ pháp lý và tài liệu xác định loại hàng hóa

Việc xác định hàng giả thuộc Điều 192, 193, 194 hay 195 BLHS trước hết phải dựa trên hồ sơ pháp lý của sản phẩm. Cần kiểm tra giấy phép, hồ sơ công bố hoặc đăng ký lưu hành, nhãn hàng hóa, thành phần và công dụng được doanh nghiệp công bố. Đồng thời, phải đối chiếu tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật áp dụng, hồ sơ sản xuất và tài liệu truy xuất nguồn gốc để xác định bản chất thực tế của hàng hóa. Đối với thực phẩm, thuốc và vật tư nông nghiệp, tài liệu chuyên ngành có ý nghĩa quan trọng trong việc phân loại sản phẩm và xác định điều luật tương ứng. Không nên chỉ căn cứ vào tên gọi hoặc nhãn ghi trên bao bì để kết luận tội danh.

9.2. Kết luận giám định, kiểm nghiệm và định giá hàng hóa

Việc xác định đúng tội danh cần dựa trên mẫu hàng hóa được thu giữ, quy trình lấy mẫu, niêm phong và bảo quản để bảo đảm tính khách quan của kết quả kiểm tra. Kết luận giám định, kiểm nghiệm giúp làm rõ thành phần, chất lượng, công dụng và đặc tính của sản phẩm, từ đó xác định hàng hóa có dấu hiệu thuộc nhóm thực phẩm, thuốc hay các mặt hàng quy định tại Điều 195 BLHS. Trường hợp cần xác định khung hình phạt theo giá trị hàng giả, phải đối chiếu thêm kết luận định giá và tài liệu liên quan.

9.3. Chứng cứ xác định vai trò và nhận thức của từng người

Bên cạnh đặc điểm hàng hóa, cần làm rõ vai trò và nhận thức của từng người tham gia vào quá trình sản xuất, buôn bán. Hợp đồng mua bán, gia công, hóa đơn, chứng từ thanh toán, tin nhắn, email và tài liệu giao nhận có thể phản ánh nguồn hàng, cách thức tổ chức và mức độ tham gia của từng cá nhân. Đặc biệt, cần kiểm tra chứng cứ cho thấy người thực hiện có biết hàng hóa là hàng giả hay không, biết những đặc điểm nào và tham gia với vai trò gì. Không thể chỉ căn cứ vào việc ký hợp đồng hoặc giao nhận hàng để mặc nhiên kết luận trách nhiệm hình sự.

Bảng đối chiếu chứng cứ cần kiểm tra

✅Phần 10. Kết luận: Xác định đúng nhóm hàng giả để áp dụng đúng điều luật

Điều 192 BLHS điều chỉnh hàng giả thuộc phạm vi chung, không thuộc các trường hợp quy định tại Điều 193, 194 và 195. Trong khi đó, ba điều luật này quy định riêng đối với từng nhóm hàng hóa chuyên biệt. Không phải cứ hàng hóa kém chất lượng là hàng giả, cũng không thể lấy ngưỡng định lượng của Điều 192 áp dụng cho các điều luật khác. Việc xác định tội danh phải căn cứ vào đặc điểm sản phẩm, hồ sơ chuyên ngành, kết luận kiểm nghiệm và chứng cứ về hành vi. Do đó, cần rà soát toàn diện hồ sơ trước khi đưa ra nhận định pháp lý.