Hàng giả là gì? Cách nhận biết hàng giả theo quy định pháp luật

Hàng giả là hàng hóa thuộc các trường hợp được pháp luật xác định, bao gồm hàng hóa có giá trị sử dụng, công dụng không đúng bản chất hoặc thông tin công bố; hàng hóa có chỉ tiêu chất lượng, đặc tính kỹ thuật hoặc hàm lượng chất chính đạt từ 70% trở xuống so với mức tối thiểu theo quy định và các trường hợp giả mạo thuốc, nguồn gốc, xuất xứ, tem, nhãn, bao bì.

Những dấu hiệu cần kiểm tra khi nhận diện hàng giả

• Dấu hiệu nhận biết hàng giả có thể liên quan đến công dụng, thành phần, chất lượng hoặc đặc tính kỹ thuật của sản phẩm.
• Cần phân biệt hàng giả và hàng thật bằng cách đối chiếu thông tin công bố, nhãn hàng hóa, nguồn gốc và tài liệu liên quan.
• Không đồng nhất hàng giả và hàng kém chất lượng; chất lượng thấp hơn kỳ vọng chưa đủ để kết luận sản phẩm là hàng giả.
• Việc xác định phải dựa trên tiêu chí xác định hàng giả tương ứng với từng nhóm hàng hóa và chứng cứ có thể kiểm chứng.

✅Mở đầu

Trong thực tế, một sản phẩm có bao bì giống hàng chính hãng, chất lượng thấp hơn quảng cáo hoặc không có hóa đơn đều có thể làm phát sinh nghi vấn về tính hợp pháp. Tuy nhiên, mỗi dấu hiệu cần được đánh giá theo căn cứ khác nhau. Bao bì tương tự chưa đủ chứng minh hàng giả; chất lượng thấp chưa đương nhiên đồng nghĩa với hàng giả; còn việc thiếu hóa đơn chủ yếu đặt ra yêu cầu xác minh nguồn gốc và giao dịch. Vì vậy, khi xem xét các loại hàng giả theo quy định pháp luật, cần đối chiếu đặc điểm thực tế của hàng hóa với tiêu chuẩn, hồ sơ công bố, thông tin nhà sản xuất và kết quả kiểm tra chuyên môn nếu cần thiết.

✅Phần 1. Hàng giả là gì theo quy định pháp luật?

Hàng giả là gì và căn cứ nào để xác định một sản phẩm có phải hàng giả theo quy định pháp luật? Trong thực tế, hàng hóa có giá bán thấp bất thường, bao bì khác biệt hoặc chất lượng không đúng kỳ vọng của người mua chưa đương nhiên được xác định là hàng giả. Việc nhận diện phải dựa trên bản chất, công dụng, chỉ tiêu chất lượng, thông tin nhãn hàng hóa và các tiêu chí pháp lý tương ứng với từng loại sản phẩm.

1.1. Khái niệm hàng giả và phạm vi nhận diện

Theo khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP đã được sửa đổi bổ sung hàng giả được xác định dựa trên những dấu hiệu pháp lý cụ thể liên quan đến giá trị sử dụng, công dụng, chất lượng, thành phần, hoạt chất, nhãn, bao bì và nguồn gốc, xuất xứ của hàng hóa. Vì vậy, khi tìm hiểu hàng giả là gì, không nên chỉ hiểu đó là sản phẩm sao chép nhãn hiệu hoặc bao bì của một thương hiệu khác.

Một hàng hóa không giả mạo thương hiệu vẫn có thể bị xác định là hàng giả nếu thuộc một trong các trường hợp được pháp luật liệt kê, chẳng hạn không có công dụng như công bố, không bảo đảm ngưỡng chất lượng luật định hoặc giả mạo thông tin xuất xứ. Do đó, tiêu chí xác định hàng giả phải được đối chiếu với bản chất và đặc điểm cụ thể của sản phẩm, thay vì chỉ dựa vào cảm quan, giá bán hoặc nhận xét của người tiêu dùng.

1.2. Căn cứ pháp lý xác định hàng giả

Căn cứ quan trọng để nhận diện hàng giả theo quy định pháp luật là khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP. Quy định này xác định hàng giả theo nhiều nhóm dấu hiệu, từ hàng hóa không đúng giá trị sử dụng, công dụng; không đạt chỉ tiêu chất lượng, đặc tính kỹ thuật cơ bản đến thuốc giả, hàng hóa giả mạo nhãn, bao bì, nguồn gốc, xuất xứ.

Trong đó, quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng đã đăng ký, công bố áp dụng và thông tin thể hiện trên nhãn, bao bì là những căn cứ quan trọng để đối chiếu chất lượng, đặc tính hoặc thành phần của sản phẩm. Với hàng hóa thuộc lĩnh vực chuyên ngành như dược phẩm, thuốc thú y hoặc thuốc bảo vệ thực vật, cần đồng thời xem xét quy định chuyên ngành tương ứng. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào hình thức bên ngoài hoặc phản ánh của người tiêu dùng để kết luận một sản phẩm là hàng giả; việc xác định phải dựa trên tiêu chí pháp lý và tài liệu kiểm tra phù hợp với từng loại hàng hóa.

1.3. Hàng giả có phải chỉ là hàng hóa mang thương hiệu giả không?

Hàng giả không chỉ là hàng hóa mang thương hiệu, nhãn hiệu giả. Theo quy định pháp luật, một sản phẩm có thể bị xác định là hàng giả khi giả mạo giá trị sử dụng, công dụng, thành phần, chất lượng hoặc các chỉ tiêu kỹ thuật theo tiêu chí luật định, dù không sử dụng nhãn hiệu của bất kỳ thương hiệu nào. Ngược lại, hàng hóa giả mạo nhãn hiệu là trường hợp cần xem xét theo căn cứ pháp luật về sở hữu trí tuệ. Vì vậy, không thể đồng nhất mọi hành vi sản xuất, kinh doanh hàng giả với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; việc xác định phải căn cứ vào bản chất hàng hóa và dấu hiệu vi phạm cụ thể.

1.4. Phân biệt khái niệm hàng giả trong quản lý thị trường và trách nhiệm hình sự

Khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP quy định các nhóm hàng giả làm căn cứ nhận diện, xử lý vi phạm trong phạm vi quản lý thị trường. Tuy nhiên, việc một sản phẩm được xác định là hàng giả không đồng nghĩa người sản xuất hoặc kinh doanh sản phẩm đó đương nhiên phạm tội. Để xác định trách nhiệm hình sự, cơ quan có thẩm quyền còn phải làm rõ hành vi cụ thể, lỗi, chủ thể thực hiện và các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo điều luật tương ứng, trong đó có Điều 192 BLHS. Vì vậy, cần phân biệt căn cứ nhận diện hàng giả với căn cứ xác định trách nhiệm hình sự.

Việc xác định sản phẩm là hàng giả mới chỉ giải quyết vấn đề về đối tượng hàng hóa. Để đánh giá hành vi sản xuất hoặc buôn bán có đáp ứng đầy đủ dấu hiệu của tội phạm hay không, cần tiếp tục xem xét các yếu tố cấu thành theo Điều 192 BLHS. Bạn có thể tham khảo bài viết [cấu thành tội sản xuất, buôn bán hàng giả theo Điều 192 BLHS] để hiểu rõ hơn ranh giới này.

✅Phần 2. Các loại hàng giả theo quy định pháp luật

2.1. Hàng hóa giả về giá trị sử dụng, công dụng

Theo điểm a khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP, hàng hóa được xác định là hàng giả khi giá trị sử dụng hoặc công dụng không đúng với nguồn gốc, bản chất tự nhiên hoặc tên gọi của hàng hóa; hàng hóa không có giá trị sử dụng, công dụng; hoặc công dụng thực tế không phù hợp với nội dung đã công bố hay đăng ký. Dấu hiệu này không chỉ giới hạn ở việc giả mạo thương hiệu mà còn bao gồm trường hợp sản phẩm mang tên gọi, hình thức của một loại hàng hóa nhưng bản chất hoặc khả năng sử dụng lại khác biệt. Tuy nhiên, không phải mọi sai lệch về hiệu quả sử dụng đều mặc nhiên là hàng giả. Cần đối chiếu bản chất sản phẩm, công dụng được công bố, hồ sơ đăng ký và kết quả kiểm tra chuyên môn để xác định mức độ sai lệch có thuộc tiêu chí pháp lý nêu trên hay không.

2.2. Hàng giả về chất lượng, đặc tính kỹ thuật

Theo điểm b khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP, hàng hóa có thể bị xác định là hàng giả về chất lượng khi ít nhất một chỉ tiêu chất lượng, đặc tính kỹ thuật cơ bản hoặc định lượng chất chính tạo nên giá trị sử dụng, công dụng chỉ đạt từ 70% trở xuống so với mức tối thiểu quy định tại quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng đã đăng ký, công bố áp dụng hoặc ghi trên nhãn, bao bì hàng hóa. Quy định này không đòi hỏi toàn bộ các chỉ tiêu của sản phẩm đều phải không đạt; chỉ một chỉ tiêu thuộc phạm vi điều chỉnh cũng có thể là căn cứ xem xét. Tuy nhiên, việc đánh giá phải xác định chính xác chỉ tiêu được kiểm tra và tài liệu làm chuẩn đối chiếu. Không thể chỉ dựa vào cảm quan, nhận xét sản phẩm kém chất lượng hoặc kết quả sử dụng không như mong đợi để kết luận là hàng giả. Ngưỡng 70% chỉ áp dụng cho những chỉ tiêu được quy định, không phải tiêu chí chung để nhận diện mọi loại hàng giả.

2.3. Thuốc giả và dược liệu giả

Theo khoản 33 Điều 2 Luật Dược 2016, sửa đổi bổ sung năm 2024, thuốc giả là thuốc được sản xuất thuộc một trong các trường hợp luật định, như không có dược chất, dược liệu; có dược chất không đúng với dược chất ghi trên nhãn hoặc trong hồ sơ đăng ký; hoặc có dược chất, dược liệu với hàm lượng, nồng độ, khối lượng không đúng quy định. Khoản 34 Điều 2 của Luật này quy định về dược liệu giả, bao gồm dược liệu không đúng loài, bộ phận hoặc nguồn gốc được công bố, đăng ký và các trường hợp giả mạo khác theo luật định.

Cần phân biệt thuốc giả với thuốc kém chất lượng: thuốc kém chất lượng có thể không đạt tiêu chuẩn chất lượng nhưng không mặc nhiên thuộc trường hợp thuốc giả. Đối với thuốc giả và dược liệu giả, cần xem xét quy định chuyên biệt tại Điều 194 BLHS, không chỉ áp dụng Điều 192. Việc xác định phải dựa trên kết luận chuyên môn, hồ sơ đăng ký, tiêu chuẩn chất lượng và kết quả kiểm nghiệm, thay vì chỉ căn cứ vào hình thức hoặc phản ánh của người sử dụng.

2.4. Thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật giả

Theo điểm d khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP, thuốc thú y giả và thuốc bảo vệ thực vật giả có thể được xác định khi không có hoạt chất, không có đủ loại hoạt chất đã đăng ký hoặc chứa hoạt chất khác với thông tin ghi trên nhãn, bao bì. Trường hợp có ít nhất một hoạt chất với hàm lượng chỉ đạt từ 70% trở xuống so với mức tối thiểu theo quy định hoặc tiêu chuẩn chất lượng đã đăng ký, công bố, áp dụng cũng thuộc nhóm này.

Khi xác minh, cần đối chiếu kết quả kiểm nghiệm với thành phần, hàm lượng hoạt chất đã đăng ký và thông tin trên bao bì. Không nên chỉ dựa vào hiệu quả sử dụng thấp hoặc phản ánh của người mua để kết luận sản phẩm là hàng giả; căn cứ chuyên môn và hồ sơ chất lượng mới có ý nghĩa quyết định.

2.5. Hàng hóa giả mạo nhãn, bao bì, nguồn gốc, xuất xứ

Theo điểm đ khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP, hàng giả còn bao gồm hàng hóa có nhãn hoặc bao bì ghi giả mạo tên, địa chỉ tổ chức, cá nhân sản xuất, nhập khẩu, phân phối; giả mạo mã số đăng ký lưu hành, mã số công bố hoặc mã số mã vạch; sử dụng bao bì giả mạo của tổ chức, cá nhân khác; hoặc ghi sai lệch về nguồn gốc, xuất xứ, nơi sản xuất, đóng gói, lắp ráp.

Điểm cần lưu ý là hành vi giả mạo nhãn hàng hóa không chỉ nằm ở tên thương hiệu mà còn có thể thể hiện qua thông tin truy xuất và nhận diện hàng hóa. Tuy nhiên, không nên kết luận một sản phẩm là hàng giả về nguồn gốc, xuất xứ chỉ vì thiếu thông tin hoặc có sai sót trên nhãn. Cần đối chiếu nội dung thể hiện trên hàng hóa với hồ sơ công bố, đăng ký, chứng từ nhập khẩu và tài liệu xác nhận nguồn gốc để xác định có yếu tố giả mạo hay không.

2.6. Tem, nhãn, bao bì hàng hóa giả

Theo điểm e khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP, tem, nhãn, bao bì hàng hóa giả là một nhóm hàng giả được xác định độc lập. Cần phân biệt bản thân tem, nhãn hoặc bao bì bị làm giả với trường hợp hàng hóa sử dụng tem, nhãn, bao bì giả để tạo thông tin sai lệch về sản phẩm. Chẳng hạn, tem chống hàng giả bị sao chép, nhãn hàng hóa bị làm giả hoặc bao bì được sản xuất trái phép theo mẫu của doanh nghiệp khác đều có thể thuộc nhóm này. Tuy nhiên, việc phát hiện sản phẩm có dấu hiệu sử dụng tem, nhãn, bao bì giả chưa tự động chứng minh người bán hoặc người sở hữu hàng hóa phải chịu trách nhiệm hình sự. Cần xác minh nguồn gốc vật phẩm, chủ thể sản xuất, mục đích sử dụng và mối liên hệ với hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả.

Đối với thuốc giả, thực phẩm giả hoặc các sản phẩm thuộc nhóm thức ăn chăn nuôi, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, cần xác định đúng điều luật chuyên biệt điều chỉnh. Không phải mọi hàng hóa giả đều được xử lý theo cùng một tội danh. Nội dung này được phân tích cụ thể tại bài [phân biệt tội sản xuất, buôn bán hàng giả theo Điều 192, 193, 194 và 195 BLHS].

Bảng đối chiếu các nhóm hàng giả và căn cứ xác minh

✅Phần 3. Dấu hiệu nhận biết hàng giả trong thực tế

3.1. Dấu hiệu bất thường về tên gọi và công dụng sản phẩm

Một trong những dấu hiệu nhận biết hàng giả là tên gọi hoặc công dụng của sản phẩm không phù hợp với bản chất thực tế của hàng hóa. Chẳng hạn, sản phẩm được giới thiệu là một loại hàng hóa cụ thể nhưng thành phần, đặc tính hoặc khả năng sử dụng lại không tương ứng với tên gọi đó. Tương tự, hàng hóa có thể không mang lại công dụng như nhà sản xuất công bố, thậm chí không có giá trị sử dụng hoặc công dụng vốn có. Tuy nhiên, không phải mọi thông tin quảng cáo sai lệch hoặc cam kết công dụng thiếu chính xác đều mặc nhiên cấu thành hàng giả. Cần đối chiếu bản chất sản phẩm, thông tin công bố và kết quả kiểm tra chuyên môn để xác định đúng bản chất vi phạm.

3.2. Dấu hiệu bất thường về thành phần và chất lượng

Một dấu hiệu cần lưu ý khi nhận biết hàng giả là thành phần, hàm lượng chất chính hoặc chỉ tiêu kỹ thuật không phù hợp với thông tin đã công bố, đăng ký hoặc ghi trên nhãn hàng hóa. Chẳng hạn, sản phẩm công bố có một thành phần nhất định nhưng kết quả kiểm nghiệm cho thấy thành phần đó không tồn tại, bị thay thế hoặc có hàm lượng thấp bất thường. Theo điểm b khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP, một số trường hợp hàng hóa có chỉ tiêu chất lượng, đặc tính kỹ thuật cơ bản hoặc lượng chất chính đạt từ 70% trở xuống so với mức tối thiểu theo tiêu chuẩn, quy chuẩn hoặc thông tin công bố có thể được xác định là hàng giả. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào cảm quan hoặc một kết quả kiểm tra đơn lẻ; cần đối chiếu đúng chỉ tiêu áp dụng và kết quả kiểm nghiệm, giám định chuyên môn.

3.3. Dấu hiệu giả mạo trên tem, nhãn và bao bì

Tem, nhãn và bao bì có thể bộc lộ dấu hiệu hàng giả khi thông tin về tên, địa chỉ nhà sản xuất, nhà nhập khẩu hoặc đơn vị phân phối không chính xác, không thể xác minh hoặc không thống nhất với hồ sơ sản phẩm. Một số trường hợp còn sử dụng chỉ dẫn sai lệch về số đăng ký lưu hành, số công bố, mã vạch, nguồn gốc, xuất xứ hoặc địa điểm sản xuất. Bao bì có hình thức, dấu hiệu nhận diện được sao chép từ tổ chức, cá nhân khác cũng cần được kiểm tra. Tuy nhiên, những bất thường này mới là căn cứ nhận diện ban đầu; cần đối chiếu với hồ sơ công bố, chứng từ nhập khẩu, thông tin từ nhà sản xuất và kết quả xác minh để đánh giá chính xác.

3.4. Dấu hiệu bất thường về xuất xứ và truy xuất nguồn gốc

Một dấu hiệu cần kiểm tra là không xác định được chủ thể sản xuất hoặc đơn vị chịu trách nhiệm đưa hàng hóa ra thị trường. Tài liệu về nguồn gốc, hóa đơn, chứng từ nhập khẩu và thông tin trên bao bì cũng cần được đối chiếu để phát hiện tình trạng không thống nhất. Chẳng hạn, tên nhà sản xuất ghi trên nhãn khác với thông tin trong hồ sơ giao dịch hoặc tài liệu công bố sản phẩm. Tuy nhiên, hàng hóa không rõ nguồn gốc không mặc nhiên là hàng giả. Cần xác minh thêm đặc tính, chất lượng, nhãn hàng hóa và các căn cứ pháp lý liên quan trước khi đưa ra kết luận.

3.5. Dấu hiệu bất thường trong giá bán và kênh phân phối

Giá bán thấp bất thường so với mặt bằng thị trường, người bán không cung cấp được thông tin cơ bản về sản phẩm hoặc kênh phân phối thiếu tài liệu chứng minh nguồn hàng đều là những dấu hiệu cần lưu ý. Tuy nhiên, đây chỉ là dấu hiệu cảnh báo để tiến hành kiểm tra, xác minh, không phải căn cứ độc lập để kết luận hàng hóa là hàng giả. Việc đánh giá phải dựa trên đặc điểm thực tế của sản phẩm, hồ sơ liên quan và kết quả kiểm tra chuyên môn khi cần thiết.

3.6. Vì sao không thể kết luận hàng giả chỉ bằng quan sát bên ngoài?

Không thể kết luận một sản phẩm là hàng giả chỉ vì bao bì khác mẫu quen thuộc hoặc có sai lệch về hình thức. Nhà sản xuất có thể thay đổi thiết kế hợp pháp; sản phẩm thật cũng có thể có khác biệt giữa các lô trong giới hạn cho phép. Việc xác định cần đối chiếu nhãn hàng hóa, hồ sơ công bố, tiêu chuẩn chất lượng và kết quả kiểm nghiệm, giám định khi cần thiết.

✅Phần 4. Cách phân biệt hàng giả với hàng thật, hàng nhái và hàng kém chất lượng

Bảng phân biệt hàng giả, hàng kém chất lượng, hàng nhái và hàng không rõ nguồn gốc

4.1. Cách phân biệt hàng giả và hàng thật

Để xác định một sản phẩm có phải hàng giả hay không, cần đối chiếu đồng thời nhiều đặc điểm thay vì chỉ quan sát hình thức bên ngoài. Trước hết, hãy kiểm tra tên sản phẩm, mã hàng và thông tin nhà sản xuất; sau đó đối chiếu nhãn, bao bì, tem chống giả và dữ liệu truy xuất với thông tin do nhà sản xuất hoặc đơn vị phân phối chính thức công bố. Thành phần, chất lượng, đặc tính kỹ thuật và công dụng thực tế cũng cần được so sánh với tiêu chuẩn hoặc thông tin đã đăng ký, công bố. Bên cạnh đó, hóa đơn, chứng từ mua bán và nguồn cung giúp xác minh quá trình lưu thông của sản phẩm. Cách phân biệt hàng giả và hàng thật không nên chỉ dựa vào giá bán, mã vạch hay một dấu hiệu bất thường riêng lẻ. Khi có nghi ngờ, cần kiểm nghiệm hoặc xác minh bởi cơ quan, tổ chức có chuyên môn để có căn cứ đánh giá khách quan.

4.2. Phân biệt hàng giả và hàng kém chất lượng

Phân biệt hàng giả và hàng kém chất lượng cần căn cứ vào tiêu chí pháp lý và kết quả kiểm tra thực tế, không chỉ dựa trên cảm quan hoặc phản ánh của người tiêu dùng. Hàng giả thuộc những trường hợp được pháp luật xác định cụ thể, chẳng hạn hàng hóa không có giá trị sử dụng đúng bản chất hoặc có chỉ tiêu chất lượng không đạt mức luật định. Trong khi đó, hàng kém chất lượng là cách mô tả hàng hóa không đáp ứng yêu cầu về chất lượng; tình trạng này không mặc nhiên đồng nghĩa với hàng giả. Khi đánh giá, cần đối chiếu chỉ tiêu chất lượng thực tế với mức tối thiểu theo quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn đã đăng ký, công bố hoặc áp dụng. Đặc biệt, ngưỡng đạt từ 70% trở xuống chỉ được xem xét trong đúng trường hợp và điều kiện quy định tại điểm b khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP, không áp dụng chung cho mọi loại hàng hóa.

4.3. Phân biệt hàng giả và hàng nhái

“Hàng nhái” là cách gọi phổ biến trong đời sống và thương mại, không phải một nhóm pháp lý có tiêu chí xác định thống nhất. Một sản phẩm có kiểu dáng tương tự hàng chính hãng chưa đương nhiên bị coi là hàng giả. Cần kiểm tra sản phẩm có giả mạo giá trị sử dụng, công dụng, chất lượng, nhãn hàng hóa, nguồn gốc, xuất xứ hoặc các yếu tố khác thuộc trường hợp pháp luật quy định hay không. Đồng thời, cần phân biệt việc sản xuất hàng có hình thức tương tự với hành vi giả mạo nhãn hiệu hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Vì vậy, tên gọi “hàng nhái” không đủ để kết luận bản chất pháp lý của sản phẩm; việc xác định phải dựa trên đặc điểm thực tế, thông tin thể hiện trên hàng hóa và căn cứ pháp luật tương ứng.

4.4. Phân biệt hàng giả và hàng không rõ nguồn gốc, xuất xứ

Hàng không rõ nguồn gốc, xuất xứ là hàng hóa không có đủ căn cứ xác định nơi sản xuất, nhập khẩu hoặc xuất xứ theo quy định. Trong khi đó, hàng giả có thể được ghi đầy đủ tên nhà sản xuất, địa chỉ, xuất xứ trên nhãn nhưng những thông tin này bị làm giả hoặc không đúng với thực tế. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc thiếu hóa đơn, chứng từ hoặc thông tin truy xuất để kết luận một sản phẩm là hàng giả. Ngược lại, hàng hóa có nhãn mác, mã vạch và hồ sơ xuất xứ vẫn có thể là hàng giả nếu các thông tin đó bị giả mạo. Việc phân biệt cần dựa trên bản chất hàng hóa và tài liệu xác minh liên quan.

4.5. Phân biệt hàng giả và hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ

Hàng giả và hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là hai khái niệm có liên quan nhưng không đồng nhất. Hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, giả mạo chỉ dẫn nguồn gốc hoặc xuất xứ có thể đồng thời là hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đều làm cho sản phẩm trở thành hàng giả. Chẳng hạn, việc sử dụng trái phép kiểu dáng công nghiệp hoặc sao chép tác phẩm có thể xâm phạm quyền của chủ thể khác nhưng cần được xem xét theo căn cứ pháp lý tương ứng. Vì vậy, phải xác định riêng dấu hiệu hàng giả và hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, tránh đồng nhất hai khái niệm khi đánh giá một sản phẩm.

✅Phần 5. Cách kiểm tra và xác minh một sản phẩm có phải hàng giả không

5.1. Kiểm tra thông tin trên nhãn và bao bì sản phẩm

Khi nghi ngờ một sản phẩm là hàng giả, cần kiểm tra đầy đủ thông tin thể hiện trên nhãn và bao bì, gồm tên hàng hóa, tên và địa chỉ chủ thể chịu trách nhiệm, thành phần, công dụng, xuất xứ, mã số, mã vạch, số đăng ký (nếu thuộc trường hợp phải có), cảnh báo và hướng dẫn sử dụng. Những thông tin sai lệch, thiếu nhất quán, bị tẩy xóa hoặc không thể đối chiếu với hồ sơ công bố là dấu hiệu cần xác minh. Tuy nhiên, bao bì bất thường hoặc mã vạch không tra cứu được chưa đủ để kết luận sản phẩm là hàng giả; cần đối chiếu với tài liệu của nhà sản xuất và kết quả kiểm tra chuyên môn.

5.2. Đối chiếu hồ sơ công bố và tài liệu chất lượng

Để xác minh một sản phẩm có phải hàng giả hay không, cần đối chiếu hồ sơ công bố sản phẩm, tiêu chuẩn áp dụng, quy chuẩn kỹ thuật, phiếu kiểm nghiệm và tài liệu đăng ký lưu hành đối với mặt hàng thuộc diện quản lý. Việc kiểm tra không nên dừng ở sự tồn tại của giấy tờ mà phải xác định nội dung tài liệu có phù hợp với sản phẩm thực tế hay không, đặc biệt là tên hàng, thành phần, chỉ tiêu chất lượng, công dụng và đơn vị chịu trách nhiệm. Đồng thời, cần kiểm tra đúng phiên bản và thời điểm áp dụng của từng tài liệu; một giấy chứng nhận riêng lẻ không đủ để kết luận sản phẩm là hàng thật hoặc hàng giả.

5.3. Kiểm tra nguồn gốc và chứng từ giao dịch

Nguồn gốc sản phẩm cần được xác minh thông qua hóa đơn mua bán, hợp đồng, phiếu giao nhận, chứng từ nhập khẩu (nếu có) và thông tin về nhà cung cấp. Đối với hàng hóa qua nhiều khâu phân phối, cần đối chiếu thêm tài liệu thể hiện quá trình nhập hàng, lưu kho, vận chuyển và chuyển giao giữa các đơn vị. Những chứng từ này giúp xác định hàng hóa được cung cấp từ đâu, ai tham gia vào chuỗi giao dịch và thông tin nguồn gốc có thống nhất hay không. Tuy nhiên, có hóa đơn hoặc chứng từ giao dịch không đương nhiên chứng minh hàng hóa là hàng thật; nội dung và tính xác thực của tài liệu vẫn phải được kiểm tra đối chiếu.

5.4. Kiểm nghiệm, giám định và xác minh chuyên môn

Khi có nghi vấn về thành phần, chất lượng, công dụng hoặc đặc tính kỹ thuật, cần xem xét việc lấy mẫu để kiểm nghiệm, giám định phù hợp với tính chất hàng hóa. Chỉ tiêu kiểm tra phải gắn với dấu hiệu nghi vấn, chẳng hạn hàm lượng thành phần chính, chất lượng, khả năng sử dụng hoặc thông tin về nguồn gốc, xuất xứ. Kết quả cần được đối chiếu với quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng đã đăng ký, công bố, áp dụng hoặc thông tin ghi trên nhãn, bao bì theo căn cứ pháp luật tương ứng. Việc kiểm nghiệm, giám định nên do tổ chức có năng lực chuyên môn phù hợp thực hiện. Để có giá trị xác minh, kết luận cần thể hiện rõ phương pháp lấy mẫu, phương pháp kiểm tra, kết quả thu được và căn cứ đối chiếu. Không phải mọi trường hợp nghi hàng giả đều bắt buộc phải giám định; việc này phụ thuộc vào loại hàng hóa và vấn đề cần làm

5.5. Thu thập tài liệu khi phát hiện dấu hiệu hàng giả

Khi phát hiện sản phẩm có dấu hiệu là hàng giả, cần giữ nguyên hiện trạng hàng hóa, bao bì, tem nhãn và chụp ảnh các đặc điểm bất thường để làm căn cứ đối chiếu. Người mua nên lưu hóa đơn, chứng từ thanh toán, nội dung trao đổi, thông tin người bán và nhà cung cấp. Nếu đã có kết quả kiểm nghiệm hoặc tài liệu xác minh từ cơ quan, tổ chức có thẩm quyền, cần bảo quản đầy đủ để phục vụ việc đánh giá. Không nên tự ý sửa chữa, bóc bỏ tem nhãn, tiêu hủy hoặc thay đổi sản phẩm, vì có thể làm mất dấu vết quan trọng khi xác minh nguồn gốc và chất lượng hàng hóa.

Trong trường hợp việc xác định hàng giả cần so sánh giá trị hoặc đặc điểm của hàng hóa với sản phẩm thật tương ứng, cần phân biệt rõ hoạt động kiểm nghiệm chất lượng với hoạt động định giá phục vụ xử lý pháp lý. Bạn có thể xem thêm bài [định giá hàng giả để truy cứu trách nhiệm hình sự như thế nào] để hiểu căn cứ xác định giá trị hàng hóa trong vụ việc cụ thể.

✅Phần 6. Một số tình huống thực tế thường gặp khi xác định hàng giả

6.1. Sản phẩm có bao bì giống hàng thật nhưng không rõ nhà sản xuất

Bao bì có hình thức giống sản phẩm chính hãng chưa đủ căn cứ kết luận đó là hàng giả. Cần xác minh tên, địa chỉ nhà sản xuất, đơn vị nhập khẩu, thông tin ghi trên nhãn và tài liệu chứng minh nguồn gốc hàng hóa. Trường hợp bao bì hoặc thông tin về chủ thể sản xuất, xuất xứ bị làm giả, hành vi có thể thuộc nhóm hàng giả theo quy định pháp luật. Việc đánh giá cần dựa trên kết quả đối chiếu và xác minh thực tế, không chỉ dựa vào cảm quan bên ngoài.

6.2. Hàng hóa có chất lượng thấp hơn nội dung quảng cáo

Chất lượng thực tế thấp hơn nội dung quảng cáo không đương nhiên đồng nghĩa với hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả. Cần phân biệt thông tin quảng cáo sai lệch với trường hợp hàng hóa không đạt chỉ tiêu chất lượng, đặc tính kỹ thuật hoặc công dụng theo nội dung đã công bố, đăng ký hay ghi trên nhãn. Đặc biệt, tiêu chí hàng giả về chất lượng tại điểm b khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP gắn với mức đạt từ 70% trở xuống đối với chỉ tiêu thuộc phạm vi điều chỉnh. Vì vậy, cần có tài liệu công bố và kết quả kiểm nghiệm phù hợp để đánh giá.

6.3. Hàng hóa không có hóa đơn, chứng từ mua bán

Hàng hóa không có hóa đơn, chứng từ mua bán chưa đương nhiên là hàng giả. Đây trước hết là dấu hiệu cần xác minh về nguồn gốc, xuất xứ và tính hợp pháp của giao dịch. Cần đối chiếu thông tin người bán, nhà cung cấp, chứng từ nhập hàng, vận chuyển và các tài liệu liên quan. Trường hợp không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp có thể đặt ra vấn đề kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ; tuy nhiên, không thể chỉ từ việc thiếu hóa đơn để kết luận hàng hóa là giả.

6.4. Hàng hóa có mã vạch nhưng thông tin truy xuất không khớp

Mã vạch không phải là chứng nhận hàng thật và việc quét mã không truy xuất được thông tin cũng chưa đủ căn cứ kết luận hàng giả. Cần kiểm tra chủ thể đăng ký mã, thông tin sản phẩm, nhà sản xuất, đơn vị phân phối và sự thống nhất giữa dữ liệu truy xuất với nhãn hàng hóa, bao bì thực tế. Nếu thông tin không khớp, cần xác minh nguyên nhân và đối chiếu thêm tài liệu công bố, hồ sơ nguồn gốc hoặc kết quả kiểm nghiệm khi cần thiết. Kết luận phải dựa trên tổng hợp chứng cứ, không chỉ dựa vào một kết quả quét mã.

Khi đã xác định được sản phẩm có dấu hiệu là hàng giả, cần tiếp tục làm rõ hoạt động thực tế liên quan đến sản phẩm. Người trực tiếp tạo ra hàng hóa, người đặt gia công và người đưa sản phẩm vào lưu thông có thể có vai trò khác nhau. Xem thêm [sản xuất hàng giả bị xử lý như thế nào] và [buôn bán hàng giả bị xử lý như thế nào].

✅Phần 7. Câu hỏi thường gặp về hàng giả

❓ Hàng giả và hàng nhái có giống nhau không?

Không nhất thiết. Hàng nhái là cách gọi thông dụng, thường dùng để chỉ sản phẩm mô phỏng hàng hóa khác. Tuy nhiên, không phải mọi hàng nhái đều đương nhiên là hàng giả theo quy định pháp luật. Cần xem xét đặc điểm sản phẩm, chất lượng, công dụng, nhãn hàng hóa, nguồn gốc và dấu hiệu liên quan để xác định hàng hóa thuộc trường hợp nào, có đồng thời xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ hay không.

❓ Hàng không có hóa đơn có phải hàng giả không?

Không đương nhiên. Việc hàng hóa không có hóa đơn có thể đặt ra vấn đề về chứng từ, nguồn gốc hoặc việc tuân thủ nghĩa vụ kinh doanh, nhưng không tự nó chứng minh sản phẩm là hàng giả. Muốn xác định, cần đối chiếu đặc điểm, chất lượng, công dụng, nhãn, bao bì và các thông tin về xuất xứ của sản phẩm với tài liệu, tiêu chuẩn hoặc căn cứ pháp lý có liên quan.

❓ Hàng giả có nhất thiết phải giả mạo nhãn hiệu không?

Không. Hàng giả không chỉ bao gồm sản phẩm giả mạo nhãn hiệu. Theo khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP, hàng giả còn có thể được xác định dựa trên giá trị sử dụng, công dụng, chất lượng, đặc tính kỹ thuật, thành phần, hoạt chất, thông tin về nhà sản xuất, nguồn gốc, xuất xứ hoặc tem, nhãn, bao bì giả. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào dấu hiệu nhãn hiệu để nhận diện hàng giả.

❓ Có thể nhận biết hàng giả chỉ bằng mã vạch không?

Không. Mã vạch chỉ là một nguồn thông tin phục vụ việc tra cứu, đối chiếu sản phẩm, không phải căn cứ độc lập chứng minh hàng hóa là thật hoặc giả. Mã vạch có thể bị làm giả, sao chép hoặc không phản ánh đầy đủ tình trạng pháp lý và chất lượng sản phẩm. Việc xác minh cần kết hợp thông tin trên nhãn, bao bì, hồ sơ nguồn gốc, tài liệu chất lượng và kết quả kiểm tra khi cần thiết.

❓ Hàng có chất lượng đạt dưới 70% có phải hàng giả không?

Không thể kết luận chỉ từ tỷ lệ dưới 70%. Theo điểm b khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP, phải xác định chỉ tiêu chất lượng, đặc tính kỹ thuật cơ bản hoặc định lượng chất chính tạo nên giá trị sử dụng, công dụng; đồng thời đối chiếu với mức tối thiểu của quy chuẩn kỹ thuật hoặc tiêu chuẩn chất lượng được đăng ký, công bố, áp dụng hay ghi trên nhãn, bao bì. Tỷ lệ này không áp dụng chung cho mọi loại hàng hóa.

✅Phần 8. Kết luận: Xác định đúng hàng giả phải dựa trên căn cứ pháp lý và chứng cứ cụ thể

Hàng giả có nhiều dạng, không chỉ giới hạn ở hàng giả nhãn hiệu hoặc bao bì. Việc xác định cần đối chiếu đúng từng tiêu chí tại khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP và quy định chuyên ngành có liên quan. Hàng kém chất lượng, hàng nhái hoặc hàng không rõ nguồn gốc không mặc nhiên được coi là hàng giả. Vì vậy, trước khi kết luận, cần kiểm tra thông tin sản phẩm, hồ sơ chất lượng, tài liệu về nguồn gốc và kết quả kiểm nghiệm, giám định. Khi phát sinh tranh chấp hoặc nghi ngờ hàng giả, việc rà soát đồng bộ các tài liệu này giúp xác định đúng bản chất hàng hóa và căn cứ xử lý.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com|