Trịnh Văn Dũng
- 06/11/2023
- 2525
Tội làm nhục người khác được quy định tại Điều 155 Bộ luật Hình sự, áp dụng đối với hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác khi đáp ứng các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc xác định tội phạm cần xem xét nội dung, bối cảnh, mức độ xúc phạm, hậu quả và chứng cứ liên quan.
Trong thực tế, một lời chửi bới, bài đăng xúc phạm hoặc video phát tán hình ảnh làm nhục có thể gây tổn hại đáng kể đến danh dự, nhân phẩm của người bị hại. Tuy nhiên, để xác định hành vi có cấu thành tội làm nhục người khác theo Điều 155 BLHS hay không, không thể chỉ dựa vào cảm nhận bị xúc phạm hoặc một đoạn nội dung được tách khỏi bối cảnh. Cơ quan có thẩm quyền cần xem xét cách thức thực hiện, mức độ xúc phạm, đối tượng bị tác động, diễn biến sự việc và các chứng cứ có liên quan. Đặc biệt, cần phân biệt hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự với hành vi vu khống, vi phạm hành chính hoặc xâm phạm quyền dân sự. Bài viết phân tích căn cứ pháp lý, dấu hiệu nhận diện và những vấn đề cần kiểm tra khi xử lý vụ việc, giúp người đọc hiểu đúng quy định và chuẩn bị hồ sơ phù hợp với tình huống thực tế.
-
Căn cứ pháp lý: Điều 155 Bộ luật Hình sự.
-
Dấu hiệu trọng tâm: Hành vi xúc phạm phải đạt mức độ nghiêm trọng theo quy định pháp luật hình sự.
-
Hình phạt: Tùy trường hợp, người phạm tội có thể bị cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù.
-
Tình tiết cần chú ý: Phạm tội nhiều lần, đối với nhiều người, lợi dụng chức vụ, sử dụng mạng máy tính hoặc phương tiện điện tử, và một số hậu quả luật định có thể ảnh hưởng đến khung hình phạt.
-
Chứng cứ cần kiểm tra: Tin nhắn, bài đăng, hình ảnh, video, bản ghi âm, lời khai nhân chứng và tài liệu thể hiện bối cảnh xảy ra sự việc.
-
Lưu ý: Không phải mọi lời chửi bới, tranh cãi hoặc xúc phạm đều đương nhiên cấu thành tội phạm. Cần đánh giá toàn diện hành vi và các dấu hiệu pháp lý liên quan.
✅Phần 1. Quy định pháp luật về tội làm nhục người khác theo Điều 155 BLHS
Tội làm nhục người khác là hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác, có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Điều 155 Bộ luật Hình sự và phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định pháp luật.
Điều 155. Tội làm nhục người khác
1. Người nào xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác, thì bị phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm:
a) Phạm tội 02 lần trở lên;
b) Đối với 02 người trở lên;
c) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;
d) Đối với người đang thi hành công vụ;
đ) Đối với người dạy dỗ, nuôi dưỡng, chăm sóc, chữa bệnh cho mình;
e) Sử dụng mạng máy tính hoặc mạng viễn thông, phương tiện điện tử để phạm tội;
g) Gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%;
3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 05 năm:
a) Gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên;
b) Làm nạn nhân tự sát.
4. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
1.1. Điều 155 Bộ luật Hình sự điều chỉnh hành vi nào?
Điều 155 Bộ luật Hình sự bảo vệ nhân phẩm, danh dự của con người trước hành vi làm nhục đạt mức độ nghiêm trọng theo quy định pháp luật hình sự. Việc xem xét trách nhiệm hình sự không chỉ dựa vào lời nói hoặc biểu hiện xúc phạm riêng lẻ, mà cần đánh giá nội dung, hoàn cảnh, cách thức thực hiện, đối tượng bị tác động và các tình tiết liên quan. Không phải mọi phát ngôn tiêu cực, tranh cãi hay mâu thuẫn cá nhân đều cấu thành tội làm nhục người khác. Cần đối chiếu hành vi thực tế với dấu hiệu pháp lý của Điều 155, trên cơ sở chứng cứ cụ thể, thay vì suy luận chỉ từ cảm nhận bị xúc phạm.
Điều 155 BLHS hiện quy định hình phạt đối với hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự; các khoản tiếp theo xác định những trường hợp có khung hình phạt nặng hơn.
1.2. Các khoản của Điều 155 có ý nghĩa thế nào?
Điều 155 Bộ luật Hình sự phân chia trách nhiệm hình sự về tội làm nhục người khác theo dấu hiệu của hành vi và các tình tiết được luật quy định. Khoản 1 xác định trường hợp cơ bản, khi hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác đáp ứng dấu hiệu cấu thành tội phạm. Khoản 2 quy định khung hình phạt tăng nặng khi xuất hiện một trong các tình tiết định khung được liệt kê, chẳng hạn phạm tội nhiều lần hoặc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để phạm tội. Khoản 3 áp dụng khung hình phạt cao hơn đối với những hậu quả đặc biệt nghiêm trọng mà điều luật xác định. Khoản 4 quy định hình phạt bổ sung có thể được áp dụng theo luật định. Việc xác định khoản áp dụng phải căn cứ vào hành vi, tình tiết và chứng cứ cụ thể, không chỉ dựa vào cách thức xúc phạm.
1.3. Căn cứ pháp lý cần đối chiếu khi đánh giá vụ việc
Khi đánh giá một vụ việc có dấu hiệu làm nhục người khác, cần đối chiếu trước hết với Điều 155 Bộ luật Hình sự hiện hành để xác định dấu hiệu cấu thành và khung trách nhiệm hình sự có thể áp dụng. Nếu vụ việc được xem xét theo yêu cầu của bị hại, cần kiểm tra thêm quy định tố tụng hình sự về điều kiện khởi tố và chủ thể có quyền yêu cầu. Trường hợp phát sinh yêu cầu bảo vệ danh dự, nhân phẩm hoặc bồi thường thiệt hại, các quy định tương ứng của Bộ luật Dân sự cũng cần được xem xét độc lập. Đặc biệt, phải kiểm tra văn bản có hiệu lực tại thời điểm hành vi xảy ra; không mặc nhiên áp dụng quy định hiện hành cho mọi vụ việc.
Việc xác định hình phạt cần dựa trên khoản áp dụng và các tình tiết định khung được chứng minh trong hồ sơ, thay vì chỉ căn cứ vào mức độ bức xúc của người bị xúc phạm. Bạn có thể xem thêm bài [Tội làm nhục người khác bị phạt bao nhiêu năm tù?] để đối chiếu cụ thể từng khung hình phạt theo Điều 155 BLHS.
✅Phần 2. Bản chất và dấu hiệu pháp lý của tội làm nhục người khác
2.1. Nhân phẩm và danh dự được pháp luật bảo vệ như thế nào?
Nhân phẩm và danh dự là những giá trị gắn với mỗi cá nhân, thể hiện phẩm giá, sự tôn trọng và vị thế của người đó trong các quan hệ xã hội. Khi xem xét dấu hiệu của tội làm nhục người khác theo Điều 155 Bộ luật Hình sự, cần đánh giá hành vi cụ thể có mang tính chất xúc phạm nghiêm trọng đến nhân phẩm, danh dự của người khác hay không, thay vì chỉ dựa vào việc người bị tác động cảm thấy tổn thương hoặc phản đối cách ứng xử của đối phương.
Việc đánh giá phải đặt lời nói, hành động hoặc cách thức thể hiện trong đúng hoàn cảnh xảy ra; đồng thời xem xét mục đích, đối tượng hướng đến và những tình tiết liên quan. Một phát ngôn thiếu lịch sự, lời phê bình gay gắt hay mâu thuẫn cá nhân không mặc nhiên cấu thành tội phạm. Ranh giới pháp lý cần được xác định từ tính chất, mức độ của hành vi và các chứng cứ có thể kiểm tra, không chỉ từ cảm nhận chủ quan của một bên.
2.2. Vì sao mức độ nghiêm trọng có ý nghĩa quyết định?
Điều 155 BLHS đặt ra dấu hiệu xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác. Vì vậy, khi đánh giá một vụ việc, không thể chỉ tách riêng một câu nói hoặc một hành động khỏi bối cảnh để kết luận có tội. Cần xem xét đồng thời nội dung xúc phạm, cách thức thể hiện, đối tượng tiếp nhận, phạm vi công khai, hoàn cảnh xảy ra, diễn biến trước và sau sự việc, cũng như mức độ tác động thể hiện qua những tài liệu có liên quan.
Chẳng hạn, lời nói được thốt ra trong một cuộc tranh cãi riêng tư cần được đánh giá theo toàn bộ diễn biến; hành vi cố tình hạ nhục một người trước đám đông hoặc phát tán nội dung nhằm bêu riếu có thể đặt ra những vấn đề pháp lý khác. Tuy nhiên, có nhiều người chứng kiến, có người quay phim hoặc nội dung được đăng trên mạng không tự động đồng nghĩa với việc đã đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm. Các dữ kiện này phải được đối chiếu với tính chất hành vi và quy định pháp luật áp dụng.
Trong hệ thống bài viết chuyên sâu về dấu hiệu pháp lý của tội làm nhục người khác, chúng tôi xin đưa ra lời lời khuyên cho các bạn đó là cần phân biệt việc xác định hành vi có dấu hiệu phạm tội với việc chứng minh đầy đủ các yếu tố cấu thành. Kết luận cuối cùng phải dựa trên tổng thể chứng cứ, không suy luận máy móc từ một tình tiết riêng lẻ.
2.3. Nhận diện các yếu tố cấu thành
Để xem xét một hành vi có dấu hiệu của tội làm nhục người khác hay không, cần đặt hành vi trong cấu trúc pháp lý của tội phạm, thay vì chỉ dựa vào cảm nhận bị xúc phạm. Khách thể là danh dự, nhân phẩm của con người được pháp luật bảo vệ. Chủ thể là người thực hiện hành vi và phải đáp ứng các điều kiện chịu trách nhiệm hình sự theo quy định. Mặt khách quan tập trung vào hành vi cụ thể, tính chất xúc phạm, mức độ nghiêm trọng và những tình tiết liên quan được Điều 155 BLHS quy định. Mặt chủ quan xem xét lỗi và nhận thức của người thực hiện trong hoàn cảnh xảy ra sự việc. Bốn yếu tố này cần được đánh giá trong mối liên hệ với nhau. Đây là khung định hướng ban đầu; việc kết luận phải dựa trên chứng cứ và quy định áp dụng cho vụ việc cụ thể.
2.4. Những dữ kiện không thể tự mình quyết định tội danh
Một cuộc tranh cãi hoặc mâu thuẫn cá nhân không đương nhiên cấu thành tội làm nhục người khác. Tương tự, việc xuất hiện bài đăng có nội dung tiêu cực chưa đủ để kết luận đã có hành vi xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm theo Điều 155 BLHS; cần xem xét ngôn từ, hình ảnh, bối cảnh, đối tượng tiếp nhận và toàn bộ chứng cứ liên quan. Việc người đăng xin lỗi hoặc các bên hòa giải cũng không tự động loại trừ trách nhiệm hình sự, bởi ý nghĩa pháp lý còn phụ thuộc tình tiết cụ thể và quy định tố tụng có liên quan. Không được suy luận trách nhiệm hình sự chỉ từ cảm giác tổn thương hoặc hậu quả chủ quan mà thiếu đối chiếu hành vi, lỗi và chứng cứ.
Khi cần phân tích sâu từng yếu tố của tội phạm, cần tách riêng khách thể, chủ thể, mặt khách quan và mặt chủ quan để đánh giá đúng dấu hiệu pháp lý. Bạn có thể xem bài “Cấu thành tội làm nhục người khác theo Điều 155 BLHS gồm những gì?” để tìm hiểu từng yếu tố và cách đối chiếu với tình tiết thực tế.
✅Phần 3. Hành vi làm nhục người khác theo pháp luật hình sự được nhận diện ra sao?
3.1. Hành vi xúc phạm trực tiếp bằng lời nói
Hành vi xúc phạm trực tiếp bằng lời nói có thể thể hiện qua lời lẽ lăng mạ, nhục mạ, miệt thị hoặc cách diễn đạt nhằm hạ thấp nhân phẩm, danh dự của người khác. Tuy nhiên, không phải cứ chửi bới hoặc sử dụng ngôn từ thiếu chuẩn mực là đương nhiên cấu thành tội làm nhục người khác. Việc đánh giá cần đặt lời nói trong toàn bộ bối cảnh giao tiếp, bao gồm nội dung cụ thể, đối tượng bị hướng đến, cách thức thể hiện, mức độ xúc phạm và diễn biến trước, trong, sau sự việc. Cơ quan có thẩm quyền phải xem xét các dữ kiện và chứng cứ liên quan để đánh giá tính chất, mức độ hành vi theo Điều 155 Bộ luật Hình sự. Tham khảo thêm bài viết Chửi người khác phạm tội gì?
3.2. Hành vi làm nhục trước nhiều người
Khi hành vi xúc phạm diễn ra trước nhiều người, cần xác minh địa điểm, số người trực tiếp chứng kiến, khả năng tiếp cận thông tin và vai trò của từng người tham gia. Những dữ kiện này giúp làm rõ mức độ công khai, phạm vi ảnh hưởng và diễn biến thực tế, nhưng không thể thay thế việc đánh giá đầy đủ các dấu hiệu pháp lý của hành vi. Không mặc định rằng xúc phạm công khai luôn cấu thành tội làm nhục người khác hoặc tự động thuộc khung hình phạt tăng nặng. Cần đối chiếu lời nói, hành động cụ thể, bối cảnh phát sinh mâu thuẫn, lời khai nhân chứng và dữ liệu ghi âm, ghi hình nếu có. Kết luận pháp lý phải dựa trên tổng thể chứng cứ, không chỉ dựa vào số người chứng kiến.
3.3. Hành vi bằng hình ảnh, video hoặc phương tiện điện tử
Hành vi làm nhục có thể được thực hiện thông qua hình ảnh, video, tin nhắn hoặc nội dung điện tử nhằm hạ thấp danh dự, nhân phẩm của người khác. Tuy nhiên, không phải cứ đăng tải nội dung gây tổn thương hoặc khiến người khác bức xúc thì đương nhiên cấu thành tội phạm theo Điều 155 BLHS. Cần xem xét nội dung cụ thể, cách thức tạo lập hoặc phát tán, đối tượng tiếp nhận và mối liên hệ giữa phương thức thực hiện với hành vi bị phản ánh. Trong trường hợp có dấu hiệu sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để phạm tội, cần đối chiếu tình tiết tương ứng của Điều 155. Về chứng cứ, nên lưu giữ tệp gốc, đường dẫn, thời điểm đăng tải, thông tin tài khoản và toàn bộ diễn biến trao đổi liên quan; ảnh chụp màn hình riêng lẻ có thể chưa phản ánh đầy đủ bối cảnh vụ việc.
3.4. Vai trò của bối cảnh và diễn biến vụ việc
Đánh giá hành vi cần đặt trong toàn bộ chuỗi sự kiện, từ nguyên nhân phát sinh mâu thuẫn, nội dung trao đổi, thời điểm xảy ra, những người tham gia đến phạm vi người khác có thể tiếp cận thông tin. Cần xem xét cả diễn biến trước và sau sự việc, chẳng hạn nội dung có được tiếp tục phát tán hay không, người thực hiện có giải thích, gỡ bỏ hoặc xin lỗi hay không. Những tình tiết này có thể giúp làm rõ bản chất hành vi, nhưng không tự quyết định việc có hay không có tội phạm. Không nên tách riêng một câu nói, hình ảnh hoặc đoạn video khỏi ngữ cảnh để kết luận trách nhiệm hình sự. Cơ quan có thẩm quyền cần đối chiếu nội dung, phương thức thực hiện, mức độ xúc phạm và các chứng cứ liên quan để đánh giá tổng thể.
Đối với trường hợp phát ngôn hoặc đăng tải nội dung trên mạng, cần xác định chính xác nội dung, phương thức thực hiện và dấu hiệu pháp lý liên quan, thay vì chỉ căn cứ vào việc người bị nhắc đến cảm thấy bị xúc phạm. Bài Nói xấu người khác trên mạng có vi phạm pháp luật không? phân tích phạm vi xử lý pháp lý đối với nhóm tình huống này.
✅Phần 4. Phạm vi áp dụng Điều 155 và ranh giới với hành vi vi phạm khác
4.1. Phân biệt hành vi sai trái với tội phạm
Không phải mọi hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm đều đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 155 BLHS. Để xác định một hành vi có cấu thành tội làm nhục người khác hay không, cần đánh giá tính chất, mức độ xúc phạm, hoàn cảnh xảy ra, đối tượng bị tác động và các dấu hiệu pháp lý liên quan. Không thể chỉ dựa vào việc người bị xúc phạm cảm thấy tổn thương hoặc người thực hiện đã sử dụng lời lẽ thô tục để kết luận có tội.
Tùy tính chất và hậu quả, hành vi có thể làm phát sinh trách nhiệm dân sự, bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc dẫn đến trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định. Việc phân định phải dựa trên chứng cứ và quy định áp dụng cho từng trường hợp cụ thể, tránh đồng nhất hành vi thiếu chuẩn mực với tội phạm.
Điều cần làm rõ là ranh giới pháp lý giữa hành vi xúc phạm và tội làm nhục người khác, thay vì chỉ đánh giá sự việc theo cảm nhận chủ quan.
|
Tiêu chí |
Hành vi sai trái, xúc phạm nhưng chưa đủ căn cứ xác định tội phạm |
Tội làm nhục người khác theo Điều 155 BLHS |
|---|---|---|
|
Bản chất hành vi |
Có lời nói, cử chỉ hoặc hành động thiếu chuẩn mực, xúc phạm danh dự, nhân phẩm; nhưng chưa đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm. |
Hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác và đáp ứng các dấu hiệu pháp lý của Điều 155 BLHS. |
|
Mức độ xúc phạm |
Được đánh giá theo nội dung, bối cảnh, cách thức, đối tượng và các tình tiết cụ thể; không mặc nhiên là tội phạm. |
Phải xem xét mức độ xúc phạm nghiêm trọng cùng các tình tiết của vụ việc để xác định có đủ căn cứ xử lý hình sự hay không. |
|
Chứng cứ cần xem xét |
Tin nhắn, ghi âm, video, lời khai hoặc tài liệu khác giúp xác định sự việc và hậu quả pháp lý liên quan. |
Các chứng cứ trên cần được đánh giá về tính xác thực, nội dung, bối cảnh, người thực hiện và mối liên hệ với hành vi bị tố giác. |
|
Căn cứ xử lý |
Tùy trường hợp, có thể không phát sinh trách nhiệm pháp lý hoặc làm phát sinh trách nhiệm dân sự, xử phạt hành chính hay hệ quả pháp lý khác. |
Chỉ truy cứu trách nhiệm hình sự khi có đủ căn cứ xác định hành vi phạm tội và các điều kiện pháp luật quy định. |
|
Hậu quả pháp lý |
Có thể phải xin lỗi, cải chính, bồi thường hoặc chịu chế tài hành chính nếu đáp ứng điều kiện luật định. |
Có thể bị áp dụng hình phạt theo Điều 155 BLHS; trách nhiệm dân sự có thể được xem xét riêng nếu có căn cứ. |
|
Cách kết luận |
Không thể chỉ căn cứ vào cảm giác bị xúc phạm hoặc việc sử dụng lời lẽ thô tục để kết luận có tội. |
Phải đối chiếu đầy đủ dấu hiệu pháp lý và chứng cứ; không suy luận có tội chỉ từ một biểu hiện riêng lẻ. |
Lưu ý pháp lý: Ranh giới giữa hành vi sai trái và tội phạm không được xác định chỉ bằng việc có chửi bới, xúc phạm hay không. Trọng tâm là mức độ xúc phạm, hoàn cảnh thực hiện, các dấu hiệu cấu thành tội phạm và chứng cứ cụ thể. Đồng thời, việc chưa đủ căn cứ truy cứu hình sự không đồng nghĩa hành vi đương nhiên hợp pháp hoặc không phải chịu trách nhiệm theo quy định khác.
4.2. Phân biệt làm nhục người khác và vu khống
|
Tiêu chí |
Tội làm nhục người khác – Điều 155 BLHS |
Tội vu khống – Điều 156 BLHS |
|---|---|---|
|
Dấu hiệu pháp lý trọng tâm |
Xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác. |
Bịa đặt hoặc loan truyền những điều biết rõ là sai sự thật theo các trường hợp luật định; hoặc bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền. |
|
Bản chất hành vi |
Trọng tâm là tính chất xúc phạm nghiêm trọng đối với nhân phẩm, danh dự. |
Trọng tâm là hành vi bịa đặt, loan truyền thông tin sai sự thật hoặc bịa đặt người khác phạm tội thuộc trường hợp luật quy định. |
|
Nội dung cần làm rõ |
Lời nói, hình ảnh, cử chỉ hoặc cách thức thể hiện; bối cảnh, mức độ xúc phạm và các dấu hiệu khác của tội phạm. |
Nội dung thông tin bị cho là sai sự thật; căn cứ xác định người thực hiện biết rõ thông tin sai sự thật; cách thức lan truyền hoặc tố cáo và các dấu hiệu khác của tội phạm. |
|
Có cần thông tin sai sự thật không? |
Không phải dấu hiệu bắt buộc trong mọi trường hợp. Hành vi có thể mang tính xúc phạm nghiêm trọng mà không dựa trên việc bịa đặt thông tin. |
Tính chất bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật là dấu hiệu quan trọng của các dạng hành vi được quy định tại Điều 156. |
|
Ví dụ minh họa |
Một người dùng lời lẽ hạ nhục, miệt thị người khác trước đám đông với tính chất nghiêm trọng. |
Một người biết rõ thông tin là sai nhưng vẫn loan truyền rằng người khác có hành vi vi phạm pháp luật, nhằm xúc phạm hoặc gây thiệt hại theo trường hợp luật định. |
|
Chứng cứ cần kiểm tra |
Tin nhắn, bản ghi âm, video, lời khai nhân chứng, bối cảnh xảy ra sự việc và tài liệu liên quan đến mức độ xúc phạm. |
Nội dung thông tin, nguồn phát tán, tài liệu chứng minh tính sai sự thật, dữ liệu thể hiện người đăng biết rõ thông tin sai và các chứng cứ liên quan. |
|
Có thể xảy ra trên mạng xã hội không? |
Có. Việc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để phạm tội là tình tiết được quy định tại khoản 2 Điều 155. |
Có. Việc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để phạm tội cũng được quy định tại khoản 2 Điều 156. |
|
Căn cứ định tội |
Phải chứng minh hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự cùng các dấu hiệu pháp lý cần thiết. |
Phải chứng minh hành vi thuộc dạng được quy định tại Điều 156 cùng các dấu hiệu pháp lý cần thiết. |
|
Điều luật áp dụng |
Điều 155 Bộ luật Hình sự. |
Điều 156 Bộ luật Hình sự. |
Lưu ý khi áp dụng: Không thể phân biệt hai tội danh chỉ bằng việc gọi hành vi là “xúc phạm” hay “vu khống”. Cần đánh giá nội dung cụ thể, tính xác thực của thông tin, bối cảnh, phương thức thực hiện, nhận thức của người thực hiện và các chứng cứ liên quan. Một vụ việc cũng không tự động cấu thành tội phạm chỉ vì có lời nói gây tổn thương hoặc thông tin bị cho là sai sự thật.
“Để xác định hành vi thuộc Điều 155 hay Điều 156 BLHS, cần đối chiếu dấu hiệu pháp lý của từng tội danh với dữ kiện và chứng cứ thực tế, thay vì chỉ dựa vào cách gọi của người bị ảnh hưởng.”
4.3. Ranh giới giữa trách nhiệm hình sự và trách nhiệm dân sự
Hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm có thể làm phát sinh quyền yêu cầu bảo vệ dân sự, nhưng không vì thế mà đương nhiên cấu thành tội làm nhục người khác theo Điều 155 BLHS. Trách nhiệm dân sự hướng đến việc chấm dứt hành vi vi phạm, cải chính thông tin, xin lỗi công khai hoặc bồi thường khi có đủ căn cứ theo quy định pháp luật. Trong khi đó, trách nhiệm hình sự đòi hỏi phải chứng minh các dấu hiệu cấu thành tội phạm, trong đó có tính chất xúc phạm nghiêm trọng và những điều kiện pháp lý liên quan.
Vì vậy, cần phân biệt rõ yêu cầu của người bị ảnh hưởng với kết luận về trách nhiệm của người bị phản ánh. Tin nhắn, bài đăng hoặc lời nói gây tổn thương có thể là chứng cứ cần xem xét, nhưng không tự nó quyết định loại trách nhiệm phải áp dụng. Việc đánh giá phải dựa trên nội dung, bối cảnh, mức độ, hậu quả và các tài liệu liên quan.
4.4. Có thể đồng thời phát sinh nhiều vấn đề pháp lý không?
Một vụ việc xúc phạm danh dự có thể đặt ra đồng thời nhiều vấn đề pháp lý, chẳng hạn trách nhiệm hình sự, nghĩa vụ dân sự hoặc xử lý vi phạm hành chính, tùy theo hành vi thực tế và căn cứ luật định. Tuy nhiên, không được suy luận rằng một hành vi gây tổn thương danh dự thì đương nhiên cấu thành nhiều tội danh. Cần xác định chính xác người liên quan đã nói, viết, đăng tải hoặc thực hiện hành vi gì; thông tin có phải sự thật hay bị bịa đặt; người thực hiện có nhận thức và mục đích ra sao; đồng thời xem xét mối liên hệ giữa từng hành vi và chứng cứ chứng minh.
Nếu có nhiều hành vi nối tiếp nhau, cần phân tích riêng từng hành vi trước khi đánh giá tổng thể vụ việc. Việc định danh pháp lý không thể chỉ dựa vào cảm nhận bị xúc phạm hoặc tên gọi mà các bên sử dụng.
Nếu vụ việc có dấu hiệu bịa đặt hoặc loan truyền thông tin mà người thực hiện biết rõ là sai sự thật nhằm xâm phạm danh dự, uy tín của người khác, cần xem xét thêm dấu hiệu của tội vu khống theo Điều 156 BLHS Việc phân biệt tội làm nhục người khác với tội vu khống phải dựa trên bản chất hành vi, nội dung thông tin, nhận thức của người thực hiện và chứng cứ cụ thể, không chỉ dựa vào việc người bị ảnh hưởng cho rằng mình bị xúc phạm.
✅Phần 5. Khung hình phạt và các tình tiết pháp lý cần chú ý
5.1. Khái quát các mức hình phạt theo Điều 155
Điều 155 Bộ luật Hình sự quy định các mức xử lý theo tính chất, mức độ và những tình tiết cụ thể của hành vi làm nhục người khác. Theo khoản 1, người phạm tội có thể bị cảnh cáo, phạt tiền từ 10 triệu đến 30 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 03 năm. Khi có tình tiết thuộc khoản 2, hình phạt chuyển sang khung tù từ 03 tháng đến 02 năm; trường hợp thuộc khoản 3, mức tù là 02–05 năm. Ngoài hình phạt chính, khoản 4 còn quy định khả năng cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01–05 năm.
Việc xác định khung áp dụng không chỉ dựa vào lời nói hay nội dung xúc phạm, mà phải đối chiếu đầy đủ hành vi, hậu quả và tình tiết luật định. Phần phân tích chi tiết từng khung hình phạt được trình bày tại bài Cấu thành tội làm nhục người khác theo Điều 155 BLHS gồm những gì? mời quý vị và các bạn tham khảo thêm
Lưu ý pháp lý: Khoản 4 quy định hình phạt bổ sung là cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm, không phải phạt tiền từ 10 triệu đến 100 triệu đồng.
5.2. Các tình tiết định khung cần được đối chiếu
Khi xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 155 BLHS, cần đối chiếu từng tình tiết cụ thể tại khoản 2, không chỉ dựa vào mức độ bức xúc hoặc cảm nhận chủ quan của người bị xúc phạm. Các trường hợp định khung gồm: phạm tội 02 lần trở lên; đối với 02 người trở lên; lợi dụng chức vụ, quyền hạn; phạm tội đối với người đang thi hành công vụ; đối với người dạy dỗ, nuôi dưỡng, chăm sóc, chữa bệnh cho mình; sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để phạm tội; và gây rối loạn tâm thần, hành vi của nạn nhân với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%.
Khoản 3 quy định khung hình phạt nặng hơn khi hậu quả rối loạn tâm thần, hành vi đạt tỷ lệ luật định từ 61% trở lên hoặc nạn nhân tự sát. Không được suy luận rằng cứ đăng tải nội dung trên mạng hoặc nạn nhân bị ảnh hưởng tâm lý là đương nhiên thuộc tình tiết định khung. Phải xác minh hành vi, điều kiện áp dụng và chứng cứ tương ứng theo Điều 155 hiện hành.
Căn cứ đối chiếu: khoản 2 và khoản 3 Điều 155 trong Văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH năm 2025.
5.3. Vì sao không thể xác định hình phạt chỉ từ một tình tiết?
Việc xác định hình phạt về tội làm nhục người khác không thể chỉ dựa vào một dữ kiện riêng lẻ, chẳng hạn số lần xúc phạm, việc đăng tải nội dung trên mạng hoặc hậu quả tâm lý được trình bày. Trước hết, cần xác định tình tiết đó có thực sự tồn tại, có chứng cứ chứng minh và đáp ứng đầy đủ điều kiện áp dụng theo Điều 155 BLHS hay không. Về pháp lý, dấu hiệu định tội là căn cứ xem xét hành vi có cấu thành tội phạm; tình tiết định khung có thể làm thay đổi khung hình phạt; còn tình tiết liên quan đến quyết định hình phạt được cân nhắc khi quyết định mức án trong phạm vi luật định. Không được đồng nhất ba nhóm này hoặc suy ra mức án chỉ từ một tình tiết đơn lẻ.
Việc xác định khung hình phạt cần đối chiếu chính xác từng khoản, điểm và tình tiết luật định. Xem bài [Tội làm nhục người khác bị phạt bao nhiêu năm tù?] để phân tích riêng mức hình phạt theo từng trường hợp.
✅Phần 6. Chứng cứ và quá trình xử lý vụ việc
6.1. Những nhóm chứng cứ thường cần kiểm tra
Trong vụ việc có dấu hiệu làm nhục người khác, tài liệu cần rà soát có thể gồm tin nhắn, bản ghi âm, video, ảnh chụp, đường dẫn bài đăng, dữ liệu tài khoản, lời khai nhân chứng và tài liệu liên quan đến diễn biến sự việc. Tùy tình huống, cần làm rõ ai tạo hoặc đăng tải nội dung, thời điểm phát sinh, người tiếp nhận và mối liên hệ giữa tài liệu với hành vi bị phản ánh.
Cần phân biệt tài liệu do một bên cung cấp với chứng cứ đã được kiểm tra, đánh giá theo thủ tục tố tụng. Theo Điều 86, Điều 87 và Điều 108 Bộ luật Tố tụng hình sự, chứng cứ phải bảo đảm tính hợp pháp, xác thực và liên quan đến vụ án; không thể kết luận hành vi phạm tội chỉ từ một ảnh chụp hoặc lời trình bày riêng lẻ.
6.2. Bảo toàn dữ liệu và xác minh bối cảnh
Khi lưu giữ tài liệu, nên bảo toàn tệp gốc nếu có, ghi nhận thời điểm, nguồn thu thập, đường dẫn và thông tin liên quan đến tài khoản; đồng thời lưu lại nội dung trao đổi trước và sau sự việc để tránh làm sai lệch ngữ cảnh. Không nên chỉ giữ ảnh chụp rời rạc, cắt ghép hoặc chỉnh sửa nội dung khiến việc xác minh nguồn gốc và tính toàn vẹn gặp khó khăn.
Việc thu thập, cung cấp tài liệu phải tuân thủ pháp luật, không tự ý truy cập tài khoản, chiếm đoạt dữ liệu hoặc xâm phạm quyền riêng tư của người khác. Khi giao nộp tài liệu, nên lập danh mục, mô tả nguồn và đề nghị cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận, kiểm tra, đánh giá theo quy định. Giá trị chứng minh của tài liệu phụ thuộc vào tính hợp pháp, độ xác thực và sự phù hợp với các chứng cứ khác
6.3. Đánh giá chứng cứ trong mối liên hệ tổng thể
Việc đánh giá chứng cứ cần đặt từng tài liệu trong mối liên hệ với toàn bộ diễn biến vụ việc. Cơ quan có thẩm quyền cần làm rõ nội dung thể hiện, người thực hiện hành vi, thời điểm xảy ra, phạm vi tiếp cận, bối cảnh giao tiếp và các dữ kiện có thể bác bỏ nhận định buộc tội. Đối với dữ liệu điện tử, cần chú ý nguồn gốc, tính toàn vẹn và khả năng xác định tài khoản hoặc người thực tế thực hiện hành vi.
Không thể mặc nhiên coi một bản ghi âm, ảnh chụp màn hình hay lời khai riêng lẻ là đủ chứng minh tội phạm. Giá trị chứng minh phải được xem xét trên cơ sở tính hợp pháp, tính xác thực, mức độ liên quan và sự phù hợp với các tài liệu khác trong hồ sơ. Nếu có mâu thuẫn, cần xác minh nguyên nhân và kiểm tra tài liệu đối chiếu trước khi đưa ra kết luận pháp lý.
Khi cần xác định những tài liệu có thể chứng minh hành vi và cách bảo toàn dữ liệu điện tử, bạn có thể tham khảo bài [Chứng cứ chứng minh tội làm nhục người khác gồm những gì?]. Việc lựa chọn, thu thập và đánh giá chứng cứ cần căn cứ vào diễn biến cụ thể; giá trị của từng tài liệu phải được xem xét trong mối liên hệ với toàn bộ hồ sơ.
✅Phần 7. Hướng xử lý và bảo vệ quyền lợi
7.1. Người bị xúc phạm nên làm gì trước tiên?
Khi bị xúc phạm danh dự, nhân phẩm, người bị ảnh hưởng nên bình tĩnh ghi nhận diễn biến, thời gian, địa điểm, người liên quan và lưu giữ tài liệu gốc như tin nhắn, video, đường dẫn hoặc thông tin tài khoản. Nếu sự việc xảy ra trước nhiều người, cần xác định người chứng kiến và tài liệu có thể giúp làm rõ bối cảnh. Trường hợp nội dung được đăng trên mạng, nên ghi nhận thông tin bài đăng trước khi bị xóa hoặc thay đổi. Đồng thời, hạn chế phát tán lại nội dung gây tổn hại, tránh đáp trả bằng lời lẽ xúc phạm hoặc thông tin chưa được kiểm chứng. Cách xử lý ban đầu cần hướng đến bảo toàn chứng cứ và bảo vệ quyền lợi hợp pháp, không làm phát sinh tranh chấp mới.
7.2. Khi nào cần xem xét yêu cầu khởi tố hoặc tố giác?
Khi có tài liệu cho thấy hành vi có dấu hiệu tội phạm, người bị xúc phạm có thể cân nhắc cung cấp thông tin cho cơ quan có thẩm quyền. Tố giác về tội phạm là việc cá nhân báo cho cơ quan có thẩm quyền về hành vi có dấu hiệu phạm tội; còn yêu cầu khởi tố là điều kiện tố tụng riêng đối với những trường hợp luật quy định. Theo khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự, vụ án về tội làm nhục người khác thuộc khoản 1 Điều 155 BLHS chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của bị hại hoặc người đại diện thuộc trường hợp luật định. Không nên mặc nhiên áp dụng điều kiện này cho mọi trường hợp.
7.3. Chuẩn bị hồ sơ trước khi đề nghị luật sư đánh giá
Trước khi đề nghị luật sư đánh giá vụ việc, nên lập timeline sự kiện theo trình tự thời gian, tập hợp bản gốc dữ liệu hiện có, thông tin người liên quan, nhân chứng và tài liệu thể hiện thiệt hại nếu có. Mỗi tài liệu cần ghi rõ nguồn, thời điểm thu thập và nội dung cần chứng minh. Việc đánh giá không chỉ tập trung vào tài liệu bất lợi cho người bị phản ánh mà còn phải xem xét chứng cứ có thể phản bác, mâu thuẫn trong lời khai và bối cảnh phát sinh sự việc. Cách chuẩn bị này giúp xác định vấn đề pháp lý cần làm rõ, tránh kết luận chỉ từ thông tin một chiều.
Trước khi gửi đơn đề nghị xử lý, cần xác định hành vi có dấu hiệu thuộc khoản 1 Điều 155 BLHS hay thuộc khung khác, bởi chỉ trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 155 BLHS mới thuộc diện khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại theo Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự. Việc xác định đúng căn cứ pháp lý giúp người bị hại chuẩn bị yêu cầu và hồ sơ phù hợp. Xem bài “Tội làm nhục người khác có khởi tố theo yêu cầu của bị hại không?” để tìm hiểu điều kiện áp dụng và những điểm cần lưu ý khi thực hiện quyền yêu cầu khởi tố.
✅Phần 8. Tình huống thực tế và câu hỏi thường gặp
❓ Chỉ có lời khai về việc bị lăng mạ thì đánh giá thế nào?
Khi người bị hại trình bày rằng mình bị lăng mạ nhưng chưa có bản ghi âm, video hoặc tin nhắn, cơ quan có thẩm quyền vẫn cần tiếp nhận và xác minh thông tin theo quy định. Lời khai không đương nhiên mất giá trị chỉ vì chưa có tài liệu ghi nhận trực tiếp; ngược lại, cũng không thể mặc nhiên coi lời khai là căn cứ đủ để kết luận có tội. Cần làm rõ nội dung lời nói, thời gian, địa điểm, hoàn cảnh xảy ra sự việc, người chứng kiến và các nguồn thông tin có thể đối chiếu. Việc đánh giá phải dựa trên tổng thể chứng cứ hợp pháp, khách quan và liên quan.
❓ Nội dung đã bị xóa có còn giá trị chứng minh không?
Việc bài đăng, tin nhắn hoặc video đã bị xóa không đồng nghĩa mọi khả năng chứng minh đều chấm dứt. Cần kiểm tra xem nội dung còn được lưu trên thiết bị, trong bản sao dữ liệu, thông báo, lịch sử trao đổi hoặc tại thiết bị của người đã tiếp nhận hay không. Thông tin từ nhân chứng và các tài liệu liên quan cũng có thể hỗ trợ xác minh diễn biến. Tuy nhiên, không thể khẳng định nội dung đã xóa luôn khôi phục được; khả năng truy xuất phụ thuộc loại dữ liệu, cách lưu trữ và điều kiện kỹ thuật. Người liên quan nên bảo toàn dữ liệu hiện có, tránh chỉnh sửa và cung cấp thông tin về nguồn gốc để cơ quan có thẩm quyền kiểm tra.
❓ Xin lỗi hoặc hòa giải có làm vụ việc chấm dứt không?
Xin lỗi, cải chính hoặc tự nguyện khắc phục hậu quả có thể được xem xét khi đánh giá thái độ của người thực hiện hành vi và các vấn đề pháp lý liên quan, nhưng không mặc nhiên làm chấm dứt vụ việc. Đối với tội làm nhục người khác theo khoản 1 Điều 155 BLHS, việc khởi tố vụ án được thực hiện khi có yêu cầu của bị hại hoặc người đại diện theo quy định tại khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự. Nếu người đã yêu cầu khởi tố tự nguyện rút yêu cầu, việc đình chỉ còn phải đối chiếu điều kiện tại Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự. Vì vậy, cần xác định khoản áp dụng, giai đoạn tố tụng và tính tự nguyện của việc rút yêu cầu.
❓ Bị xúc phạm có thể yêu cầu bồi thường không?
Người bị xâm phạm danh dự, nhân phẩm hoặc uy tín có thể yêu cầu bảo vệ quyền dân sự và bồi thường thiệt hại nếu đáp ứng các điều kiện pháp luật. Căn cứ xem xét bao gồm hành vi xâm phạm, thiệt hại thực tế, mối quan hệ nhân quả và các quy định liên quan của Bộ luật Dân sự; trách nhiệm bồi thường không tự động phát sinh chỉ vì có tranh cãi hoặc lời nói gây khó chịu. Trong từng vụ việc, cần xác định rõ yêu cầu cải chính, xin lỗi công khai hoặc bồi thường phù hợp với căn cứ pháp lý và tài liệu chứng minh. Phần xác định khoản bồi thường và mức tiền nên xem riêng tại bài “Bồi thường thiệt hại do tội làm nhục người khác được xác định thế nào?” để hiểu rõ hơn.
✅Phần 9. Kết luận
Để xác định trách nhiệm hình sự theo Điều 155 BLHS, trước hết phải làm rõ hành vi có dấu hiệu xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác hay không. Không phải mọi lời nói tiêu cực, tranh cãi hoặc bài đăng gây bức xúc đều tự động cấu thành tội phạm. Cần phân biệt hành vi làm nhục với tội vu khống theo Điều 156 BLHS và các dạng trách nhiệm dân sự, hành chính có thể phát sinh. Kết luận pháp lý phải dựa trên hành vi thực tế, quy định áp dụng và hệ thống chứng cứ được kiểm tra, đánh giá; không thể chỉ căn cứ vào một lời kể hoặc ảnh chụp riêng lẻ.
Nếu cần đánh giá vụ việc cụ thể, người bị xúc phạm hoặc người đang bị tố giác nên chuẩn bị tin nhắn, video, bản ghi âm, đường dẫn bài đăng, tài liệu nhân chứng và timeline diễn biến sự việc. Luật sư có thể rà soát các tài liệu này để đánh giá dấu hiệu pháp lý, khả năng chứng minh và hướng xử lý phù hợp trước khi thực hiện các bước tiếp theo.
☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766
Website: https://luatdungtrinh.vn|
Email:luatdungtrinh@gmail.com|
- Tags