Trịnh Văn Dũng
- 05/11/2023
- 3035
Tội vu khống được quy định tại Điều 156 Bộ luật Hình sự, liên quan đến hành vi bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác; hoặc bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền. Trách nhiệm hình sự phải được xác định theo từng hành vi và chứng cứ.
Những điểm cần biết
-
Căn cứ pháp lý: Điều 156 Bộ luật Hình sự.
-
Hành vi: Bịa đặt, loan truyền điều biết rõ là sai sự thật trong trường hợp luật định hoặc bịa đặt người khác phạm tội để tố cáo trước cơ quan có thẩm quyền.
-
Dấu hiệu cần kiểm tra: Nội dung thông tin, người thực hiện, nhận thức, mục đích và các điều kiện pháp lý tương ứng.
-
Hình phạt: Điều 156 quy định các khung hình phạt khác nhau tùy hành vi và tình tiết cụ thể.
-
Chứng cứ: Cần đối chiếu nội dung gốc, nguồn phát tán, tài liệu xác minh tính sai sự thật và những dữ kiện liên quan.
✅Mở đầu
Trong thực tế, một người có thể bị tố cáo là lừa đảo, chiếm đoạt tài sản hoặc bị lan truyền thông tin bất lợi trên mạng xã hội. Người bị đề cập cho rằng thông tin đó sai sự thật và yêu cầu xử lý người đăng tải. Tuy nhiên, để xác định có dấu hiệu tội vu khống Điều 156 BLHS hay không, không thể chỉ căn cứ vào việc thông tin gây ảnh hưởng đến danh dự hoặc sau đó được xác định là không chính xác.
Việc đánh giá cần bắt đầu từ nội dung cụ thể đã được tạo ra hoặc lan truyền, căn cứ xác định tính sai sự thật, người thực hiện hành vi và nhận thức của họ đối với thông tin đó. Đồng thời, phải phân biệt giữa hành vi bịa đặt, việc tiếp tục loan truyền thông tin biết rõ là sai sự thật và trường hợp bịa đặt người khác phạm tội rồi tố cáo trước cơ quan có thẩm quyền.
Từ góc độ rà soát hồ sơ, cần đối chiếu bài đăng, tin nhắn, văn bản, dữ liệu điện tử, lời khai và tài liệu liên quan trong cùng bối cảnh. Chỉ khi đánh giá đầy đủ các dấu hiệu pháp lý và chứng cứ mới có cơ sở xem xét hướng xử lý phù hợp, thay vì suy luận rằng mọi phát ngôn sai hoặc mọi tranh chấp về danh dự đều cấu thành tội vu khống.
✅Phần 1. Quy định về tội vu khống theo Điều 156 BLHS
Tội vu khống theo Bộ luật Hình sự là tội danh quy định tại Điều 156 BLHS, gồm các dạng hành vi bịa đặt hoặc loan truyền thông tin sai sự thật trong những điều kiện luật định và bịa đặt người khác phạm tội rồi tố cáo trước cơ quan có thẩm quyền.
1.1. Tội vu khống được quy định tại điều luật nào?
Tội vu khống được quy định tại Điều 156 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017. Điều luật này bảo vệ danh dự, nhân phẩm và quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân trước những hành vi bịa đặt hoặc loan truyền thông tin sai sự thật trong các trường hợp luật định. Khoản 1 Điều 156 quy định hai dạng hành vi chính: bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác; và bịa đặt người khác phạm tội rồi tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền.
Tuy nhiên, không phải cứ thông tin sai sự thật hoặc gây ảnh hưởng đến uy tín của người khác là đương nhiên cấu thành tội vu khống. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải dựa trên hành vi cụ thể, các dấu hiệu pháp lý tương ứng và chứng cứ được kiểm tra theo quy định. Cần phân biệt dấu hiệu ban đầu cần xác minh với kết luận một người phạm tội theo trình tự tố tụng.
"Điều 156. Tội vu khống
1. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây, thì bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm:
a) Bịa đặt hoặc loan truyền những điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác;
b) Bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 03 năm:
a) Có tổ chức;
b) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;
c) Đối với 02 người trở lên;
d) Đối với ông, bà, cha, mẹ, người dạy dỗ, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục, chữa bệnh cho mình;
đ) Đối với người đang thi hành công vụ;
e) Sử dụng mạng máy tính hoặc mạng viễn thông, phương tiện điện tử để phạm tội;
g) Gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%[79];
h) Vu khống người khác phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.
3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 07 năm:
a) Vì động cơ đê hèn;
b) Gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên[80];
c) Làm nạn nhân tự sát.
4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm."
1.2. Hai nhóm hành vi được quy định tại khoản 1 Điều 156
Khoản 1 Điều 156 Bộ luật Hình sự quy định hai nhóm hành vi có dấu hiệu pháp lý riêng. Nhóm thứ nhất là bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Nhóm thứ hai là bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền. Việc phân biệt hai nhóm này có ý nghĩa trực tiếp khi xác định hành vi cần chứng minh và căn cứ áp dụng pháp luật.
Đối với nhóm thứ nhất, cần làm rõ thông tin nào bị cho là sai sự thật, ai tạo ra hoặc tiếp tục truyền đạt thông tin đó, người thực hiện có biết rõ tính sai sự thật hay không và hành vi hướng đến mục đích được điều luật quy định. Bịa đặt là tạo dựng hoặc gán ghép thông tin không đúng sự thật; loan truyền là phổ biến thông tin đến người khác. Hai cách thức này khác nhau về biểu hiện bên ngoài, nhưng đều phải được đánh giá trong mối liên hệ với các dấu hiệu pháp lý tương ứng. Không phải cứ phát ngôn thiếu chính xác, nhận định chủ quan hoặc chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng là đương nhiên cấu thành tội vu khống theo Điều 156 BLHS.
Đối với nhóm thứ hai, trọng tâm là hành vi bịa đặt người khác thực hiện hành vi phạm tội và việc tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền. Khi xem xét, cần đối chiếu nội dung tố cáo, căn cứ xác định thông tin bị bịa đặt, tài liệu mà người tố cáo có tại thời điểm thực hiện và diễn biến liên quan. Việc tố cáo không được chứng minh là đúng không tự động đồng nghĩa với hành vi vu khống theo Điều 156; phải phân biệt trường hợp cố ý bịa đặt với trường hợp tố cáo có căn cứ nhưng chưa đủ tài liệu, nhầm lẫn hoặc chưa được xác minh đầy đủ.
Vì vậy, khi đánh giá một vụ việc, cần xác định đúng nhóm hành vi trước khi xem xét các dấu hiệu còn lại. Không được gộp mọi thông tin sai sự thật, mọi lời tố cáo không thành hoặc mọi phát ngôn gây ảnh hưởng đến danh dự vào cùng một trường hợp. Việc áp dụng quy định về tội vu khống phải dựa trên hành vi thực tế, nhận thức của người thực hiện, mục đích hoặc điều kiện pháp lý tương ứng và chứng cứ có thể kiểm tra, đối chiếu.
1.3. Cấu trúc các khoản của Điều 156
Điều 156 Bộ luật Hình sự quy định trách nhiệm hình sự về tội vu khống theo từng khoản, tương ứng với tính chất hành vi, tình tiết định khung và hậu quả được luật xác định. Khoản 1 quy định khung hình phạt cơ bản đối với các hành vi vu khống thuộc phạm vi điều luật. Khoản 2 quy định các trường hợp định khung tăng nặng, như phạm tội có tổ chức, đối với nhiều người, sử dụng mạng máy tính hoặc phương tiện điện tử để phạm tội, hoặc vu khống người khác phạm tội rất nghiêm trọng hay đặc biệt nghiêm trọng. Khoản 3 áp dụng đối với các trường hợp có tính chất hoặc hậu quả nghiêm trọng hơn được liệt kê cụ thể, gồm động cơ đê hèn, hậu quả rối loạn tâm thần và hành vi với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% trở lên, hoặc làm nạn nhân tự sát. Khoản 4 quy định hình phạt bổ sung có thể được áp dụng.
Để xác định mức phạt của từng trường hợp, xem bài “Tội vu khống bị phạt bao nhiêu năm tù theo Điều 156 BLHS?”.
1.4. Cách đọc và áp dụng Điều 156 trong vụ việc thực tế
Khi áp dụng quy định về tội vu khống, cần bắt đầu từ dữ kiện cụ thể thay vì chỉ dựa vào việc một người cho rằng mình bị nói sai hoặc bị ảnh hưởng danh dự. Trước hết, phải xác định chính xác nội dung bị cho là sai sự thật, ai tạo lập hoặc lan truyền nội dung đó và thông tin được truyền đạt trong hoàn cảnh nào. Tiếp theo, đối chiếu hành vi với từng dạng được quy định tại khoản 1 Điều 156 BLHS, đồng thời làm rõ nhận thức, mục đích và những dấu hiệu pháp lý tương ứng. Đối với hành vi bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo trước cơ quan có thẩm quyền, cần kiểm tra riêng các dữ kiện liên quan đến nội dung bịa đặt và việc tố cáo. Sau đó mới đánh giá hậu quả, tình tiết định khung và hệ thống chứng cứ. Không được suy luận có tội chỉ từ một thông tin sai sự thật hoặc một tài liệu đơn lẻ.
✅Phần 2. Hành vi vu khống theo Điều 156 được nhận diện như thế nào?
2.1. Bịa đặt thông tin sai sự thật là gì?
Bịa đặt thông tin sai sự thật là hành vi tạo ra, dựng lên hoặc gán ghép cho người khác những sự việc không đúng với thực tế. Theo điểm a khoản 1 Điều 156 Bộ luật Hình sự, hành vi này cần được xem xét trong mối liên hệ với việc xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác; đồng thời phải làm rõ các dấu hiệu pháp lý tương ứng, trong đó có việc người thực hiện biết rõ thông tin là sai sự thật.
Chẳng hạn, do mâu thuẫn trong làm ăn, A biết B không chiếm đoạt tài sản nhưng vẫn dựng chuyện rằng B đã lấy tiền của đối tác, sau đó chủ động truyền đạt thông tin này cho những người liên quan. Trong tình huống đó, cần xác minh nguồn gốc thông tin, nội dung A đưa ra, căn cứ xác định thông tin sai sự thật, những gì A biết tại thời điểm phát tán và mục đích của hành vi. Đây là những dữ kiện có ý nghĩa khi đánh giá dấu hiệu của tội vu khống, chứ chưa phải căn cứ để tự động kết luận A phạm tội.
Cần phân biệt bịa đặt với nhầm lẫn, suy đoán hoặc nhận định chủ quan. Một người phản ánh thông tin không chính xác chưa đương nhiên có hành vi vu khống; việc đánh giá phải đặt trong hoàn cảnh cụ thể, bao gồm nguồn tin, mức độ nhận thức và cách thức truyền đạt. Tương tự, việc thông tin sau đó được chứng minh là sai không tự nó chứng minh người đưa tin đã biết rõ điều đó từ trước.
Vì vậy, khi xem xét hành vi bịa đặt, cần đối chiếu nội dung thông tin, tính xác thực, nhận thức của người thực hiện, mục đích liên quan và chứng cứ khách quan. Không được suy luận theo công thức “thông tin sai sự thật = tội vu khống”; việc xác định trách nhiệm hình sự phải dựa trên đầy đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Điều 156 BLHS.
Ví dụ minh họa thực tế:
A và B cùng kinh doanh nhưng phát sinh tranh chấp về tiền hàng. A biết B đã thanh toán đầy đủ và không có hành vi chiếm đoạt tài sản, nhưng vẫn cố ý dựng chuyện rằng B lừa đảo chiếm đoạt tiền của nhiều khách hàng. A tiếp tục gửi thông tin này cho các đối tác của B nhằm khiến họ ngừng giao dịch với B.
Trong trường hợp này, cần xác minh tài liệu thanh toán, nội dung trao đổi giữa A và B, thông tin A cung cấp cho các đối tác và chứng cứ thể hiện A biết rõ nội dung mình đưa ra là sai sự thật. Những dữ kiện đó có thể giúp làm rõ hành vi bịa đặt thông tin sai sự thật, nhận thức và mục đích của A, cũng như ảnh hưởng đối với quyền, lợi ích hợp pháp của B. Đây là những căn cứ cần xem xét khi đánh giá dấu hiệu của tội vu khống theo Điều 156 BLHS. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào một tình tiết riêng lẻ để kết luận A phạm tội; việc xác định trách nhiệm hình sự về tội vu khống phải dựa trên đầy đủ các dấu hiệu pháp lý và chứng cứ của vụ việc.
Tình huống đối chiếu: Nếu A nghe thông tin từ người khác, có căn cứ để tin rằng thông tin là đúng và phản ánh lại mà không biết đó là thông tin sai sự thật, thì không thể chỉ dựa vào kết quả xác minh sau này để kết luận A phạm tội vu khống. Cần làm rõ nhận thức của A tại thời điểm truyền đạt, nguồn tin và toàn bộ bối cảnh liên quan. Việc thông tin sai sự thật không đồng nghĩa đương nhiên với hành vi vu khống theo Điều 156 BLHS; phải đối chiếu các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo quy định pháp luật.
2.2. Loan truyền điều biết rõ là sai sự thật
Loan truyền điều biết rõ là sai sự thật không chỉ được xem xét ở người đầu tiên tạo ra thông tin, mà còn ở người tiếp tục phổ biến thông tin đó khi có căn cứ xác định họ biết rõ nội dung là sai. Hành vi có thể thể hiện qua việc kể lại, chuyển tiếp tin nhắn, đăng lại bài viết, phát tán hình ảnh hoặc cung cấp thông tin cho người khác, tùy hoàn cảnh cụ thể.
Tuy nhiên, không phải cứ chia sẻ thông tin sai sự thật là cấu thành tội vu khống. Khi đánh giá hành vi theo điểm a khoản 1 Điều 156 BLHS, cần làm rõ nội dung được truyền đạt có sai sự thật hay không, người thực hiện có biết rõ điều đó hay không, đồng thời xem xét mục đích xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác theo quy định. Việc người chia sẻ không trực tiếp tạo ra thông tin ban đầu không đương nhiên loại trừ trách nhiệm, nhưng cũng không thể suy luận họ có lỗi chỉ vì đã đăng lại nội dung.
Trong thực tiễn, cần đối chiếu nguồn thông tin, tin nhắn trao đổi, thời điểm người chia sẻ được thông báo về tính sai sự thật và cách họ tiếp tục xử lý thông tin. Trách nhiệm của từng người phải được đánh giá riêng theo nhận thức, hành vi và chứng cứ, không thể đồng nhất người khởi tạo với tất cả người tiếp tục lan truyền.
Ví dụ minh họa: A biết rõ B không chiếm đoạt tiền của công ty, nhưng vẫn đăng thông tin B đã lấy cắp 200 triệu đồng vào nhóm mạng xã hội của đồng nghiệp. C đọc bài đăng, ban đầu chưa biết thông tin đúng hay sai nên chia sẻ lại. Sau đó, C nhận được tài liệu chứng minh nội dung không đúng và được thông báo rõ về sự việc, nhưng vẫn tiếp tục phát tán bài viết kèm lời khẳng định B là người phạm tội.
Trong tình huống này, cần phân biệt hành vi của A — người tạo ra thông tin — với hành vi của C — người tiếp tục lan truyền. Đối với C, việc chia sẻ ban đầu và việc tiếp tục phát tán sau khi biết rõ thông tin sai sự thật phải được đánh giá theo từng thời điểm, căn cứ vào nhận thức, mục đích và các dấu hiệu pháp lý liên quan. Không thể mặc nhiên kết luận C phạm tội chỉ vì đã chia sẻ bài viết; ngược lại, việc C không tạo ra thông tin ban đầu cũng không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự.
2.3. Bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo trước cơ quan có thẩm quyền
Điểm b khoản 1 Điều 156 Bộ luật Hình sự quy định hành vi bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền là một dạng hành vi của tội vu khống. Điểm đặc thù là người thực hiện không chỉ đưa ra thông tin sai sự thật mà còn gán cho người khác việc thực hiện hành vi phạm tội và tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền. Việc đánh giá phải căn cứ vào nội dung tố cáo, bản chất thông tin và chứng cứ của vụ việc.
Ví dụ minh họa: A biết B không lấy tiền của mình nhưng vẫn cố tình dựng chuyện B trộm cắp tài sản, sau đó gửi đơn tố cáo B đến cơ quan công an. Nếu có đủ căn cứ chứng minh hành vi bịa đặt và các dấu hiệu pháp lý liên quan, A có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về tội vu khống. Ngược lại, nếu A tố cáo dựa trên những dữ kiện mà mình thực sự tin là đúng, nhưng kết quả xác minh không chứng minh được B phạm tội, thì không thể chỉ từ kết quả đó kết luận A vu khống.
Do đó, cần phân biệt tố cáo không được chứng minh, tố cáo do nhầm lẫn và cố ý bịa đặt người khác phạm tội. Nội dung đơn tố cáo, tài liệu làm căn cứ, diễn biến trao đổi và nhận thức của người tố cáo là những dữ kiện cần đối chiếu. Xem thêm bài “Bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo bị xử lý thế nào theo Điều 156 BLHS?” để phân tích sâu tình huống này.
2.4. Phạm vi, đối tượng và cách thức truyền đạt thông tin
Hành vi vu khống theo Điều 156 BLHS có thể được thực hiện thông qua lời nói, văn bản, hình ảnh, video hoặc phương tiện điện tử. Tuy nhiên, phương thức truyền đạt chỉ là một dữ kiện cần xem xét, không tự nó quyết định hành vi có cấu thành tội phạm hay không. Khi đánh giá vụ việc, cần làm rõ thông tin được truyền đạt cho ai, trong phạm vi nào, vào thời điểm nào và trong bối cảnh gì; đồng thời xác định người thực hiện đã tạo ra thông tin hay chỉ tiếp tục phổ biến nội dung do người khác cung cấp. Đối với trường hợp loan truyền, cần đặc biệt kiểm tra nhận thức của người truyền đạt về tính sai sự thật và các dấu hiệu pháp lý liên quan. Không thể suy luận rằng thông tin được đăng công khai hoặc lan truyền rộng rãi thì đương nhiên cấu thành tội vu khống. Việc đánh giá phải dựa trên nội dung cụ thể, diễn biến thực tế, mục đích có ý nghĩa pháp lý và chứng cứ có thể kiểm tra, đối chiếu.
Để phân biệt chính xác hai dạng hành vi tại khoản 1 Điều 156, cần xác định nội dung nào do người thực hiện tạo ra và nội dung nào được tiếp tục phổ biến trong khi người truyền đạt biết rõ là sai sự thật. Phân tích sâu hơn tại bài [Bịa đặt và loan truyền thông tin sai sự thật khác nhau thế nào?].
✅Phần 3. Dấu hiệu pháp lý của tội vu khống
3.1. Khách thể của tội vu khống
Khách thể của tội vu khống là những quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ, trước hết liên quan đến danh dự, nhân phẩm và quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân. Khi đánh giá một vụ việc theo Điều 156 BLHS, cần xác định nội dung bị cho là sai sự thật hướng đến ai, phản ánh vấn đề gì và có khả năng ảnh hưởng đến quyền, lợi ích nào của người đó. Đây là cơ sở để đặt hành vi trong đúng bối cảnh pháp lý, thay vì chỉ dựa vào cảm giác bị xúc phạm hoặc phản ứng của người liên quan.
Tuy nhiên, việc một thông tin làm ảnh hưởng đến uy tín của cá nhân không đồng nghĩa hành vi truyền đạt thông tin đó đương nhiên cấu thành tội vu khống. Cần tiếp tục đối chiếu dạng hành vi được quy định tại Điều 156, nhận thức của người thực hiện, mục đích có ý nghĩa pháp lý và các dấu hiệu liên quan. Không được suy luận từ hậu quả bất lợi đối với danh dự, uy tín để thay thế việc chứng minh dấu hiệu tội phạm. Việc xác định khách thể chỉ là một bước trong quá trình đánh giá tổng thể, không phải căn cứ độc lập để kết luận trách nhiệm hình sự.
3.2. Mặt khách quan: hành vi, nội dung và hậu quả
Mặt khách quan của tội vu khống theo Điều 156 BLHS được xem xét trước hết từ hành vi cụ thể và nội dung thông tin mà người thực hiện đã tạo ra hoặc lan truyền. Theo điểm a khoản 1 Điều 156 BLHS, hành vi bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật phải gắn với mục đích xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc thông tin không chính xác hoặc người bị đề cập cảm thấy bị tổn hại để kết luận có dấu hiệu phạm tội.
Khi đánh giá dấu hiệu pháp lý của tội vu khống, cần xác định thông tin nào bị cho là sai sự thật, căn cứ nào chứng minh tính sai lệch, ai tạo lập hoặc phát tán thông tin và tài liệu nào thể hiện nhận thức của người thực hiện. Đồng thời, phải làm rõ mục đích của hành vi theo quy định, thay vì suy đoán từ mâu thuẫn cá nhân hoặc hậu quả phát sinh sau đó.
Đối với điểm b khoản 1 Điều 156, hành vi có đặc điểm riêng: bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền. Không được đồng nhất dạng hành vi này với mọi trường hợp phát ngôn sai sự thật. Việc xác định căn cứ xử lý hành vi vu khống phải dựa vào đúng dạng hành vi, các dấu hiệu luật định và chứng cứ của vụ việc cụ thể.
3.3. Mặt chủ quan: nhận thức và lỗi
Khi xem xét mặt chủ quan của tội vu khống theo Điều 156 BLHS, cần làm rõ nhận thức của người thực hiện đối với tính xác thực của thông tin và mục đích của hành vi theo quy định tương ứng. Đối với hành vi bịa đặt hoặc loan truyền điều mà người thực hiện biết rõ là sai sự thật tại điểm a khoản 1, không thể chỉ căn cứ vào việc thông tin sau đó được xác định là không đúng để suy ra người đăng đã cố ý vu khống.
Trong thực tiễn, cần đối chiếu nguồn thông tin mà người thực hiện tiếp nhận, nội dung trao đổi trước khi đăng tải, những tài liệu họ có tại thời điểm thực hiện và phản ứng sau khi được cung cấp căn cứ cho thấy thông tin không chính xác. Việc tiếp tục phát tán sau khi được cảnh báo có thể là dữ kiện cần xác minh, nhưng không tự nó quyết định trách nhiệm hình sự.
Đối với từng người tham gia, phải đánh giá riêng nhận thức, hành vi và vai trò thực tế; không mặc nhiên đồng nhất người tạo lập thông tin với người chia sẻ lại. Việc xác định lỗi và các dấu hiệu thuộc mặt chủ quan phải dựa trên tổng thể chứng cứ, đồng thời phân biệt đúng hai dạng hành vi tại khoản 1 Điều 156, tránh áp dụng máy móc yêu cầu pháp lý của điểm a cho trường hợp quy định tại điểm b.
3.4. Chủ thể và điều kiện chịu trách nhiệm hình sự
Khi xác định chủ thể của tội vu khống theo Điều 156 BLHS, cần kiểm tra độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, năng lực trách nhiệm hình sự và các điều kiện luật định tại thời điểm thực hiện hành vi. Không thể chỉ căn cứ vào việc một người có tham gia trao đổi hoặc xuất hiện trong quá trình lan truyền thông tin để kết luận người đó phải chịu trách nhiệm hình sự.
Trong tình huống xảy ra trên mạng xã hội, cần phân biệt người trực tiếp tạo lập nội dung, người đăng tải, người chia sẻ lại, người quản trị nhóm và người chỉ tham gia bình luận. Mỗi vai trò phải được xem xét dựa trên hành vi thực tế, nhận thức, mức độ tham gia và chứng cứ liên quan; chức năng quản trị nhóm hoặc việc có mặt trong cuộc trao đổi không tự động chứng minh người đó phạm tội.
Đồng thời, cần phân biệt người thực hiện hành vi có dấu hiệu cấu thành tội phạm với người chỉ có liên quan về mặt thông tin hoặc quan hệ xã hội. Trách nhiệm hình sự phải được xác định trên cơ sở chứng cứ cụ thể đối với từng cá nhân, không suy diễn từ sự hiện diện, quan hệ hoặc vai trò danh nghĩa. Phần phân tích chuyên sâu về từng yếu tố cấu thành và cách đánh giá chứng cứ sẽ được chúng tôi triển khai chi tiết tại bài viết Cấu thành tội vu khống theo Điều 156 BLHS.
3.5. Tổng hợp dấu hiệu cần kiểm tra
Để nhận diện dấu hiệu pháp lý của tội vu khống, cần đặt hành vi thực tế trong mối liên hệ với nội dung thông tin, nhận thức của người thực hiện, mục đích hoặc tính chất của hành vi và chứng cứ thu thập được. Không thể chỉ dựa vào việc thông tin sai sự thật hoặc người bị nhắc đến cảm thấy bị xúc phạm để kết luận có tội. Các dữ kiện cần được kiểm tra đồng bộ:
|
Dấu hiệu pháp lý |
Câu hỏi xác minh |
Tài liệu cần đối chiếu |
|---|---|---|
|
Nội dung thông tin |
Thông tin nào bị cho là bịa đặt hoặc sai sự thật? |
Bài đăng, tin nhắn, bản ghi âm, video |
|
Hành vi thực tế |
Ai tạo lập, đăng tải, chia sẻ hoặc tố giác? |
Lịch sử trao đổi, dữ liệu tài khoản |
|
Nhận thức, lỗi |
Người thực hiện biết gì tại thời điểm hành động? |
Nguồn tin, trao đổi trước và sau khi đăng |
|
Mục đích, tính chất pháp lý |
Hành vi có đáp ứng dấu hiệu tương ứng tại khoản 1 Điều 156 không? |
Toàn bộ hồ sơ và chứng cứ liên quan |
Các dấu hiệu pháp lý của tội vu khống cần được đánh giá trong mối liên hệ với hành vi thực tế và tài liệu chứng minh, thay vì chỉ dựa vào việc thông tin bị phản ánh là sai. Để phân tích sâu từng yếu tố cấu thành và cách đối chiếu chứng cứ, xem bài Cấu thành tội vu khống theo Điều 156 BLHS gồm những gì?.
✅Phần 4. Khi nào bị coi là phạm tội vu khống?
4.1. Thông tin sai sự thật có đủ để cấu thành tội vu khống không?
Không phải mọi thông tin sai sự thật đều đủ căn cứ xác định tội vu khống theo Điều 156 BLHS. Cần xem xét nội dung thông tin, cách thức tạo lập hoặc lan truyền, nhận thức của người thực hiện và các dấu hiệu pháp lý của tội vu khống tương ứng với từng dạng hành vi. Chẳng hạn, một người chia sẻ lại thông tin chưa được kiểm chứng khác với người cố ý dựng chuyện, biết rõ thông tin sai nhưng vẫn phát tán nhằm xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Tuy nhiên, việc chia sẻ lại cũng không đương nhiên loại trừ trách nhiệm nếu có đủ căn cứ xác định các dấu hiệu luật định. Vì vậy, khi xác định khi nào bị coi là phạm tội vu khống, phải đối chiếu dữ kiện và chứng cứ chứng minh hành vi vu khống cụ thể, không thể chỉ dựa vào việc thông tin không đúng hoặc phản ứng của người bị đề cập để kết luận một người phạm tội vu khống.
4.2. Phải chứng minh những vấn đề gì?
Để xem xét một hành vi có dấu hiệu phạm tội vu khống theo Điều 156 BLHS hay không, cần làm rõ nội dung bị cho là sai sự thật, căn cứ xác định tính sai sự thật, người tạo lập hoặc loan truyền thông tin sai sự thật và những dấu hiệu pháp lý tương ứng với hành vi bị xem xét. Đặc biệt, phải đánh giá nhận thức của người thực hiện và mục đích của hành vi vu khống theo quy định, thay vì suy luận rằng thông tin sai đồng nghĩa với cố ý vu khống.
Về chứng cứ, cần đối chiếu bài đăng, tin nhắn, văn bản, lời khai và tài liệu độc lập có liên quan để xác định nguồn thông tin, bối cảnh phát tán và diễn biến sự việc. Nếu vụ việc có hậu quả hoặc tình tiết định khung cần chứng minh, phải kiểm tra thêm tài liệu tương ứng và mối liên hệ với hành vi theo quy định pháp luật. Đây là cơ sở để đánh giá dấu hiệu pháp lý của tội vu khống, thay vì chỉ dựa vào phản ánh một chiều của người bị ảnh hưởng.
Cần lưu ý, hai dạng hành vi tại khoản 1 Điều 156 không có yêu cầu chứng minh hoàn toàn giống nhau. Với trường hợp bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật, phải xem xét mục đích được quy định tại điểm a; với trường hợp bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo trước cơ quan có thẩm quyền, phải đối chiếu đúng các dấu hiệu tại điểm b. Vì vậy, việc đánh giá cần bám sát hành vi thực tế và chứng cứ của từng vụ việc, không áp dụng một công thức chung cho mọi trường hợp.
4.3. Ý nghĩa của bối cảnh và diễn biến trước, trong, sau sự việc
Khi xem xét hành vi có dấu hiệu vu khống theo Điều 156 BLHS, bối cảnh phát sinh và diễn biến trước, trong, sau sự việc là những dữ kiện cần được đặt trong tổng thể hồ sơ. Mâu thuẫn giữa các bên có thể giúp định hướng xác minh, nhưng không tự chứng minh người đăng tải hoặc lan truyền thông tin có động cơ phạm tội. Tương tự, việc thông tin bị xác định là sai sự thật cũng chưa đủ để kết luận tội vu khống nếu chưa làm rõ các dấu hiệu pháp lý tương ứng.
Cần đối chiếu nội dung trao đổi trước khi xảy ra sự việc, thời điểm đăng tải, tài liệu gốc, lời khai của những người liên quan và phản ứng của người thực hiện sau khi được thông báo về tính sai lệch của thông tin. Việc xóa bài, đính chính hoặc xin lỗi có thể là dữ kiện phục vụ đánh giá diễn biến vụ việc, nhưng không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự về tội vu khống đã phát sinh; ngược lại, việc không gỡ bỏ nội dung cũng không tự nó chứng minh người đăng biết rõ thông tin là sai.
Vì vậy, không được suy luận theo công thức “có mâu thuẫn + thông tin sai = vu khống”. Cần xác định hành vi cụ thể, nhận thức của người thực hiện và các dấu hiệu pháp lý của tội vu khống trên cơ sở chứng cứ có thể kiểm tra, đối chiếu.
4.4. Phân biệt nghi vấn, dấu hiệu tội phạm và kết luận có tội
Khi xem xét khi nào bị coi là phạm tội vu khống, cần phân biệt rõ nghi vấn ban đầu với căn cứ xác định dấu hiệu tội phạm và kết luận trách nhiệm hình sự. Việc một người phản ánh rằng mình bị bịa đặt, hoặc một thông tin được xác định là sai sự thật, mới là dữ kiện cần kiểm tra, chưa đủ để mặc nhiên kết luận người đăng tải đã phạm tội theo Điều 156 BLHS.
Ở giai đoạn xác minh, cần làm rõ nội dung thông tin, căn cứ xác định tính sai sự thật, người tạo lập hoặc loan truyền, nhận thức của họ và các dấu hiệu pháp lý tương ứng với từng dạng hành vi. Đối với trường hợp quy định tại điểm a khoản 1 Điều 156, phải xem xét yêu cầu về việc biết rõ thông tin sai sự thật và mục đích luật định; không áp dụng máy móc các dấu hiệu này cho mọi trường hợp tại điều luật.
Việc xác định dấu hiệu tội phạm phải dựa trên tài liệu, chứng cứ và quy định pháp luật; kết luận một người có tội thuộc thẩm quyền của Tòa án theo trình tự tố tụng. Vì vậy, cần đánh giá toàn bộ hồ sơ, không suy luận theo cảm tính hoặc chỉ dựa vào phản ứng của người bị ảnh hưởng.
✅Phần 5. Phân biệt tội vu khống với làm nhục người khác và vi phạm dân sự
5.1. Tội vu khống và tội làm nhục người khác khác nhau thế nào?
Tội vu khống theo Điều 156 BLHS và tội làm nhục người khác theo Điều 155 BLHS đều có thể xâm phạm danh dự, nhân phẩm của cá nhân, nhưng khác nhau về bản chất hành vi và dấu hiệu pháp lý cần chứng minh.
Đối với tội vu khống, trọng tâm là hành vi bịa đặt hoặc loan truyền điều mà người thực hiện biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác; hoặc bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền. Vì vậy, cần làm rõ nội dung thông tin, căn cứ xác định tính sai sự thật và nhận thức của người thực hiện theo từng dạng hành vi.
Trong khi đó, tội làm nhục người khác tập trung vào hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự. Việc đánh giá cần xem xét lời nói, hình ảnh, cách thức thực hiện, hoàn cảnh và mức độ xúc phạm, thay vì chỉ căn cứ vào cảm giác bị tổn thương của người bị ảnh hưởng.
Trên thực tế, một bài đăng có thể vừa chứa thông tin bị cho là sai sự thật, vừa có lời lẽ xúc phạm. Tuy nhiên, không thể chỉ từ sự kết hợp này mà mặc nhiên kết luận người đăng phạm một hoặc cả hai tội. Cơ quan có thẩm quyền phải đối chiếu hành vi thực tế với dấu hiệu cấu thành của từng tội danh và đánh giá chứng cứ tương ứng. Không phải mọi hành vi xúc phạm đều là vu khống, cũng không phải mọi thông tin sai sự thật đều cấu thành tội vu khống.
5.2. Bảng phân biệt hai tội danh
Tội vu khống và tội làm nhục người khác đều có thể xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân, nhưng khác nhau về bản chất hành vi và dấu hiệu pháp lý cần chứng minh. Đối với tội vu khống theo Điều 156 BLHS, trọng tâm là hành vi bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật trong các trường hợp luật định, hoặc bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền. Trong khi đó, Điều 155 BLHS tập trung vào hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác.
|
Tiêu chí |
Tội vu khống – Điều 156 BLHS |
Tội làm nhục người khác – Điều 155 BLHS |
|---|---|---|
|
Trọng tâm hành vi |
Bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp; hoặc bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo trước cơ quan có thẩm quyền. |
Xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác. |
|
Nội dung cần kiểm tra |
Tính xác thực của thông tin, nhận thức của người thực hiện, mục đích đối với dạng hành vi tại điểm a khoản 1 và các dấu hiệu tương ứng của dạng hành vi tại điểm b khoản 1 Điều 156. |
Nội dung, cách thức, hoàn cảnh và mức độ xúc phạm; các yếu tố liên quan để xác định hành vi có đạt mức độ nghiêm trọng theo quy định hay không. |
|
Chứng cứ cần đối chiếu |
Nội dung bị cho là sai sự thật, nguồn tạo lập, quá trình phát tán, tài liệu xác minh tính xác thực, tin nhắn và tài liệu liên quan đến nhận thức của người thực hiện. |
Lời nói, hình ảnh, video, ghi âm, nhân chứng, bối cảnh xảy ra sự việc và tài liệu thể hiện tính chất, mức độ xúc phạm. |
|
Câu hỏi pháp lý trọng tâm |
Có đủ căn cứ xác định hành vi thuộc một trong các dạng được quy định tại Điều 156 và đáp ứng các dấu hiệu pháp lý tương ứng không? |
Hành vi có cấu thành việc xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự theo Điều 155 hay không? |
|
Nguyên tắc đánh giá |
Không mặc nhiên kết luận có tội chỉ vì thông tin được chứng minh là sai sự thật. Phải xác định đúng hành vi và các dấu hiệu cấu thành tương ứng. |
Không mặc nhiên kết luận có tội chỉ vì lời nói hoặc hành vi khiến người khác cảm thấy bị xúc phạm. Phải đánh giá tính chất, mức độ và các dấu hiệu pháp lý liên quan. |
Lưu ý khi áp dụng: Một sự việc có thể chứa cả thông tin sai sự thật và hành vi xúc phạm. Khi đó, cần đánh giá từng hành vi, bối cảnh và chứng cứ để xác định tội danh phù hợp; không tự động kết luận người thực hiện phạm một hoặc đồng thời cả hai tội.
5.3. Khi nào vụ việc có thể được xem xét theo hướng dân sự?
Không phải mọi hành vi đưa thông tin sai sự thật hoặc làm ảnh hưởng đến danh dự, uy tín của người khác đều đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự. Tùy tính chất hành vi, chứng cứ và quy định pháp luật áp dụng, người bị ảnh hưởng có thể xem xét yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân theo pháp luật dân sự. Các biện pháp có thể bao gồm yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm, gỡ bỏ hoặc cải chính thông tin, xin lỗi và bồi thường thiệt hại khi đáp ứng đủ điều kiện luật định.
Tuy nhiên, không đủ căn cứ xử lý hình sự không đồng nghĩa với việc đương nhiên phát sinh nghĩa vụ bồi thường dân sự. Người yêu cầu vẫn cần làm rõ hành vi xâm phạm, căn cứ phát sinh trách nhiệm và thiệt hại thực tế nếu yêu cầu bồi thường; đồng thời, cần xem xét mối quan hệ nhân quả và các điều kiện liên quan theo Bộ luật Dân sự. Việc lựa chọn hướng xử lý vì vậy phải dựa trên bản chất vụ việc và tài liệu có thể đối chiếu, thay vì chỉ dựa vào mức độ bức xúc của người bị ảnh hưởng.
Trường hợp cần xác định điều kiện, phạm vi và căn cứ yêu cầu bồi thường, người đọc có thể tham khảo bài “Bồi thường thiệt hại do vu khống” để phân tích riêng trách nhiệm dân sự, tránh nhầm lẫn với các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Điều 156 BLHS.
5.4. Bảng xác định hướng đánh giá ban đầu
Khi xem xét một vụ việc có dấu hiệu vu khống, không nên chỉ căn cứ vào việc người bị đề cập cho rằng thông tin đã làm ảnh hưởng đến danh dự, uy tín của mình. Cần xác định chính xác nội dung được truyền đạt, tính xác thực của thông tin, cách thức thực hiện và bối cảnh phát sinh. Nếu có dấu hiệu xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự, cần đối chiếu thêm Điều 155 BLHS; nếu có hành vi bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật thuộc trường hợp luật định, cần xem xét Điều 156 BLHS. Trường hợp phát sinh thiệt hại, phải đánh giá riêng căn cứ xác lập trách nhiệm dân sự, không mặc nhiên suy ra nghĩa vụ bồi thường từ việc có thông tin sai. Đây là cơ sở ban đầu để xác định căn cứ xử lý hành vi vu khống, lựa chọn tài liệu cần xác minh và tránh kết luận tội danh khi chưa đủ dữ kiện.
|
Dữ kiện cần kiểm tra |
Ý nghĩa pháp lý |
Tài liệu cần đối chiếu |
|---|---|---|
|
Có thông tin cụ thể bị cho là sai |
Xác định nội dung cần kiểm chứng và đối chiếu dấu hiệu của Điều 156 |
Bài đăng, tin nhắn, văn bản, nguồn thông tin gốc |
|
Có dấu hiệu xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự |
Đặt vấn đề xem xét Điều 155, căn cứ nội dung và cách thức xúc phạm thực tế |
Video, ghi âm, hình ảnh, lời khai nhân chứng |
|
Có dấu hiệu bịa đặt hoặc loan truyền thông tin sai sự thật |
Đánh giá hành vi theo từng dạng quy định tại Điều 156, bao gồm nhận thức và các điều kiện pháp lý tương ứng |
Nội dung gốc, tài liệu xác minh sự thật, lịch sử trao đổi |
|
Có thiệt hại thực tế |
Xem xét hậu quả liên quan và căn cứ của yêu cầu dân sự |
Chứng từ, hồ sơ chuyên môn, tài liệu chứng minh thiệt hại |
Lưu ý pháp lý: Các dấu hiệu trên có thể cùng xuất hiện trong một vụ việc. Bảng này chỉ hỗ trợ định hướng xác minh ban đầu, không thay thế việc đánh giá đầy đủ cấu thành tội phạm và căn cứ trách nhiệm dân sự
Khi nội dung vừa chứa thông tin bị cho là sai sự thật vừa có lời lẽ xúc phạm, cần đối chiếu riêng dấu hiệu của từng tội danh. Không phải mọi hành vi làm tổn hại danh dự đều mặc nhiên là vu khống. Xem bài Vu khống và làm nhục người khác khác nhau thế nào? để xác định ranh giới giữa Điều 155 và Điều 156 BLHS.
✅Phần 6. Hình phạt đối với tội vu khống theo Điều 156 BLHS
6.1. Khung hình phạt cơ bản tại khoản 1
Theo khoản 1 Điều 156 Bộ luật Hình sự, người thực hiện hành vi vu khống thuộc trường hợp quy định tại khoản này có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm. Đây là khung hình phạt cơ bản, áp dụng khi hành vi thỏa mãn dấu hiệu cấu thành tội phạm và không thuộc trường hợp định khung tăng nặng tại khoản 2 hoặc khoản 3.
Không phải cứ có thông tin sai sự thật hoặc có người cho rằng mình bị vu khống thì người liên quan đương nhiên phải chịu hình phạt theo khoản này. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá hành vi thực tế, các dấu hiệu pháp lý và chứng cứ có liên quan. Việc lựa chọn loại hình phạt, mức hình phạt cụ thể còn phụ thuộc vào tình tiết của vụ án và căn cứ quyết định hình phạt theo luật định.
6.2. Các trường hợp thuộc khoản 2
Khoản 2 Điều 156 quy định khung hình phạt tù từ 01 năm đến 03 năm đối với các trường hợp có tình tiết định khung tăng nặng được liệt kê trong điều luật. Những trường hợp này bao gồm phạm tội có tổ chức; lợi dụng chức vụ, quyền hạn; vu khống đối với từ 02 người trở lên; vu khống người khác từ 02 lần trở lên; đối với người đang thi hành công vụ; đối với người dạy dỗ, nuôi dưỡng, chăm sóc, chữa bệnh cho mình; sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để phạm tội; và vu khống người khác phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.
Tuy nhiên, không thể chỉ căn cứ vào số lần đăng bài, số người xem hoặc việc sử dụng mạng xã hội để tự động xác định khoản áp dụng. Cần đối chiếu hành vi cụ thể với từng tình tiết định khung và chứng cứ tương ứng. Để xem chi tiết từng khung hình phạt, điều kiện áp dụng và cách phân biệt các tình tiết tăng nặng, tham khảo bài “Tội vu khống bị phạt bao nhiêu năm tù theo Điều 156 BLHS?”.
6.3. Hậu quả thuộc khoản 3 Điều 156
Khoản 3 Điều 156 BLHS quy định khung hình phạt tăng nặng đối với trường hợp vu khống gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% trở lên, hoặc làm nạn nhân tự sát. Đây là những hậu quả có ý nghĩa pháp lý đặc biệt, cần được đánh giá trên cơ sở tài liệu và chứng cứ phù hợp. Không phải mọi biểu hiện lo âu, suy sụp tinh thần hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống đều mặc nhiên đáp ứng dấu hiệu luật định. Khi xem xét vụ việc, cần đối chiếu hậu quả thực tế, kết luận giám định khi có căn cứ thực hiện và mối liên hệ giữa hành vi vu khống với hậu quả được xác định. Việc áp dụng khoản 3 phải căn cứ đầy đủ hồ sơ, không suy luận chỉ từ lời trình bày của các bên.
6.4. Hình phạt bổ sung và nguyên tắc quyết định hình phạt
Theo khoản 4 Điều 156 BLHS, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 50 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm. Việc áp dụng hình phạt bổ sung cần căn cứ quy định pháp luật và tình tiết cụ thể của vụ án, không mặc nhiên áp dụng trong mọi trường hợp. Khi đánh giá trách nhiệm hình sự, cần phân biệt khung hình phạt của điều luật với hình phạt cụ thể được quyết định đối với từng bị cáo.
Khung hình phạt phải được xác định theo điều khoản áp dụng và tình tiết cụ thể của vụ án. Không thể chỉ dựa vào mức độ bức xúc của người bị ảnh hưởng để dự đoán hình phạt. Xem thêm bài Tội vu khống bị phạt bao nhiêu năm tù theo Điều 156 BLHS? để đối chiếu các khung hình phạt và tình tiết định khung.
✅Phần 7. Vu khống trên mạng xã hội được đánh giá thế nào?
7.1. Đăng bài hoặc chia sẻ nội dung có thể liên quan Điều 156 khi nào?
Việc đăng bài, bình luận hoặc chia sẻ thông tin trên mạng xã hội có thể được xem xét theo Điều 156 BLHS nếu hành vi thực tế có dấu hiệu thuộc trường hợp luật định. Khi đánh giá, cần làm rõ nội dung được đăng tải, nguồn thông tin, người tạo lập hoặc phát tán và nhận thức của họ về tính sai sự thật. Người trực tiếp dựng lên một thông tin khác với người chia sẻ lại nội dung do người khác cung cấp; tuy nhiên, sự khác biệt này không tự quyết định có hay không có trách nhiệm hình sự. Cũng không phải mọi bài đăng tiêu cực, lời phê bình hoặc thông tin chưa được kiểm chứng đều cấu thành tội vu khống. Cần đối chiếu từng hành vi với dấu hiệu pháp lý tương ứng và chứng cứ cụ thể.
7.2. Sử dụng mạng xã hội có tự động làm tăng khung hình phạt không?
Không phải cứ đăng tải thông tin sai sự thật trên Facebook, TikTok hoặc nền tảng trực tuyến khác là đương nhiên bị áp dụng khung hình phạt tăng nặng. Điểm e khoản 2 Điều 156 BLHS quy định tình tiết sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để phạm tội, với khung hình phạt tù từ 01 năm đến 03 năm.
Khi đánh giá, cần xác định hành vi thực tế, nội dung được đăng hoặc lan truyền, nhận thức của người thực hiện và căn cứ xác định hành vi thỏa mãn cấu thành tội vu khống. Đồng thời, phải làm rõ việc sử dụng phương tiện điện tử có đáp ứng tình tiết định khung nêu trên hay không. Không được suy luận theo công thức: đăng trên mạng + thông tin sai sự thật = áp dụng khoản 2 Điều 156. Việc định tội và quyết định khung hình phạt phải dựa trên toàn bộ tình tiết, chứng cứ và quy định pháp luật có liên quan.
7.3. Những dữ liệu điện tử cần bảo toàn
Khi nghi ngờ hành vi vu khống xảy ra trên mạng xã hội, cần bảo toàn dữ liệu theo hướng giữ được nội dung, nguồn gốc và bối cảnh phát tán. Trước hết, lưu đường dẫn bài đăng, nội dung đầy đủ, thời điểm ghi nhận, tên tài khoản và các bình luận liên quan. Ảnh chụp màn hình có giá trị ghi nhận thông tin hiển thị, nhưng nên giữ thêm dữ liệu gốc, tin nhắn và lịch sử trao đổi nếu có. Trường hợp tài khoản dùng tên giả hoặc nội dung đã bị xóa, cần ghi nhận những thông tin còn truy cập được để phục vụ xác minh. Không tự ý chỉnh sửa, cắt ghép tài liệu làm thay đổi ngữ cảnh. Việc xác định người đăng và tính xác thực của dữ liệu phải dựa trên quá trình kiểm tra, đối chiếu phù hợp; không thể chỉ dựa vào tên tài khoản để kết luận chủ thể thực hiện hành vi.
Phần này chỉ làm rõ nguyên tắc đánh giá hành vi vu khống trên mạng xã hội theo Điều 156 BLHS, không thay thế các bài phân tích chuyên biệt. Việc chia sẻ thông tin sai sự thật cần được xem xét theo nội dung, nhận thức của người chia sẻ và các dấu hiệu pháp lý liên quan; không mặc nhiên xác định có tội chỉ vì thông tin không chính xác. Riêng tình tiết sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để phạm tội phải được đối chiếu với điểm e khoản 2 Điều 156.
Để tìm hiểu sâu hơn, xem bài phân tích Vu khống trên mạng xã hội bị phạt thế nào? và bài “Nói xấu người khác trên mạng có vi phạm pháp luật không?”.
✅Phần 8. Chứng cứ nào có ý nghĩa khi xem xét hành vi vu khống?
8.1. Chứng cứ về nội dung thông tin bị cho là sai sự thật
Khi xem xét dấu hiệu của tội vu khống theo Điều 156 BLHS, cần xác định chính xác thông tin nào bị cho là sai sự thật, ai là người được đề cập và nội dung đó xuất hiện trong hoàn cảnh nào. Tài liệu cần đối chiếu có thể gồm bài đăng, tin nhắn, thư điện tử, văn bản, bản ghi âm hoặc video. Tuy nhiên, giá trị của tài liệu không chỉ nằm ở câu chữ được trích dẫn, mà còn ở tính đầy đủ, thời điểm phát sinh và mối liên hệ với diễn biến thực tế.
Trong thực tiễn rà soát hồ sơ, việc tách một câu nói khỏi toàn bộ cuộc trao đổi có thể dẫn đến cách hiểu sai về bản chất thông tin. Vì vậy, cần xem xét cả nội dung trước và sau phát ngôn, nguồn thông tin mà người thực hiện viện dẫn và các tài liệu dùng để kiểm chứng. Chứng cứ cho thấy một người đã đăng hoặc phát ngôn không đồng nghĩa với chứng cứ chứng minh nội dung đó sai sự thật. Hai vấn đề phải được đánh giá riêng, trên cơ sở đối chiếu tài liệu và các dấu hiệu pháp lý tương ứng. Không thể chỉ dựa vào việc người bị đề cập phủ nhận thông tin để kết luận hành vi vu khống đã xảy ra.
8.2. Chứng cứ về nguồn thông tin và người thực hiện
Trong vụ việc có dấu hiệu vu khống, cần phân biệt người tạo lập thông tin, người trực tiếp đăng tải và người tiếp tục lan truyền nội dung. Những chủ thể này có thể là một người hoặc nhiều người khác nhau; việc cùng xuất hiện trong một chuỗi trao đổi không đồng nghĩa họ có cùng vai trò hoặc cùng phải chịu trách nhiệm hình sự.
Tên tài khoản, ảnh đại diện hay thông tin hiển thị trên mạng xã hội chỉ là dữ kiện ban đầu, chưa đủ để mặc nhiên xác định người đứng sau tài khoản đã thực hiện hành vi. Cần đối chiếu thêm lịch sử trao đổi, dữ liệu đăng nhập hoặc dữ liệu điện tử có liên quan được thu thập hợp pháp, lời khai và các tài liệu độc lập khác. Đồng thời, phải làm rõ ai thực sự kiểm soát tài khoản, ai soạn nội dung và ai quyết định phát tán.
Trong thực tiễn, cần chứng minh mối liên hệ giữa người bị xác định và hành vi cụ thể, thay vì chỉ dựa vào suy đoán hoặc lời trình bày của một bên.
8.3. Chứng cứ về nhận thức và diễn biến sự việc
Khi xem xét hành vi vu khống, cần làm rõ người đăng hoặc lan truyền thông tin đã biết gì tại thời điểm thực hiện hành vi, nguồn thông tin họ dựa vào và những diễn biến xảy ra sau đó. Tin nhắn trao đổi trước khi đăng, tài liệu được viện dẫn, phản hồi của người liên quan hoặc thông báo về tính sai sự thật có thể giúp tái dựng quá trình hình thành nhận thức của người thực hiện.
Nếu người đăng tiếp tục phát tán thông tin sau khi được cung cấp tài liệu phản bác, tình tiết này cần được đặt trong tổng thể hồ sơ để đánh giá. Ngược lại, việc đính chính, gỡ bỏ nội dung hoặc cung cấp nguồn tin cũng cần được xem xét cùng các dữ kiện khác, không mặc nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự.
Không thể suy luận ý thức chủ quan chỉ từ một biểu hiện đơn lẻ. Cần đối chiếu thời điểm tiếp nhận thông tin, nội dung trao đổi, độ tin cậy của nguồn tin và diễn biến thực tế. Đặc biệt, yêu cầu “biết rõ là sai sự thật” tại điểm a khoản 1 Điều 156 BLHS phải được đánh giá theo chứng cứ cụ thể, không đồng nhất với việc người đăng không chứng minh được thông tin mình đưa ra là đúng.
8.4. Chứng cứ về hậu quả và thiệt hại
Khi xem xét hành vi vu khống, cần phân biệt hậu quả đối với danh dự, uy tín và quyền, lợi ích hợp pháp của người bị ảnh hưởng với thiệt hại cụ thể có thể chứng minh bằng tài liệu. Chẳng hạn, việc bị hủy hợp đồng, mất cơ hội việc làm hoặc phát sinh chi phí khắc phục có thể được đối chiếu qua hợp đồng, văn bản của đối tác, quyết định nhân sự, chứng từ thanh toán và tài liệu liên quan. Tuy nhiên, không phải mọi tổn thất được trình bày đều đương nhiên có căn cứ xác định hoặc có quan hệ nhân quả với hành vi bị phản ánh.
Nếu vụ việc có dấu hiệu ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tâm thần, hồ sơ khám chữa bệnh và kết luận giám định phù hợp có thể là nguồn tài liệu cần xem xét. Đặc biệt, phải phân biệt chứng cứ xác định thiệt hại dân sự với chứng cứ chứng minh hậu quả thuộc tình tiết định khung tại khoản 3 Điều 156 BLHS. Không thể chỉ dựa vào việc người bị hại suy sụp tinh thần hoặc phải điều trị để mặc nhiên kết luận đã thỏa mãn tình tiết định khung này; cần đối chiếu đúng điều kiện luật định, kết quả chuyên môn và mối liên hệ với hành vi bị xem xét.
8.5. Bảng kiểm tra hồ sơ trước khi đề nghị xử lý
Trước khi đề nghị xử lý hành vi vu khống, cần rà soát từng dữ kiện và đối chiếu với tài liệu tương ứng, thay vì chỉ dựa vào nội dung gây ảnh hưởng đến danh dự hoặc lời trình bày của các bên. Việc xác định ai đăng tải thông tin chưa đồng nghĩa đã chứng minh được tính sai sự thật hoặc nhận thức của người thực hiện. Bảng dưới đây giúp hệ thống hóa những vấn đề cần kiểm tra ban đầu, làm cơ sở xác định nội dung còn thiếu và hướng xác minh tiếp theo.
|
Dữ kiện cần kiểm tra |
Ý nghĩa pháp lý |
Tài liệu cần đối chiếu |
|---|---|---|
|
Nội dung bị cho là sai |
Xác định hành vi và thông tin cần kiểm chứng |
Bài đăng, tin nhắn, văn bản |
|
Nguồn và người phát tán |
Làm rõ chủ thể thực hiện hành vi |
Dữ liệu tài khoản, lịch sử trao đổi |
|
Căn cứ xác định sai sự thật |
Đối chiếu tính xác thực của thông tin |
Hồ sơ, tài liệu độc lập |
|
Nhận thức của người thực hiện |
Đánh giá dấu hiệu chủ quan theo dạng hành vi |
Tin nhắn, lịch sử trao đổi, nguồn thông tin |
|
Thiệt hại hoặc hậu quả |
Xem xét hậu quả và tình tiết pháp lý liên quan |
Chứng từ, hồ sơ chuyên môn, tài liệu chứng minh thiệt hại |
Lưu ý khi đánh giá hồ sơ: Không phải cứ có bài đăng sai sự thật hoặc có thiệt hại là đủ căn cứ kết luận phạm tội vu khống. Cần đối chiếu từng dạng hành vi tại Điều 156 BLHS, làm rõ các dấu hiệu pháp lý tương ứng và đánh giá chứng cứ trong tổng thể vụ việc
Việc đánh giá hành vi vu khống cần đặt nội dung bị phản ánh trong tổng thể chứng cứ, bao gồm tài liệu thể hiện thông tin, nguồn phát tán và căn cứ xác định tính sai sự thật. Để chuẩn bị danh mục tài liệu phù hợp với từng tình huống, tham khảo bài Chứng cứ chứng minh hành vi vu khống gồm những gì?.
✅Phần 9. Bị vu khống phải làm gì để bảo vệ quyền lợi?
9.1. Bước 1: Ghi nhận và bảo toàn tài liệu
Khi phát hiện thông tin có dấu hiệu vu khống, việc đầu tiên không phải là tranh luận với người đăng mà là ghi nhận đầy đủ nội dung và bảo toàn tài liệu liên quan. Người bị ảnh hưởng nên lưu đường dẫn bài viết, thời điểm đăng tải, tên tài khoản, nội dung bài đăng, bình luận và phạm vi chia sẻ nếu có. Ảnh chụp màn hình cần thể hiện được ngữ cảnh, tránh chỉ lưu một câu nói riêng lẻ khiến việc đánh giá nội dung bị sai lệch.
Đối với tin nhắn, thư điện tử, văn bản hoặc tệp ghi âm, ghi hình, nên giữ bản gốc và thông tin liên quan đến nguồn tạo lập, thời điểm nhận hoặc gửi. Không nên cắt ghép, chỉnh sửa hoặc đăng lại tài liệu theo cách làm mất dữ liệu gốc. Nếu nội dung có nguy cơ bị xóa, cần ghi nhận kịp thời và cân nhắc phương án lập vi bằng hoặc yêu cầu hỗ trợ thu thập, bảo toàn dữ liệu phù hợp với quy định pháp luật.
Tuy nhiên, ảnh chụp màn hình hoặc vi bằng không tự động chứng minh thông tin là sai sự thật hay người đăng đã thực hiện tội vu khống. Đây là những tài liệu cần được đối chiếu với nguồn thông tin, diễn biến sự việc và các chứng cứ khác. Việc bảo toàn tài liệu ngay từ đầu giúp hạn chế nguy cơ mất dấu vết và tạo cơ sở để đánh giá đúng hướng xử lý tiếp theo.
9.2. Bước 2: Đối chiếu nội dung với sự thật khách quan
Khi bị vu khống, cần xác định chính xác từng thông tin bị cho là sai sự thật, thay vì chỉ phản bác chung rằng nội dung đăng tải đã làm ảnh hưởng đến danh dự, uy tín của mình. Mỗi thông tin cần được đối chiếu với tài liệu khách quan có liên quan, chẳng hạn hợp đồng, chứng từ giao dịch, dữ liệu trao đổi, văn bản của cơ quan có thẩm quyền hoặc lời khai của người biết rõ sự việc.
Đồng thời, cần làm rõ ai là người tạo ra thông tin, ai trực tiếp đăng tải và ai tiếp tục lan truyền; không mặc nhiên quy trách nhiệm cho một người chỉ vì nội dung xuất hiện trên tài khoản có liên quan đến họ. Những điểm mâu thuẫn, tài liệu chưa đầy đủ hoặc tình tiết chưa thể xác minh cần được ghi nhận riêng để tiếp tục làm rõ. Thông tin sai sự thật chưa tự nó đủ để kết luận có tội vu khống; việc đánh giá phải căn cứ vào dạng hành vi, nhận thức, mục đích và các dấu hiệu pháp lý tương ứng tại Điều 156 BLHS.
9.3. Bước 3: Xác định hướng yêu cầu xử lý
Sau khi đối chiếu nội dung bị cho là sai sự thật với tài liệu hiện có, người bị ảnh hưởng cần lựa chọn hướng xử lý phù hợp với tính chất vụ việc và mục tiêu bảo vệ quyền lợi. Nếu thông tin sai sự thật vẫn đang được công khai, có thể xem xét yêu cầu người đăng gỡ bỏ, cải chính hoặc xin lỗi; trường hợp phát sinh thiệt hại, cần tập hợp tài liệu chứng minh để đánh giá căn cứ yêu cầu bồi thường theo quy định dân sự. Nếu có dấu hiệu tội phạm, người bị ảnh hưởng có thể gửi tố giác kèm tài liệu liên quan đến cơ quan có thẩm quyền để đề nghị xác minh, xử lý theo pháp luật.
Không phải mọi thông tin sai sự thật đều cấu thành tội vu khống theo Điều 156 BLHS. Vì vậy, trước khi lựa chọn phương án hình sự, cần làm rõ hành vi cụ thể, nhận thức của người thực hiện và các dấu hiệu pháp lý liên quan. Hướng xử lý nên xuất phát từ chứng cứ và căn cứ pháp luật, không chỉ từ mức độ bức xúc hoặc mong muốn người đăng bị xử phạt.
9.4. Bước 4: Kiểm tra điều kiện tố tụng trước khi thực hiện
Trước khi gửi đơn đề nghị xử lý hành vi vu khống, cần xác định hành vi có dấu hiệu thuộc khoản nào Điều 156 BLHS, đồng thời rà soát tài liệu chứng minh, thẩm quyền tiếp nhận và yêu cầu tố tụng tương ứng. Đặc biệt, khoản 1 Điều 156 thuộc trường hợp chỉ khởi tố vụ án hình sự khi có yêu cầu của bị hại theo khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự. Quy định này không được áp dụng máy móc cho mọi trường hợp thuộc Điều 156, bởi việc xác định khoản áp dụng có ý nghĩa trực tiếp đối với điều kiện khởi tố.
Người bị ảnh hưởng nên chuẩn bị nội dung trình bày rõ ràng, tài liệu gốc và các căn cứ liên quan; tránh chỉ nộp ảnh chụp rời rạc hoặc đưa ra kết luận khi chưa xác minh đầy đủ. Trường hợp chưa rõ điều kiện khởi tố hoặc cách lập hồ sơ, cần đối chiếu quy định tố tụng và cân nhắc rà soát hồ sơ trước khi thực hiện.
Khi đã xác định được các dữ kiện cần làm rõ và tài liệu liên quan, người bị ảnh hưởng có thể xem xét phương án tố giác nếu có căn cứ. Trước khi thực hiện, cần kiểm tra thẩm quyền tiếp nhận, điều kiện tố tụng và yêu cầu đối với hồ sơ. Tham khảo bài Cách tố giác hành vi vu khống đến cơ quan có thẩm quyền.
✅Phần 10. Câu hỏi thường gặp về tội vu khống và kết luận
❓ Có phải cứ nói sai sự thật về người khác là phạm tội vu khống?
Không. Không phải mọi phát ngôn sai sự thật về người khác đều cấu thành tội vu khống theo Điều 156 Bộ luật Hình sự. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào dạng hành vi cụ thể, nội dung thông tin, nhận thức của người thực hiện và các dấu hiệu pháp lý tương ứng. Đối với hành vi bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật, cần xem xét mục đích xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác theo điểm a khoản 1 Điều 156. Trường hợp bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền cần được đối chiếu riêng theo điểm b khoản 1. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc thông tin không đúng để kết luận một người phạm tội vu khống.
❓ Chia sẻ lại bài đăng của người khác có thể bị xử lý không?
Có thể, nếu hành vi chia sẻ thực tế đáp ứng các dấu hiệu pháp lý của tội vu khống hoặc cấu thành hành vi vi phạm khác theo quy định pháp luật. Khi đánh giá, cần xác định nội dung được chia sẻ, nguồn thông tin, cách thức phát tán và nhận thức của người chia sẻ về tính sai sự thật. Đối với dạng hành vi tại điểm a khoản 1 Điều 156 BLHS, việc biết rõ thông tin sai sự thật và mục đích được điều luật quy định là những vấn đề cần làm rõ. Không được mặc định mọi lượt chia sẻ, bình luận hoặc đăng lại đều cấu thành tội phạm. Tài liệu cần kiểm tra có thể bao gồm bài đăng gốc, lịch sử trao đổi, tin nhắn và dữ liệu thể hiện quá trình chia sẻ.
❓ Bị vu khống có thể vừa yêu cầu xử lý hình sự vừa yêu cầu bồi thường không?
Có thể xem xét cả việc yêu cầu xử lý hình sự và yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu đáp ứng các căn cứ, điều kiện tương ứng của pháp luật. Trách nhiệm hình sự được đánh giá dựa trên dấu hiệu cấu thành tội phạm và chứng cứ của vụ việc; trách nhiệm dân sự cần căn cứ xác định hành vi xâm phạm, thiệt hại và các điều kiện phát sinh nghĩa vụ bồi thường. Tùy trường hợp, người bị ảnh hưởng có thể yêu cầu chấm dứt hành vi, cải chính thông tin, xin lỗi công khai hoặc bồi thường theo quy định. Tuy nhiên, việc gửi đơn tố giác không đồng nghĩa hành vi đã được xác định là tội phạm, cũng không tự động chứng minh nghĩa vụ bồi thường. Cần đánh giá riêng từng yêu cầu và tài liệu chứng minh.
❓ Khi nào cần rà soát hồ sơ với luật sư?
Nên cân nhắc rà soát hồ sơ khi các bên tranh chấp về tính xác thực của thông tin, chưa xác định được người tạo lập hoặc phát tán nội dung, chứng cứ điện tử có nguy cơ bị xóa hoặc chưa rõ căn cứ lựa chọn hướng xử lý. Việc rà soát cần tập trung vào nội dung bị cho là sai sự thật, nguồn thông tin, nhận thức của người thực hiện, tài liệu đối chiếu và hậu quả liên quan. Từ đó, luật sư có thể hỗ trợ đánh giá dấu hiệu pháp lý, xác định những vấn đề cần xác minh và lựa chọn phương án phù hợp, không mặc định trước kết quả giải quyết vụ việc.
✅Phần 10. Kết luận
Việc áp dụng Điều 156 BLHS phải căn cứ vào đúng dạng hành vi, các dấu hiệu pháp lý tương ứng và chứng cứ của vụ việc. Không phải cứ thông tin sai sự thật hoặc có nội dung gây tổn hại danh dự là đương nhiên cấu thành tội vu khống. Khi đánh giá trách nhiệm, cần đối chiếu nội dung thông tin, nguồn phát tán, nhận thức của người thực hiện và các tài liệu liên quan. Nếu vụ việc có dấu hiệu phức tạp, việc rà soát hồ sơ cùng luật sư sẽ giúp xác định những vấn đề cần chứng minh, đánh giá căn cứ xử lý và lựa chọn phương án bảo vệ quyền lợi phù hợp.
☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766
Website: https://luatdungtrinh.vn|
Email:luatdungtrinh@gmail.com
- Tags