Vận chuyển hàng hóa qua biên giới trái phép khi nào bị truy cứu hình sự?

Hành vi vận chuyển hàng hóa qua biên giới bị truy cứu hình sự khi người thực hiện vận chuyển trái pháp luật hàng hóa qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa, đồng thời đáp ứng điều kiện truy cứu hình sự hành vi vận chuyển hàng hóa qua biên giới theo Điều 189 BLHS. Trường hợp thông thường, giá trị vật phạm pháp từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng; dưới 100 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu nếu thuộc trường hợp luật định. Việc xác định trách nhiệm phải căn cứ vào hành vi và chứng cứ cụ thể.

Vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới là hành vi đưa hàng hóa qua biên giới quốc gia hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa trái quy định pháp luật, thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 189 Bộ luật Hình sự.

Vận chuyển hàng hóa qua biên giới trái phép có bị xử lý hình sự không?

Có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng các điều kiện theo Điều 189 BLHS, cụ thể:

• Hành vi vận chuyển phải trái pháp luật.
• Giá trị vật phạm pháp thông thường từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng.
• Dưới 100 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu trong trường hợp luật định.
• Phải xác định đầy đủ lỗi, hành vi và chứng cứ liên quan.

Do đó, vận chuyển hàng hóa qua biên giới trái phép có bị xử lý hình sự không còn phụ thuộc vào giá trị vật phạm pháp, các trường hợp ngoại lệ và những dấu hiệu pháp lý được quy định tại Điều 189 BLHS.

✅Mở đầu

Trong thực tế, người trực tiếp vận chuyển hàng hóa không khai báo, nhận chở hàng thuê hoặc giao nhận hàng tại cửa khẩu không mặc nhiên phạm tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải dựa trên loại hàng hóa, tuyến vận chuyển, tính hợp pháp của hoạt động xuất nhập khẩu, giá trị vật phạm pháp và các điều kiện định tội theo Điều 189 BLHS.

Đặc biệt, cần làm rõ người thực hiện có nhận thức về tính trái pháp luật của hành vi hay không, đồng thời kiểm tra tiền sử xử phạt, án tích và chứng cứ liên quan. Không thể chỉ căn cứ vào việc hàng hóa bị tạm giữ để kết luận có tội.

✅Phần 1. Điều kiện truy cứu hình sự đối với hành vi vận chuyển hàng hóa qua biên giới

1.1. Hành vi vận chuyển phải diễn ra qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa

Theo Điều 189 Bộ luật Hình sự, một trong những dấu hiệu quan trọng để xác định hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới là phạm vi không gian diễn ra hoạt động vận chuyển. Hành vi phải gắn với việc đưa hàng hóa qua biên giới Việt Nam hoặc vận chuyển giữa khu phi thuế quan và khu vực nội địa theo chiều ngược lại. Đây là điểm phân biệt với hoạt động vận chuyển hàng hóa thông thường chỉ diễn ra trong lãnh thổ Việt Nam.

Pháp luật không giới hạn hành vi này ở một phương thức vận chuyển nhất định. Việc đưa hàng hóa qua biên giới bằng đường bộ, đường biển, đường hàng không, đường sắt hoặc phương thức khác đều có thể được xem xét nếu đáp ứng dấu hiệu pháp lý của Điều 189. Đối với khu phi thuế quan, cần xác định chính xác địa điểm xuất phát, nơi tiếp nhận và chiều lưu chuyển hàng hóa để đánh giá hành vi có thuộc phạm vi điều chỉnh của điều luật hay không.

Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc hàng hóa được vận chuyển trong nội địa hoặc đi qua cửa khẩu để kết luận có tội. Cần làm rõ tuyến vận chuyển thực tế, điểm giao nhận, vị trí hàng hóa được đưa qua và tính hợp pháp của hoạt động đó. Đây là cơ sở ban đầu để phân biệt vi phạm vận chuyển thông thường với hành vi có dấu hiệu của tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới.

1.2. Hành vi vận chuyển phải trái pháp luật

Hành vi vận chuyển chỉ có dấu hiệu vi phạm Điều 189 BLHS khi việc đưa hàng hóa qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa được thực hiện trái quy định pháp luật. Dấu hiệu này có thể thể hiện qua việc không khai báo hải quan trong trường hợp bắt buộc, sử dụng chứng từ không hợp pháp, khai báo sai bản chất hàng hóa hoặc cố ý đưa hàng qua tuyến, địa điểm không được phép. Tuy nhiên, không phải mọi sai sót về thủ tục, thiếu hóa đơn hoặc chứng từ đều cấu thành tội phạm. Cần xác định nghĩa vụ pháp lý cụ thể đối với lô hàng, tính chất của vi phạm, giá trị vật phạm pháp và các điều kiện truy cứu theo Điều 189. Việc đánh giá phải dựa trên hồ sơ hải quan, chứng từ giao nhận, tuyến vận chuyển và chứng cứ về hành vi thực tế, thay vì chỉ căn cứ vào một thiếu sót đơn lẻ.

1.3. Hàng hóa và giá trị phải đáp ứng điều kiện định tội

Đối tượng của tội phạm theo Điều 189 BLHS gồm hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý và đá quý. Đối với trường hợp thông thường, giá trị vật phạm pháp phải từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng. Tuy nhiên, hàng hóa dưới 100 triệu đồng vẫn có thể làm phát sinh trách nhiệm hình sự nếu thuộc trường hợp quy định tại điểm a hoặc điểm b khoản 1 Điều này. Khi xác định điều kiện định tội, cần phân biệt giá trị vật phạm pháp với tiền công vận chuyển hoặc lợi ích người thực hiện nhận được. Đây là những dữ kiện khác nhau, không thể thay thế cho nhau khi đánh giá ngưỡng định lượng.

1.4. Phải xác định trách nhiệm của đúng chủ thể

Việc xác định trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào vai trò thực tế và mức độ tham gia của từng chủ thể trong quá trình vận chuyển hàng hóa qua biên giới. Người trực tiếp vận chuyển, người thuê vận chuyển hoặc người tổ chức, điều hành chỉ phải chịu trách nhiệm khi có đủ căn cứ chứng minh hành vi, lỗi và các dấu hiệu pháp lý tương ứng. Đối với người biết rõ hành vi vi phạm và cố ý tham gia, cần xem xét trách nhiệm đồng phạm theo Điều 17 BLHS. Không thể suy đoán một người phạm tội chỉ từ quan hệ thuê vận chuyển hoặc việc nhận tiền công.

Để xác định đầy đủ các dấu hiệu pháp lý làm phát sinh trách nhiệm hình sự, cần phân tích riêng từng yếu tố trong cấu thành tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới, thay vì chỉ căn cứ vào việc hàng hóa đã được đưa qua biên giới.

✅Phần 2. Căn cứ xử lý hình sự hành vi vận chuyển hàng hóa qua biên giới theo Điều 189 BLHS

2.1. Điều 189 BLHS quy định những hành vi và đối tượng nào?

Điều 189 Bộ luật Hình sự quy định trách nhiệm hình sự đối với hành vi vận chuyển trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa đối với hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý. Phạm vi điều chỉnh không chỉ giới hạn ở hàng hóa xuất nhập khẩu thông thường mà còn bao gồm các tài sản có giá trị đặc biệt được điều luật liệt kê. Khi xem xét trách nhiệm hình sự, cần xác định đúng loại tài sản, tuyến vận chuyển và tính trái pháp luật của hành vi. Không phải mọi sai phạm về thủ tục hải quan hoặc chứng từ hàng hóa đều mặc nhiên thuộc Điều 189; việc định tội phải căn cứ vào dấu hiệu cụ thể và các điều kiện luật định.

2.2. Căn cứ xác định giá trị vật phạm pháp

Việc xác định giá trị vật phạm pháp trong vụ án vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới phải căn cứ vào đặc điểm thực tế của hàng hóa, thời điểm và địa điểm có ý nghĩa pháp lý, cùng các tài liệu chứng minh nguồn gốc, chủng loại và giá trị. Cơ quan tiến hành tố tụng có thể đối chiếu hóa đơn, hợp đồng, chứng từ nhập khẩu, tài liệu giao nhận và kết quả định giá tài sản theo quy định khi cần thiết. Trường hợp một chuyến vận chuyển gồm nhiều loại hàng hóa, cần kiểm tra riêng từng chủng loại, số lượng, tình trạng và giá trị để có căn cứ xác định tổng giá trị vật phạm pháp. Giá ghi trên hóa đơn, lời khai của người vận chuyển hoặc mức giá do chủ hàng cung cấp không mặc nhiên là kết luận cuối cùng nếu chưa được kiểm tra, đối chiếu với chứng cứ hợp pháp khác.

2.3. Căn cứ xác định hành vi vận chuyển trái pháp luật

Việc xác định hành vi vận chuyển trái pháp luật qua biên giới cần đối chiếu đồng thời hồ sơ hải quan, giấy phép chuyên ngành, chứng từ chứng minh nguồn gốc hàng hóa và quy định áp dụng đối với từng loại hàng. Cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ hàng hóa được đưa qua tuyến đường nào, bằng phương thức gì, có thực hiện đúng thủ tục xuất nhập khẩu hay không và ai là người tổ chức, thực hiện việc giao nhận. Tờ khai thiếu thông tin hoặc hàng hóa không có hóa đơn chưa đủ để mặc nhiên kết luận phạm tội Điều 189; phải xác định cụ thể hành vi vận chuyển trái pháp luật và các dấu hiệu định tội theo quy định.

2.4. Căn cứ chứng minh nhận thức và lỗi của người thực hiện

Trách nhiệm hình sự không thể chỉ căn cứ vào việc một người trực tiếp vận chuyển hàng hóa qua biên giới. Cần làm rõ họ có nhận thức được loại hàng, tính chất hàng hóa và tính trái pháp luật của hoạt động vận chuyển hay không. Các tin nhắn, thỏa thuận, chỉ đạo, khoản tiền công, cách thức giao nhận và diễn biến thực tế phải được đánh giá tổng hợp. Việc nhận vận chuyển thuê hoặc nhận tiền công không tự động chứng minh người thực hiện có lỗi hình sự.

Nếu hàng hóa thuộc danh mục hàng cấm, cần đối chiếu thêm các dấu hiệu của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm hoặc tàng trữ, vận chuyển hàng cấm. Xem vận chuyển hàng cấm qua biên giới bị xử lý về tội gì.

✅Phần 3. Những trường hợp nào vận chuyển hàng hóa qua biên giới bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

3.1. Hàng hóa có giá trị từ 100 triệu đến dưới 300 triệu đồng

Theo khoản 1 Điều 189 BLHS, người thực hiện hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa, hoặc ngược lại, có giá trị từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Ở trường hợp đạt ngưỡng định lượng này, không bắt buộc người thực hiện phải có tiền sự xử phạt hành chính hoặc tiền án về hành vi tương ứng. Tuy nhiên, giá trị hàng hóa không phải căn cứ duy nhất để kết luận phạm tội. Cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải chứng minh tính trái pháp luật của hành vi, lỗi và các dấu hiệu pháp lý liên quan. Chỉ khi đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định mới có căn cứ xác định trách nhiệm hình sự theo Điều 189.

3.2. Hàng hóa dưới 100 triệu đồng nhưng đã bị xử phạt hành chính hoặc kết án theo trường hợp luật định

Theo điểm a khoản 1 Điều 189 BLHS, hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới có giá trị dưới 100 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi quy định tại Điều 189 hoặc một trong các điều 188, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200; hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Khi đánh giá trường hợp cụ thể, cần kiểm tra quyết định xử phạt, hành vi vi phạm trước đó, bản án và tình trạng án tích tại thời điểm thực hiện hành vi mới. Không phải mọi tiền sự hoặc tiền án đều đáp ứng điều kiện này. Đặc biệt, việc từng bị xử phạt về một hành vi vi phạm pháp luật khác không đương nhiên làm phát sinh trách nhiệm hình sự theo Điều 189.

Đối với trường hợp hàng hóa có giá trị thấp hơn ngưỡng định lượng thông thường, cần kiểm tra riêng các ngoại lệ của pháp luật. Xem thêm bài viết vận chuyển hàng hóa trái phép qua biên giới dưới 100 triệu đồng có bị đi tù không.

3.3. Vật phạm pháp là di vật, cổ vật

Theo điểm b khoản 1 Điều 189 BLHS, hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi vật phạm pháp là di vật, cổ vật, kể cả trường hợp giá trị dưới 100 triệu đồng. Đây là trường hợp ngoại lệ về định lượng, không phụ thuộc vào ngưỡng giá trị thông thường. Tuy nhiên, cần có căn cứ xác định hiện vật thực sự thuộc loại di vật hoặc cổ vật theo quy định pháp luật về di sản văn hóa. Không thể chỉ dựa vào giá trị kinh tế cao, tuổi đời hoặc tính quý hiếm để kết luận. Việc định danh hiện vật và chứng minh hành vi vận chuyển trái pháp luật vẫn phải được xem xét trên cơ sở hồ sơ, tài liệu và chứng cứ cụ thể.

3.4. Trường hợp có tổ chức, lợi dụng chức vụ hoặc các tình tiết định khung khác

Ngoài trường hợp đạt ngưỡng định lượng thông thường, hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới còn có thể bị truy cứu theo khung tăng nặng khi xuất hiện các tình tiết tại khoản 2 Điều 189 BLHS, như: có tổ chức; vật phạm pháp trị giá từ 300 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng; vật phạm pháp là bảo vật quốc gia; lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc danh nghĩa cơ quan, tổ chức; phạm tội 02 lần trở lên hoặc tái phạm nguy hiểm. Đặc biệt, nếu vật phạm pháp trị giá từ 500 triệu đồng trở lên, hành vi thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này.

Việc áp dụng tình tiết định khung phải căn cứ vào chứng cứ chứng minh từng dấu hiệu cụ thể, không suy luận chỉ từ quy mô lô hàng hoặc vị trí của người tham gia. Mức hình phạt tương ứng được phân tích tại bài vận chuyển hàng hóa qua biên giới trị giá bao nhiêu thì bị truy cứu hình sự.

✅Phần 4. Giá trị hàng hóa và các trường hợp đặc biệt ảnh hưởng thế nào đến việc truy cứu hình sự?

4.1. Phân biệt ngưỡng định tội và ngưỡng định khung

Điều 189 BLHS quy định các mốc giá trị vật phạm pháp để xác định trách nhiệm hình sự và khung hình phạt. Theo đó, giá trị từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng thuộc khoản 1; từ 300 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng thuộc điểm b khoản 2; từ 500 triệu đồng trở lên thuộc khoản 3.

Tuy nhiên, giá trị hàng hóa không phải căn cứ duy nhất để kết luận có tội. Cơ quan tiến hành tố tụng còn phải xác định hành vi vận chuyển trái pháp luật, đối tượng phạm tội, lỗi và các điều kiện định tội tương ứng. Đặc biệt, hàng hóa dưới 100 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu trong những trường hợp luật định.

Lưu ý: Các mốc định lượng trên áp dụng đối với cá nhân. Không áp dụng máy móc cho pháp nhân thương mại vì khoản 5 Điều 189 BLHS quy định ngưỡng định lượng riêng.

4.2. Trường hợp hàng hóa dưới 100 triệu đồng

Hàng hóa có giá trị dưới 100 triệu đồng không mặc nhiên được loại trừ trách nhiệm hình sự. Theo khoản 1 Điều 189 BLHS, người thực hiện hành vi vận chuyển trái phép qua biên giới vẫn có thể bị truy cứu nếu đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi quy định tại Điều này hoặc một trong các điều luật được liệt kê, hoặc đã bị kết án về các tội đó, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Ngoài ra, trường hợp vật phạm pháp là di vật, cổ vật cũng có thể bị truy cứu mà không phụ thuộc vào ngưỡng giá trị 100 triệu đồng. Vì vậy, cần kiểm tra chính xác tiền sử pháp lý và tính chất của hiện vật, không chỉ căn cứ vào giá trị lô hàng để kết luận.

4.3. Di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia có gì khác nhau?

Khi xác định trách nhiệm hình sự theo Điều 189 BLHS, cần phân biệt rõ địa vị pháp lý của từng loại hiện vật. Di vật, cổ vật thuộc trường hợp định tội tại điểm b khoản 1, trong khi bảo vật quốc gia là tình tiết định khung tại điểm c khoản 2. Việc phân loại không thể chỉ dựa vào giá mua bán hoặc giá trị thị trường mà phải đối chiếu tiêu chí pháp luật về di sản văn hóa, hồ sơ kiểm kê, công nhận và tài liệu chuyên môn có liên quan. Đây là căn cứ quan trọng để xác định đúng khoản áp dụng.

4.4. Trường hợp nhiều loại hàng hóa hoặc nhiều lần vận chuyển

Khi một chuyến hàng gồm nhiều loại hàng hóa hoặc một người thực hiện nhiều chuyến vận chuyển, cần kiểm tra riêng từng lô hàng, thời điểm, giá trị và tính chất pháp lý của từng lần thực hiện. Việc xác định tổng giá trị vật phạm pháp phải dựa trên căn cứ định giá và mối liên hệ pháp lý giữa các hành vi. Không mặc nhiên cộng gộp giá trị của mọi chuyến hàng chỉ vì cùng một người thực hiện. Đồng thời, cần làm rõ có căn cứ xác định phạm tội 02 lần trở lên hay không, tránh nhầm lẫn giữa nhiều giao dịch độc lập và tình tiết định khung tại Điều 189.

Đối với hàng hóa có tính chất đặc biệt, nhất là di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia, cần xác định chính xác tư cách pháp lý của hiện vật. Tham khảo quy định xử lý hành vi Vận chuyển trái phép cổ vật, bảo vật quốc gia qua biên giới bị phạt thế nào?

✅Phần 5. Vi phạm vận chuyển hàng hóa qua biên giới khi nào bị xử lý hành chính, khi nào bị truy cứu hình sự?

5.1. Những trường hợp có thể bị xử lý vi phạm hành chính

Không phải mọi sai phạm trong quá trình vận chuyển hàng hóa qua biên giới đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Trường hợp người vận chuyển vi phạm nghĩa vụ khai báo hải quan, khai sai thông tin hàng hóa, không xuất trình được chứng từ theo yêu cầu hoặc thực hiện không đúng thủ tục xuất nhập khẩu, cơ quan có thẩm quyền cần xác định tính chất, mức độ và căn cứ xử lý tương ứng. Nếu hành vi chỉ vi phạm quy định quản lý hải quan, chưa đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Điều 189 hoặc điều luật khác, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính và áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định. Tuy nhiên, giá trị hàng hóa dưới 100 triệu đồng không mặc nhiên đồng nghĩa chỉ bị xử phạt hành chính, bởi Điều 189 còn quy định những trường hợp ngoại lệ cho phép truy cứu trách nhiệm hình sự.

5.2. Khi nào hành vi vượt khỏi phạm vi vi phạm hành chính?

Hành vi vận chuyển hàng hóa qua biên giới chỉ chuyển sang phạm vi xử lý hình sự khi có đủ căn cứ xác định hành vi trái pháp luật thuộc Điều 189 BLHS và đáp ứng điều kiện định tội. Theo đó, giá trị vật phạm pháp thông thường phải từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng; trường hợp dưới 100 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu nếu thuộc một trong các ngoại lệ tại khoản 1. Bên cạnh giá trị hàng hóa, cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá lỗi, nhận thức và vai trò của người thực hiện trên cơ sở chứng cứ về hàng hóa, tuyến vận chuyển, chứng từ và tình tiết liên quan. Không thể chỉ dựa vào việc thiếu hóa đơn hoặc vi phạm thủ tục hải quan để kết luận có tội

5.3. Không có hóa đơn, chứng từ có mặc nhiên phạm tội Điều 189 không?

Không có hóa đơn, chứng từ không đồng nghĩa với việc người vận chuyển đương nhiên phạm tội theo Điều 189 BLHS. Cần xác định loại hàng hóa, nghĩa vụ khai báo hải quan, giấy phép chuyên ngành và quy định áp dụng đối với từng lô hàng. Đặc biệt, phải phân biệt vi phạm về hóa đơn, chứng từ với hành vi vận chuyển trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa. Chỉ khi có đủ căn cứ về hành vi và các điều kiện định tội theo luật, mới có thể xem xét trách nhiệm hình sự, không thể suy luận tội danh từ một thiếu sót thủ tục riêng lẻ.

5.4. Một hành vi có thể liên quan đến nhiều quy định pháp luật không?

Một lô hàng có dấu hiệu vi phạm không đồng nghĩa người thực hiện đồng thời phạm nhiều tội danh. Cần xác định bản chất hành vi: buôn bán qua biên giới có thể thuộc Điều 188; vận chuyển trái pháp luật qua biên giới có thể thuộc Điều 189; sản xuất, buôn bán hàng cấm hoặc tàng trữ, vận chuyển hàng cấm cần đối chiếu Điều 190, 191; hành vi trốn thuế phải xem xét theo Điều 200 BLHS. Nếu một vụ việc có nhiều hành vi độc lập, phải đánh giá riêng dấu hiệu cấu thành và mối liên hệ giữa chúng. Không áp dụng đồng thời nhiều tội danh chỉ vì cùng liên quan đến một lô hàng

Việc xác định đúng hành vi vận chuyển hay buôn bán trái phép có ý nghĩa quyết định đối với tội danh. Xem thêm bài phân biệt tội buôn lậu Điều 188 và tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới Điều 189.

✅Phần 6. Khi nào bị khởi tố về hành vi vận chuyển hàng hóa trái phép qua biên giới?

6.1. Điều kiện khởi tố vụ án hình sự

Theo Điều 143 Bộ luật Tố tụng hình sự, vụ án hình sự chỉ được khởi tố khi đã xác định có dấu hiệu tội phạm. Đối với hành vi vận chuyển hàng hóa trái phép qua biên giới, dấu hiệu này có thể được phát hiện từ tố giác của cá nhân, tin báo của cơ quan, tổ chức, cá nhân, thông tin trên phương tiện thông tin đại chúng, kiến nghị khởi tố của cơ quan nhà nước hoặc qua hoạt động trực tiếp phát hiện của cơ quan có thẩm quyền. Ngoài ra, người phạm tội tự thú cũng là một căn cứ xác định dấu hiệu tội phạm. Tuy nhiên, việc tiếp nhận nguồn tin không đồng nghĩa vụ án đương nhiên được khởi tố; cơ quan có thẩm quyền phải kiểm tra, xác minh và đánh giá căn cứ pháp lý trước khi quyết định

6.2. Căn cứ khởi tố bị can đối với người vận chuyển

Theo khoản 1 Điều 179 Bộ luật Tố tụng hình sự, cơ quan có thẩm quyền chỉ ra quyết định khởi tố bị can khi có đủ căn cứ xác định một cá nhân hoặc pháp nhân đã thực hiện hành vi mà BLHS quy định là tội phạm. Đối với Điều 189, căn cứ này phải thể hiện được hành vi vận chuyển trái pháp luật và các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự tương ứng. Cần phân biệt khởi tố vụ án với khởi tố bị can: việc phát hiện hoặc tạm giữ hàng hóa chưa đồng nghĩa người vận chuyển đã bị khởi tố hay bị xác định có tội.

6.3. Trường hợp chưa đủ căn cứ khởi tố

Không phải cứ phát hiện hàng hóa được vận chuyển qua biên giới có dấu hiệu vi phạm là đủ căn cứ khởi tố về tội quy định tại Điều 189 BLHS. Cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ tính trái pháp luật của hành vi, đối tượng và giá trị vật phạm pháp; đồng thời xác minh tiền sử xử phạt hành chính, tình trạng án tích nếu áp dụng trường hợp định tội dưới ngưỡng. Khi chưa đủ căn cứ xác định hành vi phạm tội hoặc trách nhiệm của người liên quan, không thể chỉ dựa vào nghi vấn để kết luận có tội

6.4. Quyền của người bị buộc tội trong quá trình tố tụng

Người bị buộc tội có quyền trình bày lời khai, đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu, nhờ người bào chữa và khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng theo quy định. Việc thực hiện các quyền này giúp bảo đảm tính khách quan và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ.

Lưu ý: Cần phân biệt việc phát hiện dấu hiệu vi phạm, khởi tố vụ án và khởi tố bị can. Phát hiện dấu hiệu vi phạm chưa đồng nghĩa vụ án đã được khởi tố; khởi tố vụ án cũng không đồng nghĩa một cá nhân cụ thể đã bị khởi tố bị can hoặc bị kết luận có tội.

✅Phần 7. Người vận chuyển thuê hàng hóa qua biên giới có bị truy cứu hình sự không?

7.1. Người trực tiếp vận chuyển có mặc nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự?

Người trực tiếp vận chuyển hàng hóa qua biên giới không mặc nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự chỉ vì điều khiển phương tiện, nhận hàng hoặc giao hàng theo yêu cầu của người khác. Để xác định có phạm tội theo Điều 189 BLHS hay không, cần làm rõ hành vi vận chuyển có trái pháp luật, hàng hóa có đáp ứng điều kiện định tội và người thực hiện có lỗi hay không. Đặc biệt, phải đánh giá nhận thức của người vận chuyển về tính chất hàng hóa, phương thức vận chuyển và những dấu hiệu vi phạm mà họ biết hoặc buộc phải nhận thức theo căn cứ pháp luật. Vai trò trực tiếp trong quá trình vận chuyển không thể thay thế việc chứng minh đầy đủ các căn cứ xác định trách nhiệm hình sự.

7.2. Người vận chuyển không biết hàng hóa vi phạm pháp luật

Người vận chuyển không biết hàng hóa vi phạm pháp luật không đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự. Việc đánh giá phải căn cứ vào nhận thức thực tế và lỗi của người thực hiện tại thời điểm nhận, vận chuyển hàng hóa. Cơ quan tiến hành tố tụng cần đối chiếu hợp đồng, chứng từ giao nhận, tin nhắn, nội dung chỉ dẫn của chủ hàng và những thông tin được cung cấp trước khi vận chuyển. Đồng thời, cần làm rõ các dấu hiệu bất thường như hàng hóa bị che giấu, thay đổi bao bì, né tránh kiểm tra hoặc yêu cầu đi theo tuyến đường không đúng quy định. Lời khai không biết chỉ là một nguồn thông tin, không thay thế việc đánh giá tổng thể chứng cứ để xác định trách nhiệm hình sự.

7.3. Người thuê vận chuyển, chủ hàng và người tổ chức chịu trách nhiệm thế nào?

Theo Điều 17 BLHS, đồng phạm là trường hợp có từ hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Trong hoạt động vận chuyển hàng hóa qua biên giới, người thuê vận chuyển hoặc chủ hàng có thể bị xác định là người tổ chức nếu giữ vai trò chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy; người thực hành nếu trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội; người xúi giục nếu kích động, thúc đẩy người khác thực hiện; hoặc người giúp sức nếu tạo điều kiện vật chất, tinh thần cho việc phạm tội. Việc xác định đồng phạm phải dựa trên sự cố ý cùng thực hiện tội phạm và vai trò thực tế của từng người, không chỉ căn cứ vào quan hệ thuê hoặc giao nhận hàng hóa.

Trách nhiệm của người thuê, giao hàng và điều hành hoạt động vận chuyển cần được đánh giá độc lập với người trực tiếp thực hiện. Xem thêm thuê người vận chuyển hàng hóa qua biên giới có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không.

7.4. Tiền công vận chuyển có quyết định trách nhiệm hình sự không?

Tiền công vận chuyển không phải căn cứ độc lập để xác định trách nhiệm hình sự. Khoản tiền này chỉ là một dữ kiện cần đối chiếu với thỏa thuận, nhận thức, hành vi và vai trò của người vận chuyển. Không phải cứ nhận tiền công là đồng phạm, cũng không thể mặc nhiên loại trừ trách nhiệm vì mức tiền công thông thường.

Đối với người chỉ nhận vận chuyển thuê, cần xem xét cụ thể nhận thức, hành vi và mức độ tham gia. Tham khảo người vận chuyển thuê hàng hóa qua biên giới có phải chịu trách nhiệm hình sự không.

✅Phần 8. Các tình huống thực tế thường gặp khi xác định trách nhiệm hình sự

8.1. Nhận vận chuyển thuê nhưng không biết bên trong hàng hóa là gì

Người lái xe nhận vận chuyển hàng hóa đã đóng gói, niêm phong và không trực tiếp kiểm tra bên trong không mặc nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự. Cần làm rõ thỏa thuận giao nhận, thông tin bên thuê cung cấp, đặc điểm kiện hàng và những dấu hiệu bất thường mà người vận chuyển có thể nhận biết. Nếu có tài liệu chứng minh người này biết rõ tính chất trái pháp luật của việc vận chuyển nhưng vẫn thực hiện, đó là căn cứ cần đánh giá về lỗi và trách nhiệm. Tin nhắn, chỉ dẫn giao hàng, camera và lời khai liên quan cần được đối chiếu khách quan.

8.2. Hàng hóa đã khai báo nhưng thông tin không chính xác

Việc hàng hóa đã được khai báo hải quan nhưng thông tin về chủng loại, số lượng, trị giá hoặc nguồn gốc không chính xác chưa đương nhiên cấu thành tội vận chuyển trái phép qua biên giới. Cần xác định nội dung khai báo sai xuất phát từ nhầm lẫn, sai sót nghiệp vụ hay hành vi cố ý nhằm che giấu bản chất lô hàng và thực hiện việc vận chuyển trái pháp luật. Tờ khai hải quan, chứng từ thương mại, kết quả kiểm tra thực tế và trao đổi giữa các bên là những tài liệu cần đối chiếu trước khi xác định trách nhiệm hình sự.

8.3. Vận chuyển hàng hóa nhiều lần, mỗi lần có giá trị nhỏ

Việc mỗi chuyến hàng có giá trị thấp không đồng nghĩa người vận chuyển đương nhiên được loại trừ trách nhiệm hình sự. Cần xác minh từng lần vận chuyển, thời điểm thực hiện, giá trị vật phạm pháp và mối liên hệ giữa các chuyến hàng. Nếu có căn cứ cho thấy các lần thực hiện được tiến hành theo một kế hoạch chung, cần đánh giá bản chất hành vi và điều kiện áp dụng tình tiết phạm tội 02 lần trở lên theo Điều 189. Không mặc nhiên cộng giá trị các chuyến hàng hoặc áp dụng tình tiết định khung chỉ vì hành vi xảy ra nhiều lần.

8.4. Hàng hóa bị phát hiện tại cửa khẩu nhưng chưa xác định được giá trị

Việc hàng hóa bị phát hiện và tạm giữ tại cửa khẩu chưa đủ để kết luận người vận chuyển phạm tội theo Điều 189. Cơ quan có thẩm quyền cần kiểm tra chủng loại, số lượng, nguồn gốc, hồ sơ hải quan và tiến hành định giá theo quy định khi cần thiết. Đồng thời, phải xác minh tính trái pháp luật của hành vi, vai trò và lỗi của từng người liên quan. Kết quả định giá và chứng cứ về hành vi vận chuyển là những căn cứ quan trọng để đánh giá điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự, không thể thay thế bằng suy đoán từ việc hàng hóa bị tạm giữ.

Trường hợp chỉ có dấu hiệu không khai báo hải quan, cần xác định nghĩa vụ khai báo và tính chất vi phạm trước khi kết luận trách nhiệm hình sự. Tham khảo vận chuyển hàng hóa không khai báo hải quan có phải là tội phạm không.

✅Phần 9. Cần kiểm tra những tài liệu, chứng cứ nào để xác định có bị truy cứu hình sự không?

9.1. Chứng từ về hàng hóa và thủ tục hải quan

Việc xác định hành vi vận chuyển trái phép cần đối chiếu tờ khai hải quan, hóa đơn, hợp đồng mua bán, chứng từ xuất xứ và giấy phép chuyên ngành tương ứng với từng loại hàng hóa. Hồ sơ kiểm tra hàng hóa giúp làm rõ chủng loại, số lượng, tình trạng khai báo và sự phù hợp giữa hàng thực tế với chứng từ. Không nên chỉ căn cứ vào việc thiếu hóa đơn hoặc sai lệch khai báo để kết luận có tội, mà phải xác định nghĩa vụ pháp lý và tính chất vi phạm trong từng trường hợp.

9.2. Chứng cứ về hành vi và tuyến vận chuyển

Camera cửa khẩu, dữ liệu hành trình phương tiện, biên bản kiểm tra, khám xét, phiếu giao nhận và tài liệu vận chuyển có thể giúp xác định tuyến đường, thời điểm, phương thức đưa hàng qua biên giới và người trực tiếp thực hiện. Những tài liệu này cần được đối chiếu với lời khai, chứng từ giao nhận và diễn biến thực tế để làm rõ hàng hóa được đưa đi như thế nào, ai giao nhận, ai chỉ đạo và có dấu hiệu che giấu hay không. Một dữ kiện riêng lẻ không đủ thay thế việc đánh giá tổng thể chứng cứ.

9.3. Chứng cứ về nhận thức, vai trò và tiền sử pháp lý

Việc xác định trách nhiệm hình sự không chỉ dựa vào hành vi vận chuyển mà còn phải làm rõ nhận thức, mức độ tham gia và tình trạng pháp lý của từng người liên quan. Tin nhắn, dữ liệu cuộc gọi, thỏa thuận vận chuyển, sao kê ngân hàng và chứng từ thanh toán tiền công có thể giúp xác định sự trao đổi, chỉ đạo và vai trò thực tế. Đối với trường hợp áp dụng ngoại lệ định tội, cần đối chiếu quyết định xử phạt hành chính, bản án và tài liệu xác định tình trạng án tích, bảo đảm đúng điều kiện tại khoản 1 Điều 189 BLHS.

Việc đánh giá chứng cứ cần được thực hiện theo từng nhóm dấu hiệu pháp lý, không chỉ dựa vào biên bản phát hiện hàng hóa. Xem thêm chứng cứ chứng minh tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới.

✅Phần 10. Câu hỏi thường gặp về truy cứu hình sự hành vi vận chuyển hàng hóa qua biên giới

❓ Vận chuyển hàng hóa qua biên giới trái phép có bị xử lý hình sự không?

Có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 189 BLHS nếu hành vi vận chuyển trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa đáp ứng điều kiện định tội. Đối với cá nhân, ngưỡng giá trị thông thường là từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng; trường hợp dưới 100 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu nếu thuộc ngoại lệ luật định. Không phải mọi vi phạm thủ tục hải quan đều cấu thành tội phạm.

❓ Hàng hóa dưới 100 triệu đồng có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Có. Theo khoản 1 Điều 189 BLHS, hàng hóa dưới 100 triệu đồng vẫn có thể là căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự nếu người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi quy định tại Điều 189 hoặc các điều luật được liệt kê, hoặc đã bị kết án về một trong các tội đó, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Ngoài ra, trường hợp vật phạm pháp là di vật, cổ vật cũng có thể bị truy cứu theo quy định này.

❓ Người vận chuyển thuê không biết hàng hóa vi phạm có bị đi tù không?

Không thể mặc nhiên kết luận người vận chuyển thuê phải chịu trách nhiệm hình sự chỉ vì trực tiếp nhận và giao hàng. Cần xác định người này có nhận thức được tính trái pháp luật của việc vận chuyển hay không, có lỗi cố ý và có đủ căn cứ xác định trách nhiệm hình sự theo Điều 189 hay không. Tin nhắn, thỏa thuận vận chuyển, chỉ dẫn giao nhận, khoản tiền công và lời khai của các bên là những tài liệu cần đối chiếu.

❓ Bị giữ hàng tại cửa khẩu có đồng nghĩa với bị khởi tố không?

Không. Việc hàng hóa bị kiểm tra, tạm giữ tại cửa khẩu nhằm xác minh dấu hiệu vi phạm không đồng nghĩa vụ án hình sự hoặc bị can đã được khởi tố. Theo Điều 143 Bộ luật Tố tụng hình sự, khởi tố vụ án phải có dấu hiệu tội phạm; còn khởi tố bị can phải có đủ căn cứ xác định một người hoặc pháp nhân đã thực hiện hành vi mà BLHS quy định là tội phạm. Vì vậy, cần phân biệt việc kiểm tra, xử lý hàng hóa với các quyết định tố tụng hình sự.

✅Phần 11. Kết luận: Xác định đúng điều kiện truy cứu hình sự theo Điều 189 BLHS

Truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 189 BLHS phải dựa trên hành vi vận chuyển trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa, đồng thời đáp ứng ngưỡng định lượng hoặc trường hợp ngoại lệ luật định. Việc xác định trách nhiệm còn phải xem xét lỗi, nhận thức, vai trò và chứng cứ đối với từng người liên quan. Không phải mọi vi phạm thủ tục hải quan hoặc trường hợp hàng hóa bị tạm giữ đều đồng nghĩa với phạm tội. Người đang bị kiểm tra hoặc yêu cầu giải trình nên rà soát hồ sơ hải quan, chứng từ nguồn gốc, kết quả định giá và tài liệu giao nhận để đánh giá đúng căn cứ pháp lý trước khi đưa ra phương án xử lý.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com