Vận chuyển hàng cấm là gì? Khi nào bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Vận chuyển hàng cấm là hành vi đưa hàng hóa thuộc danh mục Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam từ địa điểm này đến địa điểm khác. Theo Điều 191 BLHS, người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng điều kiện về loại hàng, định lượng, giá trị hoặc các trường hợp luật định.

• Hành vi vận chuyển hàng cấm có thể được thực hiện bằng ô tô, xe máy, tàu thuyền hoặc phương tiện giao nhận khác.

• Theo Điều 191 BLHS, trách nhiệm hình sự phụ thuộc vào từng nhóm hàng, ngưỡng định lượng, trị giá hoặc khoản thu lợi bất chính.

• Hàng hóa dưới ngưỡng thông thường vẫn có thể bị truy cứu trong trường hợp luật định.

• Người chở hàng thuê không đương nhiên phạm tội; cần xác minh nhận thức, vai trò và chứng cứ liên quan.

✅Mở đầu

Vận chuyển hàng cấm là gì? Đây là hành vi đưa hàng hóa thuộc danh mục Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc hàng hóa chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam từ địa điểm này đến địa điểm khác. Trong thực tế, hành vi này có thể phát sinh khi một người nhận chở hàng thuê, giao hàng theo đơn hoặc vận chuyển hàng từ kho đến nơi tiêu thụ. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp vận chuyển hàng hóa vi phạm quy định đều mặc nhiên cấu thành tội phạm. Để xác định hành vi vận chuyển hàng cấm có bị truy cứu theo Điều 191 BLHS hay không, cần kiểm tra loại hàng hóa, số lượng, giá trị, khoản thu lợi bất chính và các điều kiện luật định. Việc xác định đúng bản chất hành vi là cơ sở để đánh giá trách nhiệm hình sự của từng người liên quan.

✅Phần 1. Vận chuyển hàng cấm là gì?

1.1. Khái niệm hành vi vận chuyển hàng cấm

Vận chuyển hàng cấm là hành vi đưa hàng hóa thuộc danh mục hoặc trường hợp bị Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng từ địa điểm này đến địa điểm khác bằng phương tiện hoặc phương thức nhất định. Hành vi vận chuyển hàng cấm có thể được thực hiện trực tiếp, thông qua việc thuê phương tiện, giao nhận qua trung gian hoặc tổ chức người khác thực hiện. Tuy nhiên, để xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 191 BLHS, trước hết phải xác định chính xác tính chất pháp lý của hàng hóa và vai trò của người tham gia. Không thể chỉ căn cứ vào việc hàng hóa không có hóa đơn, chứng từ hoặc được vận chuyển không đúng thủ tục để mặc nhiên kết luận đó là hàng cấm.

1.2. Các biểu hiện thực tế của hành vi vận chuyển hàng cấm

Trong thực tế, hành vi vận chuyển hàng cấm có thể được thực hiện bằng nhiều phương thức khác nhau, tùy thuộc vào đặc điểm hàng hóa và cách thức tổ chức giao nhận. Người thực hiện có thể trực tiếp điều khiển ô tô, xe máy, tàu thuyền hoặc phương tiện chuyên dụng để đưa hàng từ nơi nhận đến địa điểm tập kết, tiêu thụ. Cũng có trường hợp người vận chuyển nhận hàng tại kho, bến bãi hoặc điểm trung chuyển rồi giao theo địa chỉ được chỉ định. Một số đối tượng còn chia nhỏ hàng hóa thành nhiều kiện, nhiều chuyến hoặc sử dụng dịch vụ giao nhận để hạn chế việc bị phát hiện.

Tuy nhiên, hình thức vận chuyển không tự nó quyết định trách nhiệm hình sự. Cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ nguồn gốc, tính chất pháp lý của hàng hóa, vai trò thực tế, nhận thức của từng người và các điều kiện truy cứu theo Điều 191 Bộ luật Hình sự.

1.3. Vận chuyển hàng cấm khác gì với tàng trữ hàng cấm?

Vận chuyển hàng cấm và tàng trữ hàng cấm khác nhau chủ yếu ở tính chất hành vi. Vận chuyển thể hiện ở việc đưa hàng hóa từ địa điểm này đến địa điểm khác bằng phương tiện hoặc phương thức nhất định; trong khi tàng trữ là hành vi cất giữ, quản lý hoặc kiểm soát hàng hóa tại một địa điểm. Trên thực tế, một vụ việc có thể đồng thời xuất hiện cả hai hành vi, nhưng trách nhiệm của từng người phải được xác định dựa trên việc họ thực tế đã làm gì, biết gì và tham gia ở mức độ nào. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc một người sở hữu kho hàng, đứng tên phương tiện hoặc có tên trên chứng từ để mặc nhiên kết luận người đó thực hiện hành vi phạm tội.

Trường hợp hàng hóa được cất giữ tại kho, cửa hàng hoặc địa điểm tập kết trước khi đưa đi nơi khác, cần phân biệt hành vi vận chuyển với hành vi tàng trữ hàng cấm. Việc xác định ai thực tế quản lý, kiểm soát hàng hóa và ai trực tiếp tổ chức đưa hàng đi có ý nghĩa quan trọng khi đánh giá trách nhiệm của từng người. Xem thêm: Thế nào là hành vi tàng trữ hàng cấm theo quy định pháp luật?.

✅Phần 2. Vận chuyển hàng cấm theo Điều 191 BLHS được xác định trên căn cứ nào?

2.1. Phạm vi điều chỉnh của Điều 191 BLHS

Điều 191 BLHS quy định trách nhiệm hình sự đối với hành vi tàng trữ, vận chuyển hàng cấm khi đáp ứng các điều kiện luật định về đối tượng hàng hóa, định lượng, trị giá hoặc thu lợi bất chính. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp vận chuyển hàng hóa có dấu hiệu vi phạm đều được xử lý theo điều luật này. Khoản 1 Điều 191 đã loại trừ một số nhóm hành vi thuộc phạm vi điều chỉnh của các tội danh chuyên biệt, như các Điều 232, 234, 239, 244, 246, 249, 250, 253, 254, 304, 305, 306, 309 và 311 BLHS. Vì vậy, khi xem xét vận chuyển hàng cấm theo Điều 191 BLHS, cần xác định chính xác bản chất hàng hóa và quy định pháp luật điều chỉnh trước khi đánh giá các dấu hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.

2.2. Vì sao phải xác định đúng loại hàng hóa trước khi xem xét trách nhiệm hình sự?

Việc xác định đúng loại hàng hóa là bước quan trọng trước khi xem xét trách nhiệm hình sự về hành vi vận chuyển hàng cấm. Điều 191 BLHS phân biệt hàng hóa Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng với hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam. Hai nhóm này có căn cứ định lượng, trị giá hoặc thu lợi bất chính riêng, không thể áp dụng chung một ngưỡng truy cứu. Vì vậy, cần đối chiếu quy định chuyên ngành, danh mục quản lý, giấy phép và tình trạng pháp lý của mặt hàng tại thời điểm xảy ra hành vi. Tên gọi thông thường, thông tin trên bao bì hoặc lời khai của người giao nhận chỉ là dữ kiện ban đầu, chưa đủ để kết luận hàng hóa thuộc nhóm nào. Việc phân loại phải dựa trên tài liệu pháp lý và kết quả xác minh phù hợp.

2.3. Điều 191 không áp dụng máy móc cho mọi hành vi vận chuyển hàng hóa vi phạm

Không phải mọi hành vi vận chuyển hàng hóa vi phạm quy định quản lý nhà nước đều cấu thành tội vận chuyển hàng cấm. Trường hợp hàng hóa chỉ vi phạm điều kiện kinh doanh, hóa đơn, chứng từ hoặc thủ tục lưu thông, cần xác định tính chất và mức độ vi phạm để phân biệt trách nhiệm hành chính với trách nhiệm hình sự.

Đặc biệt, nếu đối tượng vận chuyển thuộc nhóm hàng hóa được điều chỉnh bởi tội danh chuyên biệt như ma túy, vũ khí hoặc động vật thuộc loài nguy cấp, quý, hiếm, phải ưu tiên đối chiếu quy định tương ứng thay vì mặc nhiên áp dụng Điều 191. Ngược lại, thuốc lá điếu nhập lậu là đối tượng được quy định trực tiếp tại Điều 191.

Vì vậy, xác định đúng loại hàng hóa và quy phạm pháp luật áp dụng là bước cần thiết trước khi kết luận tội danh.

✅Phần 3. Những loại hàng hóa nào có thể là đối tượng của hành vi vận chuyển hàng cấm?

3.1. Hàng hóa Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng

Hàng hóa Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành hoặc cấm sử dụng là nhóm đối tượng cần được xác định dựa trên quy định pháp luật chuyên ngành, không chỉ căn cứ vào tên gọi hay đặc điểm bên ngoài của sản phẩm. Khi xem xét hành vi vận chuyển hàng cấm, cần đối chiếu mặt hàng thực tế với danh mục, quy định quản lý và phạm vi cấm áp dụng tại thời điểm xảy ra hành vi. Đây là căn cứ quan trọng để xác định hàng hóa có thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 191 BLHS hay không.

Trên thực tế, một số sản phẩm có thể bị kiểm soát nghiêm ngặt do thành phần, công dụng hoặc nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, môi trường và trật tự quản lý kinh tế. Tuy nhiên, không thể mặc nhiên coi một mặt hàng là hàng hóa cấm kinh doanh chỉ vì sản phẩm không có hóa đơn, chứng từ hoặc chưa đáp ứng điều kiện lưu thông thông thường. Cần phân biệt rõ hàng hóa bị cấm với hàng hóa kinh doanh có điều kiện hoặc hàng hóa chưa hoàn thành thủ tục pháp lý để được lưu hành.

Việc xác định phải dựa trên đúng chủng loại, thành phần, công dụng và tình trạng pháp lý của hàng hóa. Nếu đặc tính sản phẩm không thể nhận biết bằng quan sát thông thường, cơ quan có thẩm quyền cần xem xét tài liệu chuyên ngành, kết quả kiểm nghiệm hoặc kết luận giám định phù hợp. Chỉ khi xác định được hàng hóa thuộc nhóm bị cấm theo quy định áp dụng, mới có cơ sở tiếp tục đối chiếu hành vi vận chuyển với các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự tại Điều 191 BLHS.

3.2. Hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam

Điểm đ khoản 1 Điều 191 BLHS quy định riêng đối với hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam. Đây là nhóm hàng cần được phân biệt với hàng hóa thuộc danh mục Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành hoặc cấm sử dụng. Điểm khác biệt nằm ở tình trạng pháp lý của hàng hóa: một bên bị cấm theo quy định, bên còn lại chưa đáp ứng hoặc chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam.

Khi xác định một mặt hàng thuộc nhóm này, cần đối chiếu quy định chuyên ngành về giấy phép, đăng ký, công bố, chứng nhận chất lượng hoặc điều kiện lưu hành tương ứng. Những tài liệu này có thể là căn cứ quan trọng để xác định hàng hóa đã đủ điều kiện được phép lưu hành, sử dụng hay chưa. Tuy nhiên, không thể chỉ căn cứ vào việc thiếu hóa đơn, giấy phép hoặc một loại chứng từ để kết luận hàng hóa là hàng cấm. Trước hết phải xác định mặt hàng đó có thuộc diện bắt buộc phải có loại giấy tờ ấy hay không, giấy tờ được cấp bởi cơ quan nào và điều kiện pháp lý áp dụng tại thời điểm vận chuyển.

Việc phân loại chính xác có ý nghĩa trực tiếp khi áp dụng Điều 191, bởi nhóm hàng hóa này có ngưỡng trị giá và thu lợi bất chính riêng, không đồng nhất với nhóm hàng hóa bị Nhà nước cấm kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng.

3.3. Một số nhóm hàng có ngưỡng định lượng riêng tại Điều 191

Điều 191 BLHS quy định một số nhóm hàng cấm được xác định trách nhiệm hình sự theo khối lượng hoặc số lượng cụ thể, thay vì chỉ căn cứ vào trị giá hàng hóa. Các nhóm này gồm thuốc bảo vệ thực vật mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng; thuốc lá điếu nhập lậu và pháo nổ. Khi xem xét hành vi vận chuyển, cần xác định chính xác chủng loại hàng hóa, khối lượng hoặc số lượng thực tế và đối chiếu với ngưỡng tương ứng tại từng khoản của Điều 191. Đặc biệt, không thể đồng nhất pháo nổ với mọi sản phẩm được gọi chung là pháo. Việc xác định phải căn cứ vào đặc tính, kết quả giám định và quy định pháp luật có liên quan. Đây là bước quan trọng để tránh áp dụng sai ngưỡng định lượng và đánh giá không chính xác căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự.

Đối với pháo nổ, Điều 191 quy định các mốc khối lượng riêng để xem xét trách nhiệm hình sự. Do đó, không thể lấy khối lượng của mọi loại pháo hoặc sản phẩm pháo để áp dụng chung một ngưỡng. Phân tích cụ thể tại bài Tàng trữ, vận chuyển pháo nổ bao nhiêu kilôgam thì bị truy cứu hình sự?.

✅Phần 4. Khi nào hành vi vận chuyển hàng cấm bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

4.1. Trường hợp hàng hóa đạt ngưỡng định lượng hoặc giá trị theo khoản 1 Điều 191

Để xác định hành vi vận chuyển hàng cấm có đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự theo khoản 1 Điều 191 BLHS hay không, trước hết phải xác định chính xác loại hàng hóa và đối chiếu với ngưỡng tương ứng mà điều luật quy định. Mỗi nhóm hàng có căn cứ định lượng, trị giá hoặc thu lợi bất chính riêng, không thể áp dụng chung một mức cho tất cả trường hợp.

Các ngưỡng trên là căn cứ định lượng tương ứng với từng nhóm hàng, không phải điều kiện duy nhất cần xem xét trong mọi vụ việc. Đặc biệt, phải phân biệt hàng hóa bị Nhà nước cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng với hàng hóa chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam, bởi hai nhóm này có ngưỡng trị giá và thu lợi bất chính khác nhau. Việc xác định trách nhiệm còn phải làm rõ hành vi vận chuyển, tính chất pháp lý của hàng hóa và các dấu hiệu liên quan; không thể chỉ dựa vào số lượng hoặc giá trị lô hàng để mặc nhiên kết luận người thực hiện phạm tội.

4.2. Trường hợp hàng hóa dưới ngưỡng thông thường nhưng vẫn có thể bị truy cứu

Không phải cứ hàng hóa có khối lượng, số lượng hoặc giá trị thấp hơn ngưỡng thông thường tại các điểm a, b, c, d, đ khoản 1 Điều 191 BLHS thì người vận chuyển đương nhiên không phải chịu trách nhiệm hình sự. Theo điểm e khoản 1, hành vi vẫn có thể bị truy cứu nếu người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi quy định tại Điều 191 hoặc một trong các điều luật được liệt kê; hoặc đã bị kết án về một trong các tội đó, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.

Tuy nhiên, cần kiểm tra chính xác hành vi vi phạm trước đây có thuộc phạm vi điều luật dẫn chiếu hay không, quyết định xử phạt hoặc bản án có hiệu lực và tình trạng xóa án tích tại thời điểm thực hiện hành vi mới. Không thể chỉ căn cứ vào việc người vận chuyển từng có tiền án, tiền sự bất kỳ để áp dụng điểm e. Căn cứ truy cứu phải được xác định từ đúng hành vi, đúng điều luật và đúng điều kiện mà Điều 191 quy định.

Đối với trường hợp hàng hóa chưa đạt ngưỡng định lượng hoặc giá trị thông thường, cần kiểm tra thêm lịch sử xử lý vi phạm của người thực hiện. Điểm e khoản 1 Điều 191 chỉ áp dụng khi đáp ứng các điều kiện luật định về xử phạt hành chính hoặc kết án trước đó, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Xem phân tích riêng tại Tàng trữ, vận chuyển hàng cấm dưới mức định lượng có bị xử lý hình sự không?.

4.3. Trường hợp chuyển sang khung định lượng hoặc giá trị cao hơn

Khi khối lượng, số lượng, trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính đạt các mốc cao hơn quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 191 BLHS, căn cứ xác định trách nhiệm hình sự có thể chuyển sang khung tương ứng. Việc đối chiếu phải thực hiện riêng theo từng nhóm hàng, bởi Điều 191 không sử dụng một ngưỡng chung cho tất cả hàng cấm.

Điểm cần đặc biệt lưu ý là giá trị hàng hóa và thu lợi bất chính là hai căn cứ độc lập; đồng thời, ngưỡng áp dụng đối với hàng hóa chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam khác với nhóm hàng bị Nhà nước cấm kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng. Vì vậy, phải xác định đúng tính chất pháp lý của hàng hóa trước khi đối chiếu định lượng, tránh áp dụng nhầm ngưỡng dẫn đến xác định sai khung trách nhiệm hình sự.

4.4. Trường hợp có tình tiết định khung dù chưa đạt ngưỡng định lượng cao hơn

Không phải mọi trường hợp truy cứu về tội vận chuyển hàng cấm đều phải căn cứ vào việc hàng hóa đạt ngưỡng định lượng cao hơn. Theo khoản 2 Điều 191 BLHS, hành vi có thể thuộc khung hình phạt tăng nặng khi xuất hiện các tình tiết như phạm tội có tổ chức, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp hoặc tái phạm nguy hiểm. Đáng chú ý, điểm k khoản 2 còn quy định trường hợp vận chuyển hàng cấm qua biên giới, trừ thuốc lá điếu nhập lậu. Vì vậy, cần đánh giá riêng tình tiết định khung, không đồng nhất với ngưỡng định lượng của hàng hóa. Đồng thời, phải xác định đúng bản chất hàng hóa và hành vi thực tế để phân biệt Điều 191 với tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới theo Điều 189 BLHS.

Đối với hành vi đưa hàng cấm qua biên giới, Điều 191 có quy định tình tiết định khung riêng tại điểm k khoản 2, nhưng loại trừ trường hợp thuốc lá điếu nhập lậu. Việc xác định tội danh vẫn cần đặt trong tương quan với hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới theo Điều 189. Xem thêm: Vận chuyển hàng cấm qua biên giới bị xử lý theo Điều 189 hay Điều 191?.

✅Phần 5. Cần xác định những gì để kết luận một người có thực hiện hành vi vận chuyển hàng cấm?

5.1. Xác định người trực tiếp thực hiện và vai trò trong quá trình vận chuyển

Để xác định trách nhiệm của từng người, cần làm rõ ai là người nhận hàng, trực tiếp xếp dỡ, điều khiển phương tiện và giao hàng tại điểm đến; đồng thời xác minh ai là người thuê vận chuyển, điều hành, phân công, thanh toán hoặc hưởng lợi từ hoạt động này. Trường hợp một người chỉ cung cấp phương tiện, kho bãi hoặc thông tin liên hệ, cần đánh giá cụ thể mức độ tham gia và nhận thức của họ đối với lô hàng. Không thể mặc nhiên quy kết trách nhiệm hình sự cho chủ xe, chủ kho, chủ hàng hoặc người đứng tên hợp đồng vận chuyển chỉ dựa trên tư cách sở hữu hay giấy tờ giao dịch. Căn cứ quan trọng là hành vi thực tế, vai trò và mối liên hệ của từng người với việc vận chuyển hàng cấm.

5.2. Xác định tuyến đường, thời điểm và quá trình di chuyển của hàng hóa

Việc xác định tuyến đường, thời điểm và quá trình di chuyển của hàng hóa cần được thực hiện theo toàn bộ chuỗi vận chuyển, từ điểm nhận đến điểm giao, thay vì chỉ căn cứ vào việc một người có mặt trên phương tiện chở hàng. Cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ hàng được nhận ở đâu, giao đến địa điểm nào, vào thời gian nào, bằng phương tiện gì và có qua nhiều kho bãi hoặc người trung gian hay không. Các dữ liệu định vị, camera, lệnh giao hàng, chứng từ vận tải, lịch trình phương tiện và lời khai cần được đối chiếu để kiểm tra tính thống nhất. Quan trọng hơn, phải chứng minh được mối liên hệ cụ thể giữa người bị xem xét với lô hàng, chẳng hạn họ trực tiếp nhận, quản lý, điều khiển việc vận chuyển hay chỉ thực hiện một công việc độc lập mà không biết rõ hàng hóa được giao. Không nên suy luận trách nhiệm hình sự chỉ từ sự hiện diện hoặc quan hệ của một người với phương tiện vận chuyển.

5.3. Xác định hành vi vận chuyển có gắn với hàng hóa thuộc diện Điều 191 hay không

Để nhận diện dấu hiệu phạm tội vận chuyển hàng cấm, cần đối chiếu hàng hóa thực tế bị phát hiện với kết quả kiểm tra, giám định và quy định chuyên ngành điều chỉnh mặt hàng đó. Việc xác định không chỉ dừng ở tên gọi ghi trên phiếu gửi hoặc lời khai của người giao hàng, mà phải làm rõ chủng loại, thành phần, công dụng và tình trạng pháp lý của hàng hóa. Đồng thời, cần kiểm tra chính xác số lượng, khối lượng, thể tích, trị giá hoặc khoản thu lợi bất chính tương ứng với nhóm hàng theo Điều 191 BLHS. Đây là những căn cứ quan trọng để xác định hàng hóa có thuộc phạm vi điều chỉnh của điều luật và đã đạt điều kiện định lượng, giá trị luật định hay chưa.

✅Phần 6. Không biết hàng hóa là hàng cấm có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

6.1. Phải đánh giá nhận thức và lỗi của người vận chuyển

Khi xem xét trách nhiệm hình sự về hành vi vận chuyển hàng cấm, cần đánh giá lỗi và nhận thức thực tế của người thực hiện đối với tính chất của hàng hóa. Việc một người trực tiếp nhận hàng, điều khiển phương tiện hoặc giao hàng tại địa điểm được chỉ định chưa đủ để mặc nhiên kết luận họ biết hàng hóa thuộc danh mục bị cấm. Cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ người vận chuyển được cung cấp thông tin gì, có biết hoặc nhận thức được những dấu hiệu bất thường của lô hàng hay không, đồng thời đối chiếu cách thức giao nhận, mức tiền công, yêu cầu che giấu hàng hóa, chỉ dẫn né tránh kiểm tra và nội dung trao đổi giữa các bên. Đặc biệt, tiền công vận chuyển cao bất thường hoặc việc giao hàng không theo quy trình thông thường có thể là dữ kiện cần xác minh, nhưng không tự thân chứng minh người vận chuyển có lỗi cố ý. Kết luận phải dựa trên tổng thể chứng cứ, diễn biến khách quan và vai trò cụ thể của từng người trong quá trình vận chuyển.

6.2. Những tình tiết cần kiểm tra khi người vận chuyển khai không biết hàng hóa bị cấm

Khi người vận chuyển khai không biết hàng hóa thuộc danh mục bị cấm, cần đối chiếu lời khai với toàn bộ diễn biến giao nhận, thay vì chỉ căn cứ vào việc họ có trực tiếp mở hoặc kiểm tra kiện hàng hay không. Tin nhắn, cuộc gọi và thỏa thuận giao nhận có thể làm rõ người thuê đã cung cấp thông tin gì, có yêu cầu che giấu hàng hóa hoặc né tránh kiểm tra hay không. Bao bì, nhãn hàng và chứng từ cần được xem xét để xác định người vận chuyển có khả năng nhận biết tính chất hàng hóa từ những thông tin được thể hiện hay không. Bên cạnh đó, cần làm rõ mối quan hệ giữa các bên, quyền tiếp cận kiện hàng, việc kiểm tra trước khi nhận và những hành vi bất thường trước, trong hoặc sau chuyến hàng. Đặc biệt, việc nhận tiền công, giao hàng theo chỉ dẫn hoặc không trực tiếp sở hữu hàng hóa chưa đủ để tự động kết luận người vận chuyển biết đó là hàng cấm. Kết luận về lỗi phải dựa trên tổng hợp chứng cứ khách quan và vai trò thực tế của từng người.

Lời khai “không biết hàng hóa là hàng cấm” cần được kiểm tra bằng các dữ kiện khách quan, thay vì chấp nhận hoặc bác bỏ chỉ dựa trên lời trình bày. Các yếu tố như nội dung trao đổi, cách giao nhận, dấu hiệu bất thường của lô hàng và vai trò thực tế của người vận chuyển có thể giúp làm rõ nhận thức của họ. Phân tích sâu tại bài Không biết hàng hóa là hàng cấm có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?.

✅Phần 7. Chứng cứ nào cần thu thập để xác định hành vi vận chuyển hàng cấm?

7.1. Nhóm chứng cứ chứng minh hàng hóa và quá trình vận chuyển

Để xác định hành vi vận chuyển hàng cấm, trước hết cần kiểm tra chứng cứ về chính lô hàng và quá trình di chuyển thực tế. Biên bản kiểm tra, khám xét, thu giữ và niêm phong là căn cứ ghi nhận thời điểm phát hiện, địa điểm, số lượng, tình trạng hàng hóa và phương tiện liên quan. Tuy nhiên, việc thu giữ hàng hóa mới phản ánh một sự kiện, chưa tự nó chứng minh đầy đủ hành vi và trách nhiệm của người bị xem xét.

Cần đối chiếu thêm kết luận giám định, tài liệu xác định chủng loại, thành phần và tình trạng pháp lý của hàng hóa; biên bản cân, đo, đếm và kết quả định giá để làm rõ căn cứ định lượng hoặc giá trị theo Điều 191 BLHS. Đây là những dữ liệu quan trọng bởi mỗi nhóm hàng có thể áp dụng ngưỡng truy cứu khác nhau.

Bên cạnh đó, hợp đồng vận chuyển, phiếu gửi, hóa đơn, chứng từ kho bãi, hình ảnh camera, dữ liệu GPS và lịch trình phương tiện giúp tái dựng quá trình nhận, chở và giao hàng. Khi đối chiếu, cần kiểm tra tính thống nhất giữa thời gian, địa điểm, chủng loại hàng và người trực tiếp thực hiện. Chỉ khi các tài liệu này được xem xét trong mối liên hệ với nhau, cơ quan tiến hành tố tụng mới có cơ sở đánh giá khách quan hành vi vận chuyển và những dấu hiệu pháp lý liên quan.

7.2. Nhóm chứng cứ xác định vai trò, nhận thức và lợi ích của từng người

Để xác định trách nhiệm của từng người trong vụ việc vận chuyển hàng cấm, cần làm rõ họ tham gia ở công đoạn nào, có biết tính chất hàng hóa hay không và có được phân công hoặc hưởng lợi từ việc vận chuyển hay không. Tin nhắn, cuộc gọi, email và dữ liệu điện tử có thể phản ánh nội dung thuê chở, chỉ dẫn giao nhận, tuyến đường hoặc cách thức che giấu hàng hóa. Sao kê chuyển khoản, thỏa thuận thanh toán và chứng từ nhận tiền công giúp xác định quan hệ giữa người thuê, người vận chuyển và khoản lợi ích thực tế.

Bên cạnh đó, lời khai của người giao hàng, người nhận hàng, người thuê vận chuyển và người quản lý kho cần được đối chiếu với tài liệu khách quan, thời điểm giao dịch và diễn biến thực tế. Đặc biệt, việc nhận tiền công hoặc trực tiếp điều khiển phương tiện không tự nó chứng minh người đó biết hàng hóa là hàng cấm hay có vai trò tổ chức, chỉ đạo. Kết luận về trách nhiệm hình sự phải dựa trên tổng thể chứng cứ hợp pháp, được kiểm tra và đánh giá khách quan, thay vì suy luận từ một tin nhắn, giao dịch hoặc lời khai riêng lẻ.

Trong các vụ việc có nhiều người tham gia giao nhận, cần dựng lại chuỗi vận chuyển từ lúc nhận hàng đến khi bị phát hiện, đồng thời đối chiếu từng tài liệu với vai trò của từng người. Việc kiểm tra riêng lẻ một tin nhắn, phiếu gửi hoặc giao dịch chuyển tiền thường chưa đủ để phản ánh toàn bộ diễn biến. Xem thêm: Chứng cứ chứng minh hành vi tàng trữ, vận chuyển hàng cấm gồm những gì?.

✅Phần 8. Người vận chuyển hàng cấm cần làm gì khi bị kiểm tra, thu giữ hàng hóa?

8.1. Kiểm tra tính hợp pháp của việc lập biên bản và thu giữ

Khi hàng hóa bị kiểm tra, thu giữ, người vận chuyển cần rà soát kỹ biên bản về thời gian, địa điểm, chủng loại, số lượng và tình trạng thực tế của hàng hóa. Đặc biệt, cần đối chiếu việc mô tả, kiểm đếm, niêm phong và bảo quản tang vật với diễn biến thực tế, tránh để sai lệch về chủng loại hoặc khối lượng ảnh hưởng đến việc xác định căn cứ xử lý theo Điều 191 BLHS. Nếu phát hiện nội dung chưa chính xác hoặc chưa rõ, cần ghi nhận ý kiến và đề nghị giải thích, bổ sung theo đúng thủ tục. Không tự ý sửa chữa, tiêu hủy tang vật, tài liệu hoặc thỏa thuận lời khai với người liên quan, bởi những hành vi này có thể gây bất lợi khi đánh giá chứng cứ.

8.2. Rà soát căn cứ xác định hành vi, loại hàng và trách nhiệm cá nhân

Khi hàng hóa bị kiểm tra, thu giữ, người liên quan cần rà soát toàn diện căn cứ xác định hành vi và trách nhiệm của từng cá nhân, thay vì chỉ dựa vào kết luận ban đầu về tính chất lô hàng. Trước hết, cần xác định chính xác chủng loại hàng hóa, đối chiếu quy định chuyên ngành để làm rõ hàng hóa thuộc diện bị cấm hay chưa được phép lưu hành. Tiếp đó, phải kiểm tra số lượng, khối lượng, giá trị hoặc khoản thu lợi bất chính theo đúng căn cứ của Điều 191 BLHS; đồng thời xác minh tiền sử xử lý vi phạm nếu được viện dẫn. Đặc biệt, cần làm rõ vai trò, nhận thức và mức độ tham gia của từng người, đối chiếu cả chứng cứ buộc tội lẫn chứng cứ gỡ tội để đánh giá khách quan căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự.

Khi đánh giá hồ sơ, ngoài việc xác định có hành vi vận chuyển hay không, cần kiểm tra đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm và căn cứ pháp lý áp dụng. Không nên chỉ dựa vào việc hàng hóa đã bị thu giữ để kết luận người điều khiển phương tiện phải chịu trách nhiệm hình sự. Xem thêm: Cấu thành tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm theo Điều 191 BLHS.

✅Phần 9. Câu hỏi thường gặp

❓ Cứ vận chuyển hàng hóa không có hóa đơn có bị coi là vận chuyển hàng cấm không?

Không. Vận chuyển hàng hóa không có hóa đơn không đồng nghĩa với hành vi vận chuyển hàng cấm theo Điều 191 BLHS. Cần phân biệt vi phạm về hóa đơn, chứng từ với việc vận chuyển hàng hóa thuộc danh mục Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc hàng hóa chưa được phép lưu hành tại Việt Nam. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào tính chất pháp lý của hàng hóa, hành vi thực tế và các điều kiện luật định.

❓Người chỉ chở hàng thuê có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Có thể. Người vận chuyển hàng cấm thuê vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu hành vi đáp ứng các dấu hiệu và điều kiện quy định tại Điều 191 BLHS. Tuy nhiên, không thể chỉ căn cứ vào việc người đó trực tiếp điều khiển phương tiện hoặc nhận tiền công để kết luận phạm tội. Cần làm rõ nhận thức về tính chất hàng hóa, thỏa thuận vận chuyển, vai trò thực tế và mức độ tham gia của từng người.

Để hiểu rõ hơn trường hợp tài xế, người giao hàng hoặc người nhận vận chuyển theo yêu cầu, xem bài Người vận chuyển hàng cấm thuê có bị đi tù không?.

❓Hàng cấm dưới mức định lượng có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Có thể. Theo điểm e khoản 1 Điều 191 BLHS, hàng hóa dưới ngưỡng định lượng hoặc giá trị thông thường vẫn có thể là căn cứ truy cứu nếu người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi thuộc Điều 191 hoặc các điều luật được liệt kê, hoặc đã bị kết án về một trong các tội đó, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Vì vậy, phải kiểm tra chính xác tiền sử xử lý và điều kiện luật định, không chỉ căn cứ vào số lượng hàng hóa.

❓Vận chuyển hàng cấm qua biên giới có luôn bị xử lý theo Điều 189 không?

Không. Vận chuyển hàng cấm qua biên giới cần được xem xét dựa trên bản chất hàng hóa, hành vi thực tế và quy định điều chỉnh tương ứng. Điều 191 BLHS quy định tình tiết vận chuyển hàng cấm qua biên giới tại điểm k khoản 2, trừ trường hợp thuốc lá điếu nhập lậu. Trong khi đó, Điều 189 điều chỉnh hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào yếu tố qua biên giới để xác định tội danh.

✅Phần 10. Kết luận: Khi nào người vận chuyển hàng cấm phải chịu trách nhiệm hình sự?

Vận chuyển hàng cấm là hành vi đưa hàng hóa thuộc diện Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam từ địa điểm này đến địa điểm khác. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp vận chuyển hàng hóa vi phạm đều cấu thành tội phạm. Trách nhiệm hình sự theo Điều 191 BLHS phải được xem xét trên cơ sở loại hàng, định lượng, trị giá, thu lợi bất chính và các điều kiện luật định. Đồng thời, cần làm rõ nhận thức, vai trò và chứng cứ liên quan đến từng người; không mặc nhiên quy kết người chở thuê phạm tội. Khi có nguy cơ bị xử lý hình sự, việc rà soát hồ sơ và căn cứ buộc tội là cần thiết để bảo đảm đánh giá đúng bản chất vụ việc.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com|