Cấu thành tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới?

Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới theo Điều 189 BLHS được xem xét dựa trên bốn yếu tố cấu thành: khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải làm rõ hành vi vận chuyển trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa, đối tượng vận chuyển, điều kiện chịu trách nhiệm hình sự và lỗi của người thực hiện. Không thể chỉ căn cứ vào vi phạm thủ tục hải quan để kết luận phạm tội.

4 yếu tố cấu thành tội phạm

• Khách thể: Trật tự quản lý nhà nước trong hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu và kiểm soát việc lưu thông hàng hóa, tiền tệ qua biên giới.
• Mặt khách quan: Hành vi vận chuyển hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý hoặc đá quý trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa.
• Chủ thể: Cá nhân đáp ứng điều kiện về tuổi, năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại trong trường hợp Điều 189 BLHS quy định.
• Mặt chủ quan: Lỗi cố ý; cần xác minh nhận thức và ý chí của người thực hiện đối với hành vi vận chuyển trái pháp luật.

✅Mở đầu

Không phải mọi trường hợp đưa hàng hóa, tiền tệ qua biên giới không đúng quy định đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Để xác định một người có phạm tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới theo Điều 189 BLHS hay không, cần làm rõ bản chất hành vi, đối tượng vận chuyển, phương thức thực hiện và nhận thức của người liên quan. Trên thực tế, việc xác định tội danh không thể chỉ dựa vào hàng hóa bị phát hiện tại cửa khẩu hoặc việc người vận chuyển nhận tiền công. Cần đối chiếu đầy đủ bốn yếu tố cấu thành tội phạm: khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan.

✅Phần 1. Cơ sở pháp lý xác định cấu thành tội vận chuyển trái phép qua biên giới

1.1. Điều 189 BLHS quy định những hành vi nào?

Điều 189 Bộ luật Hình sự quy định tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới. Hành vi được điều luật đề cập là vận chuyển trái pháp luật qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa, hoặc từ nội địa vào khu phi thuế quan. Đối tượng vận chuyển bao gồm hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý và đá quý. Như vậy, dấu hiệu cần làm rõ không chỉ là việc di chuyển tài sản mà còn phải xác định tuyến vận chuyển, tính chất trái pháp luật và đối tượng cụ thể được vận chuy

1.2. Phân biệt căn cứ định tội và dấu hiệu cấu thành tội phạm

Bốn yếu tố gồm khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan là khung lý luận để phân tích cấu thành tội phạm. Tuy nhiên, việc xác định một hành vi có bị truy cứu theo Điều 189 hay không còn phải đối chiếu các điều kiện cụ thể của điều luật, như giá trị đối tượng vận chuyển, tiền sử xử lý vi phạm hoặc trường hợp vật phạm pháp là di vật, cổ vật. Vì vậy, giá trị hàng hóa lớn hoặc một vi phạm thủ tục hải quan riêng lẻ chưa đủ để tự động kết luận người thực hiện phạm tội.

“Trước khi phân tích từng yếu tố cấu thành, cần xác định riêng điều kiện pháp luật cho phép truy cứu trách nhiệm hình sự. Bạn có thể xem thêm bài [Điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự về tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới] để hiểu rõ các căn cứ định tội theo Điều 189 BLHS.”

✅Phần 2. Khách thể của tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới

2.1. Khách thể trực tiếp của tội phạm là gì?

Khách thể trực tiếp của tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới là trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước trong hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu và kiểm soát việc đưa hàng hóa, tiền tệ qua biên giới. Điều 189 BLHS bảo vệ cơ chế quản lý này, bảo đảm hàng hóa và tiền tệ được lưu thông qua biên giới theo đúng quy định pháp luật, chịu sự kiểm soát của cơ quan có thẩm quyền.

Trong đó, quy định về thủ tục hải quan, kiểm tra tại cửa khẩu và quản lý ngoại hối là những công cụ quan trọng để Nhà nước kiểm soát hoạt động xuất nhập khẩu, phòng ngừa việc đưa tài sản qua biên giới trái pháp luật. Cần phân biệt khách thể của tội phạm với hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ hoặc tài sản cụ thể bị vận chuyển. Những tài sản này là đối tượng tác động của hành vi, không phải chính quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ.

2.2. Đối tượng tác động của tội phạm theo Điều 189

Đối tượng tác động của tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới theo Điều 189 BLHS bao gồm hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý và đá quý được vận chuyển trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan với nội địa. Đây là những đối tượng vật chất mà hành vi phạm tội trực tiếp hướng đến, cần được xác định cụ thể về chủng loại, số lượng, giá trị và đặc điểm pháp lý.

Cần phân biệt đối tượng tác động với khách thể của tội phạm: đối tượng tác động là tài sản được vận chuyển, còn khách thể là trật tự quản lý nhà nước trong lĩnh vực xuất nhập khẩu và lưu thông hàng hóa, tiền tệ. Đối với di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia, cần kiểm tra chính xác tính chất pháp lý của tài sản và quy định tương ứng tại Điều 189, không chỉ dựa vào tên gọi hoặc giá trị được các bên tự xác định.

2.3. Xác định đối tượng vận chuyển có ý nghĩa gì khi định tội?

Việc xác định đúng đối tượng vận chuyển là căn cứ quan trọng để xem xét có áp dụng Điều 189 BLHS hay không. Cần làm rõ đó là hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý hay đá quý; đồng thời kiểm tra nguồn gốc, chủng loại, đặc điểm và giấy tờ liên quan. Nếu đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh của tội danh chuyên biệt, phải đối chiếu quy định tương ứng trước khi định tội. Không phải mọi vật phẩm được đưa qua biên giới trái quy định đều mặc nhiên cấu thành tội vận chuyển trái phép theo Điều 189.

2.4. Những sai lầm khi xác định khách thể và đối tượng tác động

Một sai lầm thường gặp là đồng nhất hàng hóa, tiền tệ bị vận chuyển với khách thể của tội phạm. Trên thực tế, đây là đối tượng tác động; khách thể là quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ trong lĩnh vực quản lý kinh tế và hoạt động qua biên giới. Ngoài ra, không phải mọi vi phạm quy định xuất nhập khẩu đều là tội phạm. Nếu không xác định chính xác loại tài sản, đặc điểm pháp lý và quy định điều chỉnh tương ứng, việc áp dụng Điều 189 có thể thiếu căn cứ hoặc nhầm lẫn với tội danh khác.

“Đối với trường hợp đối tượng vận chuyển là di vật, cổ vật hoặc bảo vật quốc gia, việc xác định tính chất pháp lý của tài sản có ý nghĩa đặc biệt trong đánh giá trách nhiệm hình sự. Nội dung này được phân tích riêng tại bài [Vận chuyển trái phép cổ vật, bảo vật quốc gia qua biên giới

✅Phần 3. Mặt khách quan của tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới

3.1. Hành vi vận chuyển trái phép được thể hiện như thế nào?

Hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới theo Điều 189 BLHS được thể hiện ở việc đưa hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý hoặc đá quý từ Việt Nam ra nước ngoài, từ nước ngoài vào Việt Nam trái quy định pháp luật; hoặc vận chuyển từ khu phi thuế quan vào nội địa và ngược lại. Dấu hiệu cần làm rõ không chỉ là việc hàng hóa có di chuyển qua khu vực biên giới, mà còn là tính trái pháp luật của hoạt động vận chuyển đó.

Cần phân biệt hành vi vận chuyển với việc mua bán, giao dịch hoặc sở hữu hàng hóa. Người trực tiếp mang hàng qua biên giới không nhất thiết là người mua bán; ngược lại, người tổ chức, thuê hoặc điều hành việc vận chuyển cũng có thể có vai trò trong quá trình thực hiện hành vi. Tuy nhiên, không thể chỉ căn cứ vào việc một người có mặt tại cửa khẩu, điều khiển phương tiện hoặc nhận hàng để mặc nhiên xác định họ phạm tội. Cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ hành vi cụ thể, tuyến vận chuyển, đối tượng được vận chuyển, vai trò của từng người và căn cứ chứng minh việc vận chuyển trái pháp luật.

3.2. Dấu hiệu qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa

Điều 189 BLHS quy định hai tuyến vận chuyển cần xem xét: vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới Việt Nam và vận chuyển trái phép từ khu phi thuế quan vào nội địa hoặc từ nội địa vào khu phi thuế quan. Vì vậy, khi đánh giá dấu hiệu này, cần xác định chính xác điểm xuất phát, điểm đến và lộ trình thực tế của hàng hóa, tiền tệ; đồng thời làm rõ đối tượng đã được đưa qua ranh giới pháp lý tương ứng hay chưa.

Hành vi không chỉ diễn ra tại cửa khẩu chính thức mà còn có thể được thực hiện qua đường mòn, lối mở, đường biển hoặc đường hàng không. Tuy nhiên, địa điểm vận chuyển tự nó chưa đủ để kết luận có tội. Cần đối chiếu bản đồ tuyến đường, dữ liệu xuất nhập cảnh, vận đơn, chứng từ giao nhận và tài liệu kiểm soát hải quan để xác định hành trình, phương thức thực hiện và tính chất trái pháp luật của việc vận chuyển. Việc hàng hóa có mặt tại khu vực biên giới không đồng nghĩa hàng hóa đã được vận chuyển trái phép qua biên giới theo Điều 189 BLHS.

3.3. Những biểu hiện cho thấy hoạt động vận chuyển trái pháp luật

Tính trái pháp luật của hành vi vận chuyển có thể thể hiện qua việc không khai báo hải quan trong trường hợp pháp luật yêu cầu, khai báo không đúng chủng loại, số lượng hoặc bản chất hàng hóa, sử dụng chứng từ không hợp lệ, hoặc vận chuyển không đáp ứng điều kiện, giấy phép bắt buộc. Trong một số trường hợp, người thực hiện còn có hành vi cất giấu hàng hóa, ngụy trang phương tiện hoặc lựa chọn tuyến đường nhằm tránh sự kiểm tra của cơ quan có thẩm quyền.

Tuy nhiên, không phải mọi sai sót trong khai báo hoặc chứng từ đều cấu thành tội phạm theo Điều 189 BLHS. Cần xác định cụ thể hàng hóa, tiền tệ có thuộc đối tượng điều chỉnh của điều luật hay không; hành vi có thực sự là vận chuyển trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa không; đồng thời đối chiếu giá trị, các điều kiện truy cứu và những dấu hiệu pháp lý liên quan. Hành vi vi phạm thủ tục hải quan có thể bị xử lý hành chính nếu chưa đủ căn cứ xác định trách nhiệm hình sự. Vì vậy, việc đánh giá phải dựa trên toàn bộ diễn biến, vai trò và chứng cứ, không chỉ từ một dấu hiệu riêng lẻ.

3.4. Phương thức vận chuyển có ảnh hưởng đến việc xác định tội phạm không?

Hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới có thể được thực hiện bằng nhiều phương thức như đường bộ, đường sắt, đường thủy hoặc đường hàng không. Hàng hóa có thể được cất trong hành lý cá nhân, phương tiện chuyên chở, gửi qua đơn vị vận tải hoặc dịch vụ logistics. Tuy nhiên, phương tiện vận chuyển hợp pháp không đồng nghĩa với hành vi vận chuyển hợp pháp. Khi xem xét trách nhiệm hình sự, cần làm rõ ai thực tế kiểm soát hàng hóa, ai lựa chọn hoặc chỉ đạo tuyến đường, ai tổ chức giao nhận và người trực tiếp vận chuyển có biết tính chất trái pháp luật của việc vận chuyển hay không. Những dữ kiện này giúp xác định đúng vai trò, hành vi và lỗi của từng người, thay vì chỉ căn cứ vào việc họ có mặt trên phương tiện hoặc đứng tên nhận hàng.

3.5. Thời điểm hoàn thành hành vi vận chuyển trái phép

Thời điểm hoàn thành hành vi vận chuyển trái phép cần được xác định căn cứ vào diễn biến thực tế và dấu hiệu pháp lý của Điều 189 BLHS, không chỉ dựa vào thời điểm người thực hiện bị phát hiện hoặc bắt giữ. Cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ hàng hóa, tiền tệ đã được đưa qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa hay chưa; người thực hiện đã bắt đầu vận chuyển đến giai đoạn nào và hành vi bị ngăn chặn trong hoàn cảnh cụ thể nào. Trường hợp hàng hóa chưa qua ranh giới pháp lý nhưng người thực hiện đã bắt đầu thực hiện hành vi, cần phân biệt khả năng phạm tội chưa đạt với hành vi chuẩn bị phạm tội theo quy định của BLHS. Vì vậy, không thể mặc nhiên kết luận tội phạm đã hoàn thành chỉ vì hàng hóa bị phát hiện tại khu vực cửa khẩu.

3.6. Giá trị hàng hóa và các dấu hiệu định lượng trong mặt khách quan

Giá trị hàng hóa, tiền tệ là căn cứ quan trọng để xác định trách nhiệm hình sự theo Điều 189 BLHS, nhưng không thay thế việc chứng minh hành vi vận chuyển trái pháp luật. Khi đánh giá dấu hiệu định lượng, cần đối chiếu giá trị của đối tượng vận chuyển với ngưỡng luật định và kiểm tra các trường hợp đặc biệt mà điều luật quy định, kể cả khi giá trị chưa đạt ngưỡng thông thường. Việc xác định giá trị phải dựa trên tài liệu định giá và chứng cứ hợp pháp trong hồ sơ. Các mức định lượng và trường hợp dưới 100 triệu đồng được phân tích riêng tại bài viết chuyên sâu tương ứng

“Trong thực tế, việc xác định giá trị hàng hóa là căn cứ quan trọng để xem xét điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự. Trường hợp hàng hóa có giá trị dưới 100 triệu đồng cần được đối chiếu riêng với các điều kiện luật định tại bài [Vận chuyển hàng hóa trái phép qua biên giới dưới 100 triệu đồng có bị đi tù không?].”

“Đối với việc xác định các mốc giá trị hàng hóa làm căn cứ định tội và định khung, bạn đọc có thể tham khảo bài [Vận chuyển hàng hóa qua biên giới trị giá bao nhiêu thì bị truy cứu hình sự?].”

✅Phần 4. Chủ thể của tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới

4.1. Điều kiện về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự

Theo Điều 12 Bộ luật Hình sự, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ trường hợp Bộ luật có quy định khác. Đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi, trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra đối với một số tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng được liệt kê cụ thể tại khoản 2 Điều 12.

Điều 189 BLHS không nằm trong danh mục các tội phạm áp dụng đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi. Vì vậy, người thuộc nhóm tuổi này không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới theo Điều 189.

Khi xác định độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, cần đối chiếu ngày, tháng, năm sinh với thời điểm thực hiện hành vi và áp dụng quy định pháp luật có hiệu lực tương ứng. Không thể chỉ căn cứ vào độ tuổi tại thời điểm bị phát hiện hoặc khởi tố để kết luận.

4.2. Điều kiện về năng lực trách nhiệm hình sự

Năng lực trách nhiệm hình sự là điều kiện cần xem xét khi xác định một người có thể phải chịu trách nhiệm về hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới hay không. Theo Điều 21 BLHS, người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Vì vậy, cần đánh giá tình trạng tâm thần của người đó tại thời điểm thực hiện hành vi, không chỉ dựa vào lời khai hoặc biểu hiện bên ngoài. Khi có căn cứ nghi ngờ, cơ quan tiến hành tố tụng cần xem xét trưng cầu giám định pháp y tâm thần để làm rõ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi theo quy định pháp luật.

4.3. Pháp nhân thương mại có thể là chủ thể của tội phạm không?

Điều 189 BLHS quy định pháp nhân thương mại cũng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi vi phạm xảy ra trong hoạt động của doanh nghiệp đều làm phát sinh trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Theo Điều 75 BLHS, cần xác định hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân và còn thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Đồng thời, phải đối chiếu Điều 76 để xác định tội danh có thuộc phạm vi pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự hay không. Trách nhiệm của pháp nhân được xem xét độc lập với trách nhiệm của cá nhân liên quan. Vì vậy, việc hàng hóa được vận chuyển bằng phương tiện hoặc thông qua hoạt động của doanh nghiệp chưa đủ để kết luận pháp nhân phạm tội; cần làm rõ chủ trương, lợi ích và cơ chế tổ chức thực hiện hành vi

4.4. Phân biệt chủ thể thực hiện hành vi và người liên quan

Trong một vụ việc vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới, không phải mọi người tham gia vào quá trình giao nhận đều đương nhiên là người phạm tội. Cần phân biệt người trực tiếp vận chuyển với người giao nhận, người tổ chức, điều hành hoặc hỗ trợ phương tiện, chứng từ. Đối với từng cá nhân, phải làm rõ vai trò thực tế, mức độ tham gia, nhận thức về tính trái pháp luật và ý chí thực hiện hành vi. Trường hợp một người chỉ thực hiện công việc theo phân công và không biết nội dung vi phạm cần được đánh giá trên cơ sở chứng cứ cụ thể, không thể suy đoán trách nhiệm hình sự chỉ từ sự có mặt hoặc việc tham gia giao nhận hàng hóa.

“Việc một cá nhân nhận vận chuyển hàng hóa thuê không đồng nghĩa với việc người đó đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự. Cần làm rõ nhận thức, vai trò và mức độ tham gia vào hành vi. Phân tích tình huống này tại bài [Người vận chuyển thuê hàng hóa qua biên giới có phải chịu trách nhiệm hình sự không?].”

✅Phần 5. Mặt chủ quan của tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới

5.1. Lỗi cố ý trong tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới

Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới theo Điều 189 BLHS được thực hiện với lỗi cố ý. Khi đánh giá mặt chủ quan, cần làm rõ người thực hiện có nhận thức được hành vi vận chuyển của mình mang tính trái pháp luật nhưng vẫn chủ động thực hiện hay không. Việc xác định lỗi không thể chỉ dựa vào tình tiết người đó trực tiếp mang hàng, điều khiển phương tiện hoặc nhận tiền công vận chuyển.

Cần phân biệt giữa việc biết mình đang vận chuyển hàng hóa với việc nhận thức được những đặc điểm khiến hoạt động vận chuyển đó trái pháp luật. Chẳng hạn, người vận chuyển có thể biết loại hàng được giao nhưng chưa chắc đã biết hàng hóa thuộc diện phải có giấy phép, khai báo hoặc đáp ứng điều kiện quản lý đặc biệt. Ngược lại, những trao đổi về việc che giấu hàng, né tránh kiểm tra hoặc sử dụng chứng từ không hợp lệ có thể là dữ kiện cần xem xét khi đánh giá nhận thức và ý chí của họ.

Vì vậy, lỗi cố ý phải được xác định trên cơ sở tổng hợp lời khai, tin nhắn, thỏa thuận vận chuyển, chứng từ và diễn biến thực tế, không suy luận chỉ từ một tình tiết riêng lẻ.

5.2. Nhận thức về tính trái pháp luật của hành vi vận chuyển

Khi xem xét mặt chủ quan của tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới, cần làm rõ người thực hiện nhận thức như thế nào về hàng hóa, tiền tệ được giao nhận và cách thức vận chuyển. Cụ thể, họ có biết chủng loại, số lượng hàng hóa; biết tuyến đường, phương thức vận chuyển; có được thông báo về nghĩa vụ khai báo, giấy phép hoặc điều kiện quản lý chuyên ngành hay không. Những biểu hiện như chủ động che giấu hàng hóa, thống nhất cách né tránh kiểm tra, sử dụng chứng từ không hợp lệ hoặc khai báo sai thông tin có thể là căn cứ đánh giá nhận thức và ý chí của người thực hiện. Tuy nhiên, không nên suy luận lỗi chỉ từ việc hàng hóa vi phạm hoặc người đó trực tiếp vận chuyển. Cần đối chiếu lời khai với tin nhắn, thỏa thuận giao nhận, chứng từ, dữ liệu hành trình và các chứng cứ khách quan khác để xác định họ có nhận thức và cố ý thực hiện hành vi trái pháp luật hay không.

5.3. Mục đích và động cơ có phải dấu hiệu bắt buộc không?

Khi xác định mặt chủ quan của tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới, cần phân biệt lỗi, mục đích và động cơ phạm tội. Lỗi phản ánh nhận thức và ý chí của người thực hiện đối với hành vi; mục đích thể hiện kết quả mà họ hướng tới, còn động cơ là nguyên nhân thúc đẩy hành vi. Đối với Điều 189 BLHS, không nên mặc nhiên coi mục đích vụ lợi là dấu hiệu bắt buộc. Người vận chuyển thuê, nhận tiền công hoặc thực hiện theo lợi ích của người khác vẫn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đầy đủ dấu hiệu cấu thành. Ngược lại, việc có thu lợi hoặc nhận tiền công không tự nó chứng minh người đó có lỗi cố ý.

5.4. Trường hợp người vận chuyển không biết hàng hóa vi phạm pháp luật

Không phải cứ trực tiếp nhận và vận chuyển hàng hóa qua biên giới là đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự. Trường hợp người vận chuyển chỉ nhận hàng theo thông tin do bên giao cung cấp, không biết loại hàng, đặc tính hoặc tình trạng pháp lý thực tế của hàng hóa, cần làm rõ nhận thức của họ tại thời điểm thực hiện hành vi. Chẳng hạn, người này có thể bị lợi dụng phương tiện, giấy tờ hoặc thông tin cá nhân để thực hiện việc vận chuyển trái phép. Khi đánh giá, cần đối chiếu thỏa thuận vận chuyển, tin nhắn, hợp đồng, chứng từ giao nhận, tiền công và cách thức đóng gói hàng hóa. Đặc biệt, phải phân biệt việc thực sự không biết với trường hợp nhận thức được dấu hiệu bất thường nhưng cố ý làm ngơ hoặc tiếp tục thực hiện việc vận chuyển.

5.5. Đánh giá lỗi qua chứng cứ khách quan

Việc xác định lỗi không thể chỉ dựa vào lời khai của người vận chuyển mà phải đối chiếu với các chứng cứ khách quan trong hồ sơ. Tin nhắn, cuộc gọi, thỏa thuận vận chuyển và chỉ dẫn tuyến đường có thể làm rõ người này được thông báo những gì trước khi nhận hàng. Tài liệu khai báo, chứng từ giao nhận giúp xác định vai trò và mức độ tham gia; hành vi che giấu hàng hóa hoặc né tránh kiểm tra có thể là căn cứ đánh giá nhận thức, nhưng không tự nó chứng minh lỗi. Ngoài ra, cần kiểm tra dòng tiền, tiền công và lợi ích thực tế để làm rõ mối quan hệ giữa người vận chuyển với bên giao hàng. Kết luận về lỗi phải dựa trên việc đánh giá tổng hợp, không suy diễn từ một tình tiết riêng lẻ.

“Trong các vụ án có người nhận vận chuyển thuê, vấn đề cần làm rõ không chỉ là người đó có trực tiếp mang hàng qua biên giới hay không mà còn là họ có biết và có ý chí thực hiện hành vi trái pháp luật hay không. Bạn đọc có thể tham khảo thêm bài [Thuê người vận chuyển hàng hóa qua biên giới có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?].”

✅Phần 6. Đánh giá tổng hợp bốn yếu tố cấu thành tội phạm theo Điều 189

6.1. Bốn yếu tố cấu thành phải được xem xét trong mối quan hệ thống nhất

Việc xác định cấu thành tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới theo Điều 189 BLHS phải dựa trên sự đánh giá tổng hợp bốn yếu tố: khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan. Trong đó, khách thể phản ánh quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ; mặt khách quan thể hiện hành vi vận chuyển trái pháp luật; chủ thể xác định cá nhân hoặc pháp nhân thương mại có đủ điều kiện chịu trách nhiệm hình sự; còn mặt chủ quan làm rõ lỗi và nhận thức của chủ thể khi thực hiện hành vi. Các yếu tố này có mối liên hệ chặt chẽ, không thể lấy riêng việc hàng hóa bị phát hiện tại biên giới, giá trị hàng hóa hoặc vai trò vận chuyển để thay thế việc chứng minh đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm.

6.2. Khi thiếu một yếu tố cấu thành thì xử lý như thế nào?

Không phải cứ chưa đủ tài liệu chứng minh một yếu tố cấu thành là có thể kết luận yếu tố đó không tồn tại. Cần phân biệt giữa việc chưa chứng minh được và việc có căn cứ xác định không có dấu hiệu pháp lý tương ứng. Chẳng hạn, nếu chưa làm rõ người vận chuyển có nhận thức được tính trái pháp luật của hành vi hay không thì phải tiếp tục xác minh lỗi, không được suy đoán bất lợi cho họ. Trường hợp không đủ căn cứ xác định hành vi phạm tội, cơ quan tiến hành tố tụng phải giải quyết theo nguyên tắc suy đoán vô tội và quy định về nghĩa vụ chứng minh. Nếu hành vi có vi phạm nhưng chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm, cần xem xét trách nhiệm hành chính hoặc trách nhiệm pháp lý khác khi có căn cứ.

6.3. Ví dụ tình huống áp dụng bốn yếu tố cấu thành

Một người nhận vận chuyển hàng hóa qua biên giới theo yêu cầu của bên thuê. Khi kiểm tra, cơ quan chức năng phát hiện thông tin trên kiện hàng không thống nhất với chứng từ giao nhận. Để đánh giá trách nhiệm theo Điều 189 BLHS, cần xác minh hành vi vận chuyển có trái pháp luật hay không, hàng hóa thuộc đối tượng điều chỉnh nào, người vận chuyển có biết về sai lệch và tính chất vi phạm hay không, đồng thời làm rõ vai trò và điều kiện chịu trách nhiệm hình sự của họ. Nếu người này chỉ thực hiện việc giao nhận theo thông tin được cung cấp, chưa thể chỉ từ sai lệch chứng từ mà kết luận họ phạm tội. Cần đối chiếu lời khai, tin nhắn, hợp đồng, tài liệu giao nhận và các chứng cứ liên quan trước khi đưa ra nhận định pháp lý.

✅Phần 7. Phân biệt cấu thành tội vận chuyển trái phép qua biên giới với tội buôn lậu

7.1. Khác biệt về bản chất hành vi

Tội buôn lậu theo Điều 188 BLHS tập trung vào hành vi buôn bán trái phép qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa, trong khi Điều 189 điều chỉnh hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý hoặc đá quý qua các tuyến này. Điểm khác biệt không chỉ nằm ở việc một người mua bán hay trực tiếp chuyên chở, mà phải xem xét bản chất hoạt động, vai trò thực tế và sự tham gia của họ trong toàn bộ quá trình. Chẳng hạn, người trực tiếp mang hàng qua biên giới có thể tham gia vào hoạt động buôn lậu nếu có căn cứ chứng minh vai trò đồng phạm; ngược lại, không thể mặc nhiên xác định người vận chuyển độc lập là người buôn lậu. Vì vậy, cần đánh giá đầy đủ hành vi và chứng cứ trước khi định tội.

7.2. Căn cứ xác định tội danh trong trường hợp có nhiều người tham gia

Khi nhiều người cùng tham gia vận chuyển hàng hóa qua biên giới, cần làm rõ vai trò thực tế của từng người trong toàn bộ quá trình. Người tổ chức giao dịch, người mua, người bán và người trực tiếp vận chuyển có thể đảm nhận những công việc khác nhau, nhưng chức danh hoặc công việc được giao chưa đủ để xác định tội danh. Cơ quan tiến hành tố tụng cần đối chiếu thỏa thuận giữa các bên, sự phân công, mức độ nhận thức và ý chí cùng thực hiện hành vi. Nếu có sự cố ý cùng tham gia, cần xem xét dấu hiệu đồng phạm theo quy định của BLHS. Việc xác định trách nhiệm theo Điều 188 hay Điều 189 phải dựa trên bản chất hành vi và chứng cứ chứng minh vai trò của từng người, không mặc nhiên coi người vận chuyển là người phạm tội vận chuyển trái phép hoặc người buôn lậu.

“Việc phân định giữa hoạt động buôn bán trái phép và hành vi vận chuyển trái phép có ý nghĩa quyết định trong xác định tội danh. Để hiểu rõ hơn các dấu hiệu pháp lý đối chiếu, xem thêm bài [Phân biệt tội buôn lậu Điều 188 và tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới Điều 189].”

✅Phần 8. Chứng cứ cần kiểm tra khi xác định các yếu tố cấu thành tội phạm

8.1. Chứng cứ chứng minh hành vi vận chuyển

Để xác định có hành vi vận chuyển trái phép qua biên giới hay không, cần đối chiếu camera tại cửa khẩu, kho hàng và phương tiện với dữ liệu hành trình GPS để làm rõ tuyến đường, thời điểm và quá trình di chuyển của hàng hóa. Vận đơn, phiếu giao nhận, tờ khai hải quan và giấy phép liên quan giúp xác định chủng loại, số lượng, nguồn gốc cũng như tính hợp pháp của hoạt động vận chuyển. Bên cạnh đó, biên bản kiểm tra, bắt giữ và thu giữ là căn cứ cần thiết để đối chiếu diễn biến thực tế với lời khai của những người liên quan.

8.2. Chứng cứ xác định chủ thể và vai trò tham gia

Hợp đồng vận chuyển, thỏa thuận giao nhận và thông tin về người thuê, người giao, người nhận giúp xác định ai thực sự tham gia vào quá trình vận chuyển. Đối với phương tiện do doanh nghiệp quản lý, cần kiểm tra tài liệu điều hành, quyết định phân công và chỉ đạo nội bộ để làm rõ trách nhiệm của từng cá nhân. Nếu có dấu hiệu liên quan đến pháp nhân thương mại, hồ sơ doanh nghiệp và tài liệu tổ chức hoạt động còn giúp xác định hành vi được thực hiện nhân danh ai, vì lợi ích của chủ thể nào và có đáp ứng điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự hay không.

8.3. Chứng cứ xác định lỗi và nhận thức của người thực hiện

Việc xác định lỗi cần làm rõ người vận chuyển có biết tính chất hàng hóa, tuyến đường và cách thức vận chuyển trái pháp luật hay không. Các tài liệu cần đối chiếu gồm tin nhắn, email, ghi âm cuộc gọi được thu thập hợp pháp, nội dung trao đổi trước khi nhận hàng, chỉ dẫn che giấu hoặc né tránh kiểm tra và chứng từ do bên giao cung cấp. Dòng tiền, tiền công và lợi ích thực tế cũng có thể giúp làm rõ vai trò, nhận thức của người thực hiện, nhưng không tự thân chứng minh lỗi cố ý. Cần đánh giá đồng thời chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội, đặt từng tài liệu trong mối liên hệ với toàn bộ diễn biến vụ việc, tránh suy luận trách nhiệm hình sự từ một tình tiết riêng lẻ.

“Việc đánh giá lời khai và chứng cứ khách quan cần được thực hiện đồng bộ để tránh suy luận trách nhiệm hình sự chỉ từ vai trò vận chuyển. Nội dung chuyên sâu về phương pháp kiểm tra hồ sơ được trình bày tại bài [Chứng cứ chứng minh tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới].”

✅Phần 9. Những sai lầm thường gặp khi xác định cấu thành tội phạm

9.1. Đồng nhất vi phạm hải quan với tội phạm hình sự

Không khai báo hải quan, khai báo thiếu hoặc sử dụng chứng từ chưa đúng quy định không đồng nghĩa đương nhiên cấu thành tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới theo Điều 189 BLHS. Cần xác định cụ thể đối tượng, tuyến vận chuyển, tính chất trái pháp luật của hành vi và các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự. Nếu chỉ dựa vào một vi phạm thủ tục để kết luận phạm tội thì có thể dẫn đến việc đánh giá sai bản chất pháp lý của vụ việc.

9.2. Chỉ căn cứ vào giá trị hàng hóa để kết luận phạm tội

Giá trị hàng hóa hoặc tiền tệ là căn cứ quan trọng khi xem xét các điều kiện định tội, nhưng không thể thay thế việc chứng minh hành vi vận chuyển trái pháp luật và những dấu hiệu cấu thành khác. Cần đối chiếu đúng ngưỡng định lượng, trường hợp đặc biệt theo Điều 189 BLHS, đồng thời làm rõ chủ thể và lỗi của người thực hiện. Hàng hóa có giá trị lớn không tự động chứng minh người vận chuyển đã phạm tội.

9.3. Mặc nhiên quy kết người vận chuyển thuê

Người nhận vận chuyển thuê không đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự chỉ vì trực tiếp mang hoặc điều khiển phương tiện chở hàng qua biên giới và nhận tiền công. Cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ người đó biết gì về hàng hóa, có nhận thức được tính trái pháp luật của việc vận chuyển hay không, đồng thời xác định vai trò và mức độ tham gia. Tin nhắn, thỏa thuận, chỉ dẫn giao nhận và chứng từ vận chuyển cần được đối chiếu để đánh giá lỗi.

✅Phần 10. Câu hỏi thường gặp về cấu thành tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới

❓ Tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới có mấy yếu tố cấu thành?

Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới theo Điều 189 BLHS được phân tích qua 4 yếu tố cấu thành tội phạm: khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan. Trong đó, cần xác định hành vi vận chuyển trái pháp luật, đối tượng vận chuyển, điều kiện chịu trách nhiệm hình sự và lỗi của người thực hiện. Bốn yếu tố phải được đánh giá thống nhất, không thể tách rời.

❓ Người vận chuyển thuê có phải chịu trách nhiệm hình sự không?

Người vận chuyển thuê có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 189 BLHS, nếu hành vi và lỗi của họ đáp ứng đầy đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, đồng thời thỏa mãn điều kiện truy cứu luật định. Việc trực tiếp mang hoặc giao nhận hàng hóa không tự động chứng minh có tội. Cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ người vận chuyển biết gì, tham gia đến đâu và có ý thức thực hiện hành vi trái pháp luật hay không.

❓ Không biết hàng hóa vận chuyển trái phép có bị truy cứu không?

Không thể chỉ căn cứ vào việc trực tiếp vận chuyển hàng hóa để kết luận một người phạm tội theo Điều 189 BLHS. Cần chứng minh lỗi và nhận thức của người thực hiện đối với hành vi trái pháp luật. Nếu người vận chuyển thực sự không biết tính chất vi phạm và không có căn cứ xác định lỗi theo quy định, thì chưa đủ cơ sở kết luận họ phải chịu trách nhiệm hình sự. Tin nhắn, thỏa thuận, chứng từ giao nhận và chỉ dẫn vận chuyển là những tài liệu cần kiểm tra.

❓ Pháp nhân thương mại có bị truy cứu theo Điều 189 không?

Có. Pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới theo Điều 189 BLHS. Tuy nhiên, không phải mọi vi phạm xảy ra trong hoạt động doanh nghiệp đều làm phát sinh trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Việc truy cứu phải đáp ứng các điều kiện tại Điều 75 và thuộc phạm vi Điều 76 BLHS, đồng thời xác định hành vi được thực hiện nhân danh, vì lợi ích của pháp nhân và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận theo luật định.

✅Phần 11. Kết luận: Xác định đúng cấu thành tội phạm phải dựa trên đầy đủ dấu hiệu pháp lý

Để xác định trách nhiệm hình sự theo Điều 189 BLHS, cần đánh giá đầy đủ bốn yếu tố cấu thành tội phạm: khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan. Trong đó, hành vi vận chuyển trái pháp luật qua biên giới là dấu hiệu trọng tâm cần làm rõ. Đồng thời, lỗi, nhận thức và vai trò của cá nhân hoặc pháp nhân phải được chứng minh bằng chứng cứ cụ thể. Không thể chỉ dựa vào việc hàng hóa thiếu giấy tờ, người vận chuyển nhận tiền công hoặc bị phát hiện tại cửa khẩu để kết luận phạm tội. Người có liên quan nên rà soát hồ sơ vận chuyển, chứng từ, dữ liệu trao đổi và căn cứ xác định lỗi để đánh giá đúng bản chất vụ việc.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com