Cấu thành tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm theo Điều 191 BLHS?

Cấu thành tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm theo Điều 191 BLHS được xem xét qua bốn yếu tố: khách thể của tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan. Việc định tội còn phải căn cứ loại hàng hóa, hành vi thực tế, ngưỡng định lượng hoặc điều kiện truy cứu thay thế và lỗi cố ý trong tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm.

Để xác định một hành vi có cấu thành tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm theo Điều 191 BLHS hay không, cần kiểm tra các yếu tố pháp lý sau:

• Khách thể: Trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực kinh doanh, lưu thông và sử dụng hàng hóa. Đây là nội dung cần làm rõ khi phân tích khách thể của tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm.
• Mặt khách quan: Hành vi tàng trữ hoặc vận chuyển, đối tượng hàng hóa và điều kiện định tội tương ứng.
• Chủ thể: Cá nhân hoặc pháp nhân thương mại đáp ứng điều kiện chịu trách nhiệm hình sự. Cần đối chiếu chủ thể của tội phạm theo Điều 191 BLHS với quy định chung của Bộ luật Hình sự.
• Mặt chủ quan: Người thực hiện có lỗi cố ý, được đánh giá trên cơ sở nhận thức và ý chí đối với hành vi.
• Điều kiện truy cứu: Ngưỡng định lượng, trị giá, thu lợi bất chính hoặc trường hợp đặc biệt theo khoản 1 Điều 191 BLHS.

✅Mở đầu

Không phải mọi trường hợp cất giữ hoặc vận chuyển hàng hóa vi phạm quy định quản lý nhà nước đều cấu thành tội phạm theo Điều 191 Bộ luật Hình sự. Trong thực tiễn, việc xác định trách nhiệm hình sự đòi hỏi phải làm rõ hàng hóa thuộc nhóm nào, người liên quan thực hiện hành vi gì, điều kiện định lượng hoặc căn cứ truy cứu thay thế có được đáp ứng hay không. Bên cạnh đó, cần đánh giá dấu hiệu pháp lý của tội tàng trữ hàng cấm, dấu hiệu pháp lý của tội vận chuyển hàng cấm, lỗi và vai trò của từng chủ thể. Chỉ khi đối chiếu đầy đủ các dấu hiệu pháp lý mới có cơ sở đánh giá cấu thành tội phạm.

✅Phần 1. Căn cứ pháp lý xác định cấu thành tội phạm theo Điều 191 BLHS

1.1. Điều 191 BLHS quy định những hành vi nào?

Điều 191 BLHS quy định hai nhóm hành vi trung tâm là tàng trữ và vận chuyển hàng cấm. Đây là hai dạng hành vi độc lập được điều chỉnh trong cùng một điều luật, nhưng đều phải được xem xét trong mối liên hệ với loại hàng hóa và các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự mà điều luật quy định. Vì vậy, không thể đồng nhất việc một người sở hữu hoặc cất giữ hàng hóa với hành vi tàng trữ hàng cấm; tương tự, không phải mọi hoạt động giao nhận, chuyên chở hàng hóa đều cấu thành hành vi vận chuyển hàng cấm. Việc định tội cần căn cứ bản chất hành vi, tình trạng pháp lý của hàng hóa và các dấu hiệu luật định.

Bản dự thảo trên phù hợp với nội dung Điều 191 tại Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH ngày 05/9/2025. Điều luật sử dụng chính hai hành vi “tàng trữ, vận chuyển hàng cấm” và đặt ra các điều kiện truy cứu cụ thể đối với từng nhóm hàng hóa.

Điều 191. Tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm

1.Người nào tàng trữ, vận chuyển hàng cấm thuộc một trong các trường hợp sau đây, nếu không thuộc trường hợp quy định tại các điều 232, 234, 239, 244, 246, 249, 250, 253, 254, 304, 305, 306, 309 và 311 của Bộ luật này, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

a) Thuốc bảo vệ thực vật mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng từ 50 kilôgam đến dưới 100 kilôgam hoặc từ 50 lít đến dưới 100 lít;

b) Thuốc lá điếu nhập lậu từ 1.500 bao đến dưới 3.000 bao;

c) Pháo nổ từ 06 kilôgam đến dưới 40 kilôgam;

d) Hàng hóa khác mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng;

đ) Hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam trị giá từ 200.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng;

e) Hàng hóa dưới mức quy định tại các điểm a, b, c, d và đ khoản này nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này hoặc tại một trong các điều 188, 189, 190, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 của Bộ luật này hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.

2.Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 300.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 05 năm:

a) Có tổ chức;

b) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;

c) Lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức;

d) Có tính chất chuyên nghiệp;

đ) Thuốc bảo vệ thực vật mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng từ 100 kilôgam đến dưới 300 kilôgam hoặc từ 100 lít đến dưới 300 lít;

e) Thuốc lá điếu nhập lậu từ 3.000 bao đến dưới 4.500 bao;

g) Pháo nổ từ 40 kilôgam đến dưới 120 kilôgam;

h) Hàng hóa khác mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng trị giá từ 300.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 200.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;

i) Hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam trị giá từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 300.000.000 đồng đến dưới 700.000.000 đồng;

k) Vận chuyển qua biên giới, trừ hàng hóa là thuốc lá điếu nhập lậu;

l) Tái phạm nguy hiểm.

3.Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm:

a) Thuốc bảo vệ thực vật mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng 300 kilôgam trở lên hoặc 300 lít trở lên;

b) Thuốc lá điếu nhập lậu 4.500 bao trở lên;

c) Pháo nổ 120 kilôgam trở lên;

d) Hàng hóa khác mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng trị giá 500.000.000 đồng trở lên hoặc thu lợi bất chính 500.000.000 đồng trở lên;

đ) Hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam trị giá 1.000.000.000 đồng trở lên hoặc thu lợi bất chính 700.000.000 đồng trở lên.

4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

5. Pháp nhân thương mại phạm tội quy định tại Điều này, thì bị phạt như sau:

a)Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này, thì bị phạt tiền từ 300.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng;

b)Phạm tội thuộc một trong các trường hợp quy định tại các điểm a, d, đ, e, g, h, i, k và l khoản 2 Điều này, thì bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng;

c)Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này, thì bị phạt tiền từ 3.000.000.000 đồng đến 5.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm;

d) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại Điều 79 của Bộ luật này, thì bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn;

đ) Pháp nhân thương mại còn có thể bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.

1.2. Bốn yếu tố cấu thành tội phạm cần được chứng minh

Để xác định một hành vi có cấu thành tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm theo Điều 191 BLHS hay không, cần xem xét đồng thời bốn yếu tố pháp lý. Khách thể là trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước trong hoạt động kinh doanh, lưu thông và sử dụng hàng hóa. Mặt khách quan thể hiện ở hành vi tàng trữ hoặc vận chuyển, đối tượng hàng hóa và các điều kiện định tội như số lượng, khối lượng, trị giá hoặc thu lợi bất chính theo trường hợp luật định. Chủ thể có thể là cá nhân đủ điều kiện chịu trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thuộc trường hợp luật quy định. Mặt chủ quan đòi hỏi xem xét lỗi cố ý, nhận thức và ý chí của chủ thể. Vì vậy, việc phát hiện hàng hóa nghi là hàng cấm chưa đủ để tự động kết luận có tội; phải chứng minh đầy đủ các dấu hiệu cấu thành và căn cứ truy cứu tương ứng.

1.3. Điều kiện định lượng và điều kiện truy cứu nằm ở đâu trong cấu thành?

Định lượng, trị giá hàng hóa và khoản thu lợi bất chính là những dấu hiệu pháp lý thuộc mặt khách quan, cần được đối chiếu theo đúng nhóm hàng hóa quy định tại Điều 191 BLHS. Tuy nhiên, hành vi dưới ngưỡng thông thường vẫn có thể bị truy cứu nếu đáp ứng điều kiện tại điểm e khoản 1, liên quan đến tiền sử xử phạt vi phạm hành chính hoặc kết án về các tội luật định. Vì vậy, Việc hàng hóa có giá trị hoặc khối lượng thấp hơn ngưỡng thông thường không đồng nghĩa trong mọi trường hợp đều được loại trừ trách nhiệm hình sự. Điều 191 còn quy định trường hợp người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc đã bị kết án về một trong các tội được liệt kê mà chưa được xóa án tích. Xem phân tích chi tiết tại bài [tàng trữ, vận chuyển hàng cấm dưới mức định lượng có bị xử lý hình sự không?].

✅Phần 2. Khách thể của tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm

2.1. Quan hệ xã hội được Điều 191 bảo vệ

Khách thể của tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm là trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước trong hoạt động kinh doanh, lưu thông và sử dụng hàng hóa. Thông qua các quy định chuyên ngành, Nhà nước kiểm soát những loại hàng hóa bị cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam nhằm bảo đảm hoạt động lưu thông hàng hóa diễn ra đúng khuôn khổ pháp luật. Hành vi tàng trữ hoặc vận chuyển trái phép các loại hàng hóa thuộc phạm vi Điều 191 có thể xâm phạm trực tiếp trật tự quản lý này, bởi chúng làm phát sinh hoặc duy trì việc lưu giữ, dịch chuyển hàng hóa ngoài cơ chế kiểm soát hợp pháp. Vì vậy, khi xác định khách thể bị xâm phạm, cần đặt hành vi trong mối liên hệ với chính sách quản lý hàng hóa của Nhà nước, không đồng nhất với hành vi xâm phạm quyền sở hữu tài sản của một cá nhân cụ thể.

2.2. Đối tượng tác động của tội phạm

Trong cấu thành tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm, khách thể của tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm là trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước trong hoạt động kinh doanh, lưu thông và sử dụng hàng hóa. Còn đối tượng tác động trực tiếp của tội phạm là những hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 191 BLHS. Điều luật quy định các nhóm riêng, gồm thuốc bảo vệ thực vật bị Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng; thuốc lá điếu nhập lậu; pháo nổ; hàng hóa khác bị cấm kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng; và hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam. Việc xác định đối tượng không thể chỉ dựa vào tên gọi thông thường hoặc lời khai về công dụng của sản phẩm. Cần đối chiếu danh mục quản lý chuyên ngành, nguồn gốc, thành phần, đặc tính và tình trạng pháp lý của hàng hóa tại thời điểm thực hiện hành vi. Đây là căn cứ quan trọng để lựa chọn đúng nhóm hàng hóa và áp dụng chính xác dấu hiệu định tội theo Điều 191.

2.3. Phân biệt hàng hóa bị cấm và hàng hóa chưa được phép lưu hành

Khi xác định khách thể của tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm, cần phân biệt hàng hóa bị cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng với hàng hóa chưa được phép lưu hành hoặc sử dụng tại Việt Nam. Đây là hai nhóm đối tượng được Điều 191 quy định với căn cứ pháp lý và ngưỡng định lượng riêng. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc hàng hóa chưa có giấy công bố, đăng ký hoặc chưa hoàn tất thủ tục kiểm tra chuyên ngành để kết luận đó là hàng cấm. Cần đối chiếu quy định chuyên ngành và tình trạng pháp lý của hàng hóa tại thời điểm thực hiện hành vi.

Sau khi xác định hàng hóa thuộc nhóm bị cấm hay chưa được phép lưu hành, một vấn đề quan trọng khác là xác định đúng trị giá và khoản thu lợi bất chính theo căn cứ pháp luật. Hai đại lượng này có thể là căn cứ định tội độc lập trong những trường hợp Điều 191 quy định. Nội dung phương pháp xác định được phân tích tại bài [định giá hàng cấm và xác định thu lợi bất chính như thế nào?].

✅Phần 3. Mặt khách quan của tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm

Tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm là hành vi cố ý cất giữ hoặc đưa hàng hóa thuộc phạm vi Điều 191 BLHS từ địa điểm này đến địa điểm khác, khi đáp ứng đầy đủ điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự theo luật định.

3.1. Dấu hiệu pháp lý của tội tàng trữ hàng cấm

Tàng trữ hàng cấm được hiểu là hành vi cố ý cất giữ, bảo quản hoặc duy trì sự kiểm soát thực tế đối với hàng hóa thuộc diện Điều 191 BLHS điều chỉnh, trong khi người thực hiện biết hoặc có căn cứ xác định được tính chất của hàng hóa và hành vi của mình. Dấu hiệu cần tập trung làm rõ không đơn thuần là hàng hóa đang nằm ở đâu, mà là ai thực sự quản lý, kiểm soát lô hàng và có khả năng quyết định việc tiếp cận, di chuyển hoặc giao nhận hàng hóa đó.

Vì vậy, việc phát hiện hàng cấm trong nhà ở, kho hàng, cửa hàng hoặc phương tiện không tự động chứng minh người sở hữu địa điểm hay người có mặt tại đó đã thực hiện hành vi tàng trữ. Cần xác minh mối liên hệ giữa người bị xem xét với lô hàng thông qua quyền tiếp cận, việc bố trí nơi cất giữ, quản lý chìa khóa, tổ chức bảo quản, chỉ đạo giao nhận hoặc những hành vi thể hiện khả năng chi phối thực tế đối với hàng hóa.

Ngược lại, người không trực tiếp đứng tên sở hữu hàng hóa vẫn có thể bị xem xét trách nhiệm nếu chứng cứ cho thấy họ thực tế tiếp nhận, cất giữ hoặc kiểm soát lô hàng một cách có ý thức. Việc đánh giá phải dựa trên tổng hợp tài liệu như biên bản khám xét, dữ liệu liên lạc, chứng từ giao nhận, lời khai của người liên quan và diễn biến quản lý hàng hóa trước khi bị phát hiện.

Do đó, dấu hiệu tàng trữ cần được xác định từ hành vi quản lý, kiểm soát thực tế và mối liên hệ có ý thức của người thực hiện với hàng hóa, chứ không chỉ từ vị trí phát hiện tang vật.

Lưu ý pháp lý: Điều 191 BLHS quy định hành vi tàng trữ, vận chuyển hàng cấm nhưng không đưa ra một định nghĩa riêng về “tàng trữ”. Vì vậy, các biểu hiện như quản lý chìa khóa, đứng tên kho hoặc sở hữu địa điểm chỉ là dữ kiện cần đánh giá, không phải điều kiện bắt buộc để xác định cấu thành tội phạm.

3.2. Dấu hiệu pháp lý của tội vận chuyển hàng cấm

Vận chuyển hàng cấm là hành vi đưa hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 191 BLHS từ địa điểm này đến địa điểm khác bằng phương thức, phương tiện hoặc cách thức phù hợp với thực tế vụ việc. Hành vi có thể được thực hiện trực tiếp bởi người mang, vác hàng hoặc thông qua ô tô, xe máy, tàu thuyền và các phương tiện vận tải khác. Tuy nhiên, việc một người có mặt trên phương tiện hoặc tham gia giao nhận hàng hóa chưa đủ để kết luận họ thực hiện hành vi phạm tội.

Khi đánh giá dấu hiệu vận chuyển, cần đối chiếu tuyến đường, địa điểm nhận và giao hàng, thời gian di chuyển, phương tiện sử dụng, người giao nhiệm vụ và mối liên hệ thực tế giữa người bị xem xét với lô hàng. Những dữ kiện này giúp xác định người đó có trực tiếp tham gia đưa hàng hóa đi hay chỉ thực hiện một công việc vận tải thông thường.

Đặc biệt, cần phân biệt vai trò của người điều khiển phương tiện với người tổ chức, thuê vận chuyển hoặc giao nhận hàng. Người đứng tên phương tiện, chủ xe hay người ký nhận hàng không đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự. Cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ nhận thức của từng người về tính chất hàng hóa, sự tham gia có chủ ý và các dấu hiệu cấu thành khác. Dấu hiệu pháp lý của tội vận chuyển hàng cấm vì vậy phải được xác định từ hành vi thực tế và chứng cứ liên quan, không chỉ từ vị trí của một người trong quá trình vận chuyển.

3.3. Hành vi tàng trữ và vận chuyển có thể cùng xuất hiện trong một vụ việc không?

Trong thực tế, một người có thể vừa tàng trữ hàng cấm tại kho, nhà hoặc địa điểm tập kết, vừa trực tiếp vận chuyển số hàng đó đến nơi giao nhận. Tuy nhiên, việc xuất hiện cả hai công đoạn không đồng nghĩa đương nhiên phát sinh hai tội phạm độc lập hoặc hai lần phạm tội. Cần xem xét mối liên hệ giữa các hành vi, tính liên tục của quá trình thực hiện, mục đích và vai trò của người liên quan. Nếu việc cất giữ chỉ là công đoạn gắn liền với quá trình vận chuyển trong cùng một chuỗi hành vi, phải đánh giá tổng thể để xác định đúng bản chất pháp lý, tránh tách rời máy móc hoặc tính trùng hành vi. Việc định tội cuối cùng phải căn cứ vào chứng cứ và quy định cụ thể của Điều 191 BLHS.

3.4. Điều kiện về loại hàng hóa và định lượng để xác định trách nhiệm hình sự

Khi xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 191 BLHS, cần xác định đúng loại hàng hóa trước khi đối chiếu ngưỡng định lượng tương ứng. Điều luật không áp dụng một mức chung cho mọi hàng cấm mà quy định riêng theo từng nhóm: thuốc bảo vệ thực vật bị cấm được xác định bằng khối lượng hoặc thể tích (kg, lít); thuốc lá điếu nhập lậu được tính theo số bao; pháo nổ được xác định theo khối lượng. Đối với các hàng hóa khác bị cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng hoặc hàng hóa chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam, căn cứ truy cứu có thể là trị giá hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính, với các ngưỡng riêng. Đáng chú ý, trị giá hàng hóa và thu lợi bất chính là hai căn cứ độc lập theo cấu trúc điều luật, không phải hai đại lượng có thể tùy ý thay thế trong mọi trường hợp. Vì vậy, cần đối chiếu đúng nhóm hàng, tính chất pháp lý và số liệu được xác định trong hồ sơ; không lấy ngưỡng của nhóm hàng này áp dụng cho nhóm hàng khác.

Đối với pháo nổ, Điều 191 quy định ngưỡng khối lượng riêng, khác với cách xác định trách nhiệm đối với nhiều nhóm hàng hóa khác. Vì vậy, khi hồ sơ liên quan đến pháo nổ, cần kiểm tra đúng loại pháo, kết quả giám định và khối lượng được xác định theo căn cứ chuyên môn. Xem thêm bài [tàng trữ, vận chuyển pháo nổ bao nhiêu kilôgam thì bị truy cứu hình sự?].

3.5. Trường hợp dưới ngưỡng vẫn có thể cấu thành tội phạm

Hàng hóa có khối lượng, số lượng hoặc trị giá chưa đạt ngưỡng thông thường tại khoản 1 Điều 191 BLHS không đồng nghĩa người thực hiện luôn được loại trừ trách nhiệm hình sự. Theo điểm e khoản 1, người thực hiện vẫn có thể bị truy cứu nếu trước đó đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi thuộc Điều 191 hoặc một trong các tội được điều luật liệt kê; hoặc đã bị kết án về một trong các tội đó, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Vì vậy, cần kiểm tra chính xác quyết định xử phạt, bản án, tội danh, tình trạng xóa án tích và hành vi mới. Không thể chỉ dựa vào việc người đó từng có tiền sự hoặc tiền án để mặc nhiên áp dụng quy định này.

Lưu ý pháp lý: Điểm e khoản 1 Điều 191 không đòi hỏi người thực hiện phải đồng thời vừa từng bị xử phạt hành chính vừa từng bị kết án. Đây là hai căn cứ thay thế nhau. Danh sách tội danh được liệt kê cũng phải được đối chiếu chính xác, không mở rộng sang mọi tiền án, tiền sự

3.6. Dấu hiệu vận chuyển qua biên giới và điều kiện áp dụng tình tiết định khung

Điều 191 BLHS quy định hành vi vận chuyển hàng cấm qua biên giới là tình tiết định khung tăng nặng tại điểm k khoản 2, trừ trường hợp hàng hóa là thuốc lá điếu nhập lậu. Tuy nhiên, việc hàng hóa được đưa qua biên giới không đồng nghĩa trong mọi trường hợp đều cấu thành tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm theo Điều 191. Cần xác định trước loại hàng hóa, tính chất hành vi và các dấu hiệu pháp lý của tội danh tương ứng.

Nếu hành vi có bản chất buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới, phải tiếp tục đối chiếu Điều 188 hoặc Điều 189 BLHS. Ngược lại, khi hành vi thuộc phạm vi Điều 191 và đáp ứng điều kiện áp dụng tình tiết định khung, yếu tố vận chuyển qua biên giới được xem xét theo điểm k khoản 2. Vì vậy, tuyến đường vận chuyển chỉ là một dữ kiện cần xác minh, không phải căn cứ duy nhất để định tội.

Trong các vụ việc có yếu tố biên giới, cần phân biệt bản chất hành vi, loại hàng hóa và dấu hiệu pháp lý của từng tội danh. Nội dung này được phân tích cụ thể tại bài Vận chuyển hàng cấm qua biên giới bị xử lý theo Điều 189 hay Điều 191?.

3.7. Trường hợp phải xem xét tội danh chuyên biệt thay vì Điều 191

Không phải mọi hàng hóa bị cấm hoặc chịu sự quản lý đặc biệt đều mặc nhiên được xử lý theo Điều 191 BLHS. Ngay tại khoản 1, điều luật đã loại trừ trường hợp hành vi thuộc các điều 232, 234, 239, 244, 246, 249, 250, 253, 254, 304, 305, 306, 309 và 311 BLHS. Vì vậy, trước khi định tội, cần xác định chính xác bản chất hàng hóa, đặc tính pháp lý và hành vi thực tế của người liên quan để đối chiếu với quy định chuyên biệt tương ứng. Chẳng hạn, hàng hóa là chất ma túy, vũ khí hoặc động vật thuộc danh mục được bảo vệ có thể đặt ra tội danh khác. Việc lựa chọn điều luật phải dựa trên đúng đối tượng và dấu hiệu hành vi, không chỉ căn cứ vào tên gọi “hàng cấm”.

✅Phần 4. Chủ thể của tội phạm theo Điều 191 BLHS

4.1. Cá nhân là chủ thể của tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm

Cá nhân chỉ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm khi có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định. Theo Điều 12 BLHS, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ trường hợp luật có quy định khác; người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm về những tội được điều luật liệt kê. Điều 191 không thuộc danh mục tội áp dụng đối với nhóm tuổi này, nên người chưa đủ 16 tuổi không phải là chủ thể chịu trách nhiệm hình sự về tội danh này. Khi đánh giá hồ sơ, cần xác định tuổi tại thời điểm thực hiện hành vi và tình trạng năng lực nhận thức, điều khiển hành vi; không thể chỉ căn cứ vào việc một người đứng tên hàng hóa, phương tiện hoặc có liên quan đến giao dịch để kết luận họ là chủ thể phạm tội.

Lưu ý pháp lý: Điều 12 BLHS trong Văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH năm 2025 không liệt kê Điều 191 trong nhóm tội mà người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự.

Vì vậy, khi đánh giá chủ thể của tội phạm theo Điều 191 BLHS, cần xác minh tuổi tại thời điểm thực hiện hành vi, năng lực nhận thức và khả năng điều khiển hành vi; đồng thời phân biệt người thực sự tham gia hành vi phạm tội với người chỉ đứng tên hàng hóa, phương tiện hoặc có liên quan đến giao dịch.

4.2. Pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự

Điều 191 BLHS không chỉ quy định trách nhiệm hình sự đối với cá nhân mà còn đặt ra trách nhiệm đối với pháp nhân thương mại tại khoản 5. Tuy nhiên, việc hàng cấm được phát hiện trong kho, phương tiện hoặc hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp không tự động làm phát sinh trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Theo Điều 75 BLHS, cần chứng minh hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân và còn thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.

Khi đánh giá, cần làm rõ chủ thể quyết định việc tiếp nhận, lưu giữ hoặc vận chuyển hàng hóa; mục đích của hoạt động; dòng tiền, chứng từ giao dịch và cơ chế chỉ đạo nội bộ. Trách nhiệm của pháp nhân phải được xem xét độc lập với trách nhiệm của cá nhân trực tiếp thực hiện, quản lý hoặc chỉ đạo hành vi. Vì vậy, việc truy cứu cá nhân không đương nhiên loại trừ trách nhiệm của pháp nhân, và ngược lại, không thể quy kết cho doanh nghiệp chỉ vì người lao động có hành vi vi phạm trong quá trình làm việc.

Lưu ý pháp lý: Cần hiểu rằng Điều 75, Điều 76 và khoản 5 Điều 191 BLHS: Điều 75 quy định điều kiện chịu trách nhiệm hình sự; Điều 76 xác định phạm vi tội danh mà pháp nhân thương mại có thể chịu trách nhiệm, trong đó có Điều 191; khoản 5 Điều 191 quy định hình phạt áp dụng

4.3. Vai trò của người quản lý, người làm thuê và người trực tiếp thực hiện

Khi xác định chủ thể của tội phạm theo Điều 191 BLHS, cần làm rõ vai trò thực tế của từng người trong quá trình nhập, cất giữ, điều chuyển và giao nhận hàng cấm. Người quyết định nguồn hàng, tổ chức việc lưu kho hoặc chỉ đạo vận chuyển có thể giữ vai trò tổ chức; người trực tiếp thực hiện hành vi và người tạo điều kiện cho hành vi phạm tội cần được đánh giá theo quy định về đồng phạm. Ngược lại, chức danh quản lý, hợp đồng lao động hoặc việc có mặt tại kho không tự chứng minh trách nhiệm hình sự. Đối với người vận chuyển thuê, phải xác minh nhận thức về tính chất hàng hóa và mức độ tham gia thực tế. Xem thêm bài Người vận chuyển hàng cấm thuê có bị đi tù không? để phân tích riêng trường hợp này.

✅Phần 5. Mặt chủ quan của tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm

5.1. Lỗi cố ý là dấu hiệu cần xem xét

Lỗi cố ý trong tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm là vấn đề quan trọng khi đánh giá mặt chủ quan của hành vi phạm tội. Theo nguyên tắc chung của Bộ luật Hình sự, lỗi cố ý được xem xét trên cơ sở nhận thức của người thực hiện về tính chất hành vi và ý chí thực hiện hành vi đó. Đối với Điều 191 BLHS, cần làm rõ người thực hiện có nhận thức được đặc điểm pháp lý của hàng hóa và vẫn chủ động cất giữ hoặc đưa hàng hóa đi vận chuyển hay không. Việc xác định lỗi không đòi hỏi người đó phải thuộc lòng số điều, khoản hoặc tên gọi chính xác của tội danh. Trọng tâm là nhận thức thực tế về hàng hóa, hoàn cảnh tiếp nhận và mục đích thực hiện hành vi. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc hàng cấm được phát hiện trong kho, nhà hoặc phương tiện để mặc nhiên kết luận người quản lý hay người vận chuyển có lỗi cố ý. Cần đối chiếu lời khai với tài liệu giao nhận, trao đổi trước khi thực hiện, nguồn gốc hàng hóa và các tình tiết khách quan khác.

5.2. Căn cứ xác định người thực hiện biết hàng hóa thuộc diện bị cấm

Việc xác định người thực hiện có biết hàng hóa thuộc diện bị cấm hay không cần được đánh giá từ toàn bộ diễn biến giao dịch, không chỉ căn cứ vào lời khai sau khi bị phát hiện. Những trao đổi trước khi nhận hàng, nội dung tin nhắn, chỉ dẫn thay nhãn, che giấu nguồn gốc, chia nhỏ kiện hàng hoặc né tránh kiểm tra có thể phản ánh nhận thức thực tế của người liên quan. Bên cạnh đó, giá mua bán bất thường, phương thức thanh toán không minh bạch, địa điểm giao nhận kín đáo và việc thiếu giấy phép, chứng từ nguồn gốc cũng cần được đối chiếu. Tuy nhiên, từng dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để khẳng định lỗi cố ý. Cơ quan tiến hành tố tụng phải kiểm tra tính xác thực, mối liên hệ giữa các chứng cứ và vai trò cụ thể của từng người để xác định có căn cứ chứng minh lỗi cố ý trong tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm hay không.

5.3. Không biết hàng hóa là hàng cấm có loại trừ trách nhiệm hình sự không?

Trong vụ án theo Điều 191 BLHS, việc người thực hiện không biết hàng hóa thuộc diện bị cấm kinh doanh, lưu hành hoặc sử dụng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định lỗi cố ý trong tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm. Tuy nhiên, không thể chỉ căn cứ vào lời khai không biết để loại trừ trách nhiệm hình sự. Cần đối chiếu thỏa thuận giao nhận, thông tin về nguồn gốc hàng hóa, cách thức đóng gói, chỉ dẫn vận chuyển và hành vi che giấu (nếu có). Xem thêm: Không biết hàng hóa là hàng cấm có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?.

5.4. Động cơ, mục đích có phải dấu hiệu bắt buộc?

Động cơ và mục đích phạm tội cần được phân biệt với lỗi cố ý trong tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm. Điều 191 BLHS không quy định mục đích kiếm lời là dấu hiệu bắt buộc đối với mọi trường hợp. Tuy nhiên, khi thu lợi bất chính được sử dụng làm căn cứ định lượng thay thế trị giá hàng hóa, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh khoản thu lợi thực tế theo quy định, không thể chỉ dựa vào suy đoán về mục đích kiếm lời của người thực hiện.

✅Phần 6. Đối chiếu bốn yếu tố cấu thành trong một hồ sơ thực tế

6.1. Trình tự kiểm tra từ hàng hóa đến hành vi

Khi đánh giá một vụ việc theo Điều 191 BLHS, cần bắt đầu từ việc xác định chính xác loại hàng hóa và tình trạng pháp lý của hàng tại thời điểm xảy ra hành vi. Tiếp đó, phải làm rõ ai là người trực tiếp cất giữ, quản lý hoặc vận chuyển hàng hóa; không mặc nhiên quy trách nhiệm cho người đứng tên phương tiện, chủ kho hay người có mặt tại địa điểm phát hiện hàng. Trên cơ sở đó, đối chiếu khối lượng, thể tích, số lượng, trị giá hoặc khoản thu lợi bất chính theo đúng nhóm hàng hóa mà điều luật quy định. Nếu chưa đạt ngưỡng thông thường, cần kiểm tra điều kiện xử lý hình sự tại điểm e khoản 1 và các điều khoản loại trừ liên quan. Cuối cùng, đánh giá lỗi cố ý, năng lực trách nhiệm hình sự và vai trò của từng chủ thể. Chỉ khi các dấu hiệu pháp lý được chứng minh đầy đủ, mới có căn cứ kết luận về trách nhiệm hình sự.

6.2. Bảng đối chiếu dấu hiệu pháp lý và tài liệu cần kiểm tra

Để xác định một hành vi có đủ căn cứ cấu thành tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm theo Điều 191 BLHS hay không, cần đối chiếu từng yếu tố cấu thành với tài liệu chứng minh tương ứng. Việc kiểm tra không nên dừng ở biên bản phát hiện hàng hóa, mà phải làm rõ tình trạng pháp lý của hàng, hành vi cụ thể, điều kiện chịu trách nhiệm hình sự và nhận thức của người thực hiện.

Lưu ý khi đánh giá chứng cứ: Không thể chỉ căn cứ vào việc hàng hóa được phát hiện trong nhà, kho hoặc trên phương tiện để kết luận người quản lý địa điểm hay người điều khiển phương tiện đã phạm tội. Cũng không thể mặc nhiên suy ra lỗi cố ý từ việc người đó trực tiếp giao nhận hàng. Cơ quan tiến hành tố tụng cần đánh giá tính hợp pháp, tính liên quan và giá trị chứng minh của từng tài liệu trong mối liên hệ với toàn bộ diễn biến vụ việc, đồng thời làm rõ cả những chứng cứ có lợi và bất lợi cho người bị buộc tội.

✅Phần 7. Phân biệt cấu thành tội Điều 191 với các tội danh liên quan

7.1. Phân biệt tàng trữ, vận chuyển hàng cấm với sản xuất, buôn bán hàng cấm

Điều 191 BLHS tập trung xử lý hành vi tàng trữ hoặc vận chuyển hàng cấm, trong khi Điều 190 điều chỉnh hành vi sản xuất, buôn bán hàng cấm. Ranh giới giữa hai tội danh phải được xác định từ bản chất hoạt động thực tế, công đoạn tham gia và vai trò của từng người, không chỉ căn cứ vào việc hàng hóa được phát hiện trong kho, trên phương tiện hay tại địa điểm giao dịch. Trường hợp một người vừa cất giữ, vận chuyển vừa trực tiếp tổ chức hoạt động mua bán, cần đánh giá đầy đủ từng hành vi để xác định điều luật áp dụng, tránh đồng nhất việc giao nhận hàng với hành vi buôn bán.

Trong trường hợp cần phân tích sâu hơn, xem bài phân biệt tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm và sản xuất, buôn bán hàng cấm và bài tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 BLHS.

7.2. Phân biệt Điều 191 với tội buôn lậu và vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới

Không phải mọi trường hợp vận chuyển hàng cấm qua biên giới đều mặc nhiên cấu thành tội buôn lậu hoặc vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới. Điều 191 điều chỉnh hành vi tàng trữ, vận chuyển hàng cấm khi đáp ứng các dấu hiệu định tội tương ứng; trong đó, vận chuyển qua biên giới còn được quy định là tình tiết định khung tại điểm k khoản 2, trừ thuốc lá điếu nhập lậu. Trong khi đó, Điều 188 tập trung vào hành vi buôn bán qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan với nội địa trái pháp luật; Điều 189 điều chỉnh hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới. Vì vậy, cần đối chiếu loại hàng hóa, bản chất hành vi và dấu hiệu pháp lý của từng tội danh trước khi định tội. Xem thêm tội buôn lậu theo Điều 188 BLHS và tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới theo Điều 189 BLHS.

✅Phần 8. Câu hỏi thường gặp về cấu thành tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm

❓ Tàng trữ hàng cấm và vận chuyển hàng cấm có phải là hai tội khác nhau không?

Không. Điều 191 BLHS quy định hành vi tàng trữ và vận chuyển hàng cấm trong cùng một điều luật, không tách thành hai tội danh độc lập. Tuy nhiên, đây là hai dạng hành vi có biểu hiện khách quan khác nhau. Tàng trữ thường gắn với việc cất giữ, quản lý hàng hóa; vận chuyển thể hiện việc đưa hàng hóa từ địa điểm này đến địa điểm khác. Khi xác định trách nhiệm hình sự, cần làm rõ hành vi thực tế, đối tượng hàng hóa và các điều kiện định tội tương ứng.

❓ Chỉ cần có hàng cấm trong nhà hoặc trên xe là phạm tội?

Không. Việc phát hiện hàng hóa tại nhà ở, kho hàng hoặc trên phương tiện mới chỉ là một dữ kiện cần xác minh, chưa đủ để kết luận người có liên quan phạm tội theo Điều 191 BLHS. Cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ người đó có thực sự quản lý, cất giữ hoặc tham gia vận chuyển hàng hóa hay không; đồng thời phải xác định nhận thức, lỗi, vai trò và các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự. Không thể chỉ dựa vào địa điểm phát hiện hàng để quy kết trách nhiệm.

❓ Không thu lợi bất chính có bị truy cứu theo Điều 191 không?

Có thể. Điều 191 BLHS quy định trị giá hàng hóa và khoản thu lợi bất chính là những căn cứ định lượng thay thế đối với một số nhóm hàng hóa. Vì vậy, việc người thực hiện không thu được lợi ích thực tế không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự nếu trị giá hàng hóa đã đạt ngưỡng luật định và các dấu hiệu cấu thành khác được chứng minh. Cần phân biệt trường hợp này với những nhóm hàng hóa có ngưỡng truy cứu được xác định bằng khối lượng, thể tích hoặc số lượng riêng.

❓ Pháp nhân thương mại có thể bị xử lý theo Điều 191 không?

Có. Khoản 5 Điều 191 BLHS quy định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại khi hành vi thuộc trường hợp luật định. Tuy nhiên, không phải cứ hàng cấm được phát hiện trong kho hoặc hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp là pháp nhân đương nhiên phạm tội. Cần đối chiếu các điều kiện tại Điều 75 BLHS, gồm hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân và còn thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc xem xét trách nhiệm của pháp nhân không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân nếu người đó cũng có đủ căn cứ bị truy cứu.

✅Phần 9. Kết luận: Đánh giá đầy đủ bốn yếu tố trước khi xác định tội danh

Việc xác định tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm theo Điều 191 BLHS phải dựa trên sự đánh giá đồng thời khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan của tội phạm. Không thể chỉ căn cứ vào việc phát hiện hàng hóa hoặc một dấu hiệu định lượng để mặc nhiên kết luận có hành vi phạm tội. Cần xác định đúng nhóm hàng hóa, điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự và các trường hợp loại trừ theo luật định. Đối với hồ sơ cụ thể, việc rà soát chứng cứ về nguồn gốc hàng hóa, hành vi, lỗi và vai trò từng người là cơ sở quan trọng để đưa ra nhận định pháp lý chính xác.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com|