Khiếu nại quyết định thu hồi đất trái luật 2026

Trịnh Văn Dũng
13/11/2025
204

Khiếu nại quyết định thu hồi đất trái luật: Dấu hiệu, căn cứ và cách thực hiện 2026

✅1. Giới thiệu

Khiếu nại quyết định thu hồi đất trái luật là con đường pháp lý quan trọng để người sử dụng đất bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi bị Nhà nước thu hồi đất không đúng quy định. Trên thực tế, rất nhiều quyết định thu hồi đất, phương án bồi thường, hỗ trợ hoặc tái định cư đã bị Tòa án hủy do sai thẩm quyền, sai trình tự, hoặc xâm phạm trực tiếp đến quyền lợi chính đáng của người dân.

Bước sang năm 2026, trong bối cảnh Luật Đất đai 2024 và các nghị định hướng dẫn mới chính thức được áp dụng, quy trình thu hồi đất và giải quyết khiếu nại đã có nhiều thay đổi quan trọng. Nếu không nắm rõ căn cứ pháp luật, thời hiệu, thẩm quyền và trình tự khiếu nại, người bị thu hồi đất rất dễ rơi vào tình trạng khiếu nại không đúng trọng tâm, quá thời hạn hoặc mất cơ hội bảo vệ quyền lợi trước cơ quan có thẩm quyền.

Thực tiễn xét xử các vụ án hành chính về đất đai cho thấy, không phải mọi quyết định thu hồi đất đều bị tuyên hủy, nhưng rất nhiều quyết định bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và quyết định giải quyết khiếu nại đã bị Tòa án hủy do vi phạm pháp luật. Điều này cho thấy, việc khiếu nại cần được thực hiện đúng thời điểm, đúng đối tượng và dựa trên các căn cứ pháp lý cụ thể.

Bài viết dưới đây sẽ phân tích các dấu hiệu nhận biết quyết định thu hồi đất trái luật, căn cứ pháp lý khi khiếu nại, quy trình thực hiện theo quy định mới nhất và những lưu ý quan trọng rút ra từ thực tiễn xét xử, giúp người dân chủ động bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi bị thu hồi đất trong năm 2026.

Nhiều người dân gặp phải quyết định thu hồi đất trái luật, dẫn đến thiệt hại về quyền và lợi ích hợp pháp. Việc khiếu nại quyết định thu hồi đất giúp bảo vệ quyền lợi của người sử dụng đất.

Tham khảo thêm: Thủ tục khiếu nại đất đai chi tiết

✅2. Dấu hiệu nhận biết quyết định thu hồi đất trái luật

2.1. Thu hồi đất sai thẩm quyền theo Luật Đất đai 2024

UBND cấp tỉnh có thẩm quyền thu hồi đất với tổ chức, doanh nghiệp nước ngoài; UBND cấp xã với hộ gia đình, cá nhân. Quyết định không đúng thẩm quyền là dấu hiệu trái pháp luật.

Một trong những dấu hiệu rõ ràng nhất để xác định quyết định thu hồi đất trái luật là quyết định được ban hành không đúng thẩm quyền.

Theo Luật Đất đai 2024, thẩm quyền thu hồi đất được phân định cụ thể theo từng nhóm đối tượng sử dụng đất. Cụ thể, UBND cấp tỉnh có thẩm quyền thu hồi đất đối với tổ chức, tổ chức tôn giáo, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; trong khi đó, UBND cấp huyện có thẩm quyền thu hồi đất đối với hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư. Trường hợp quyết định thu hồi đất do sai cấp ban hành, hoặc do cơ quan không có thẩm quyền ký quyết định, thì quyết định đó có nguy cơ rất cao bị xác định là trái pháp luật.

Trong thực tiễn xét xử, Tòa án thường coi vi phạm về thẩm quyền là vi phạm nghiêm trọng, đủ căn cứ để hủy toàn bộ quyết định thu hồi đất mà không cần xem xét sâu đến các nội dung khác.

Xem chi tiết: Thẩm quyền thu hồi đất theo Luật Đất đai 2024

2.2. Mục đích thu hồi đất

Thu hồi đất phải phù hợp quy hoạch và các trường hợp tại Điều 78, 79, 81, 82, Luật Đất đai 2024. Mục đích không hợp pháp dẫn đến quyết định trái luật.

2.3. Trình tự, thủ tục thu hồi đất

Ngay cả khi thu hồi đất đúng thẩm quyền và đúng mục đích, quyết định thu hồi đất vẫn có thể bị coi là trái pháp luật nếu vi phạm trình tự, thủ tục bắt buộc.

Theo quy định hiện hành, trình tự thu hồi đất phải bảo đảm các bước cơ bản như: thông báo thu hồi đất đúng thời hạn, tổ chức đo đạc – kiểm đếm, lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, lấy ý kiến người bị thu hồi đất và công khai phương án theo quy định. Chỉ cần thiếu hoặc làm không đúng một trong các bước này, quyết định thu hồi đất đã có nguy cơ bị khiếu nại, khởi kiện.

Thực tiễn xét xử cho thấy, rất nhiều vụ án hành chính mà Tòa án tuyên hủy quyết định thu hồi đất không phải vì nội dung thu hồi sai, mà do cơ quan nhà nước làm tắt, bỏ bước hoặc thực hiện hình thức trong quá trình thu hồi đất.

2.4. Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

Một dấu hiệu rất phổ biến khác là bồi thường, hỗ trợ, tái định cư không bảo đảm quyền lợi của người bị thu hồi đất. Trong nhiều trường hợp, quyết định thu hồi đất về mặt hình thức có thể hợp pháp, nhưng phương án bồi thường lại được xây dựng không đúng quy định, xác định sai đối tượng được hỗ trợ, hoặc áp dụng đơn giá, chính sách không phù hợp.

Theo quy định của Luật Đất đai 2024 và các nghị định hướng dẫn, người bị thu hồi đất có quyền được bồi thường tương xứng với giá trị quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất, đồng thời được hỗ trợ ổn định đời sống, đào tạo, chuyển đổi nghề và bố trí tái định cư khi đủ điều kiện. Trường hợp bồi thường thu hồi đất không đúng quy định, người dân hoàn toàn có quyền khiếu nại riêng đối với phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, kể cả khi không khiếu nại quyết định thu hồi đất.

2.5. Nội dung quyết định thu hồi đất

Một quyết định thu hồi đất hợp pháp phải thể hiện đầy đủ các nội dung bắt buộc theo quy định pháp luật, bao gồm: thông tin người bị thu hồi đất, diện tích, vị trí thửa đất, lý do thu hồi, căn cứ pháp lý, phương án bồi thường, thời hạn bàn giao đất, quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan.

Trên thực tế, nhiều quyết định thu hồi đất được ban hành chung chung, thiếu căn cứ pháp luật cụ thể, không nêu rõ phạm vi thu hồi hoặc không xác định rõ quyền lợi của người bị thu hồi đất. Những thiếu sót này không chỉ gây khó khăn cho người dân trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình, mà còn là căn cứ quan trọng để khiếu nại, khởi kiện yêu cầu hủy quyết định thu hồi đất.

✅3. Căn cứ pháp lý khi khiếu nại

Trong thực tiễn giải quyết khiếu nại và xét xử các vụ án hành chính về đất đai, Tòa án không xem xét quyết định thu hồi đất một cách cảm tính, mà đánh giá tính hợp pháp của quyết định dựa trên các căn cứ pháp lý cụ thể, gắn với từng hành vi hành chính và từng giai đoạn của quá trình thu hồi đất. Việc người dân xác định đúng và sử dụng đúng căn cứ pháp lý ngay từ khi khiếu nại có ý nghĩa quyết định đến khả năng được chấp nhận yêu cầu.

3.1. Luật Đất đai 2024 – căn cứ cốt lõi để đánh giá tính hợp pháp của quyết định thu hồi đất

Luật Đất đai 2024 là căn cứ pháp lý trung tâm để xem xét quyết định thu hồi đất có hợp pháp hay không. Khi giải quyết khiếu nại hoặc xét xử, Tòa án thường đối chiếu quyết định thu hồi đất với các quy định về: thẩm quyền thu hồi, các trường hợp được thu hồi đất, trình tự – thủ tục thu hồi, cũng như nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

3.2. Luật Khiếu nại 2011 (sửa đổi, bổ sung 2020)

Bên cạnh Luật Đất đai, Luật Khiếu nại (2011, sửa đổi bổ sung năm 2020) là căn cứ quan trọng để xem xét tính hợp pháp của quyết định giải quyết khiếu nại liên quan đến thu hồi đất.

Trong thực tiễn xét xử, Tòa án không chỉ xem xét nội dung giải quyết khiếu nại đúng hay sai, mà còn đặc biệt chú trọng đến việc cơ quan có thẩm quyền có tuân thủ đầy đủ trình tự, thủ tục giải quyết khiếu nại hay không. Các vi phạm thường gặp như không tổ chức đối thoại đúng quy định, biên bản đối thoại mang tính hình thức, hoặc quyết định giải quyết khiếu nại thiếu các nội dung bắt buộc đều có thể dẫn đến việc quyết định bị hủy.

Nhiều bản án hành chính cho thấy, chỉ cần vi phạm nghiêm trọng về trình tự theo Luật Khiếu nại, Tòa án đã có căn cứ tuyên hủy quyết định giải quyết khiếu nại mà không cần đi sâu phân tích toàn bộ nội dung tranh chấp.

Nghị định 102/2024/NĐ-CP về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư
Các Nghị định, Thông tư hướng dẫn Luật Đất đai và Luật Khiếu nại

3.3. Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và hồ sơ dự án – căn cứ thường bị bỏ sót

Một căn cứ pháp lý quan trọng nhưng thường bị người khiếu nại bỏ qua là quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và hồ sơ pháp lý của dự án. Trong nhiều vụ án, Tòa án đã bác yêu cầu của người khởi kiện chỉ vì dự án thu hồi đất đã được phê duyệt đúng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất theo quy định.

Ngược lại, cũng có không ít trường hợp Tòa án chấp nhận khiếu kiện khi phát hiện dự án chưa được phê duyệt đầy đủ, chưa có quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư, hoặc không phù hợp với quy hoạch tại thời điểm ban hành quyết định thu hồi đất. Điều này cho thấy, việc kiểm tra kỹ hồ sơ pháp lý của dự án là bước không thể thiếu khi xác định căn cứ khiếu nại.

✅4. Quyền khiếu nại quyết định thu hồi đất 2026

Người sử dụng đất bị thu hồi
Người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan
Người được ủy quyền hợp pháp

Xem hướng dẫn chi tiết: Đối tượng có quyền khiếu nại quyết định thu hồi đất

✅5. Quy trình khiếu nại

Bước 1: Xác định căn cứ và thu thập chứng cứ

- Xác định đúng đối tượng và phạm vi khiếu nại

Bước đầu tiên Tòa án thường xem xét là người khiếu nại đã xác định đúng đối tượng khiếu nại hay chưa. Trên thực tế, không ít người dân chỉ khiếu nại chung chung “việc thu hồi đất”, trong khi lại không chỉ rõ đang khiếu nại quyết định thu hồi đất, phương án bồi thường, hay quyết định giải quyết khiếu nại.

Qua thực tiễn xét xử, Tòa án đánh giá rất rõ ràng: mỗi quyết định hành chính là một đối tượng khiếu nại, khởi kiện độc lập. Nếu người khiếu nại không xác định đúng đối tượng, hoặc gộp nhiều quyết định khác nhau nhưng không làm rõ yêu cầu đối với từng quyết định, thì yêu cầu rất dễ bị bác do không đúng phạm vi xem xét.

- Thời hiệu khiếu nại – yếu tố thường khiến người dân “mất quyền”

Một trong những vấn đề Tòa án “soi” rất kỹ là thời hiệu khiếu nại. Theo Luật Khiếu nại, người dân chỉ có quyền khiếu nại trong thời hạn luật định kể từ ngày nhận được hoặc biết được quyết định thu hồi đất.

Thực tiễn xét xử cho thấy, nhiều trường hợp người dân chậm khiếu nại do không hiểu pháp luật, hoặc chờ đợi giải quyết “bằng tình cảm”, dẫn đến khi khởi kiện thì đã hết thời hiệu khiếu nại, khởi kiện. Khi đó, dù quyết định thu hồi đất có dấu hiệu trái luật, Tòa án vẫn có thể bác yêu cầu vì không còn điều kiện xem xét.

- Hình thức và nội dung đơn khiếu nại

Khi xem xét một vụ án, Tòa án không chỉ nhìn vào nội dung tranh chấp, mà còn kiểm tra đơn khiếu nại có hợp lệ hay không. Đơn khiếu nại phải thể hiện rõ người khiếu nại, cơ quan ban hành quyết định, nội dung khiếu nại, lý do và yêu cầu giải quyết cụ thể, kèm theo các tài liệu, chứng cứ liên quan.

Trong thực tế, nhiều đơn khiếu nại bị đánh giá là không rõ yêu cầu, chỉ nêu bức xúc chung mà không chỉ ra sai phạm cụ thể. Điều này khiến cơ quan giải quyết khiếu nại và sau đó là Tòa án khó xác định phạm vi giải quyết, dẫn đến bất lợi cho người khiếu nại.

Đơn cần thông tin người khiếu nại, cơ quan ban hành quyết định, lý do, yêu cầu giải quyết, kèm tài liệu chứng minh.

- Trình tự giải quyết khiếu nại lần đầu và lần hai

Một điểm mà Tòa án thường đặc biệt chú ý là trình tự giải quyết khiếu nại của cơ quan nhà nước. Khi giải quyết khiếu nại lần đầu và lần hai, cơ quan có thẩm quyền phải tuân thủ đầy đủ các bước theo Luật Khiếu nại, trong đó quan trọng nhất là việc tổ chức đối thoại với người khiếu nại.

Thực tiễn xét xử cho thấy, nhiều quyết định giải quyết khiếu nại bị Tòa án hủy không phải vì nội dung hoàn toàn sai, mà do vi phạm trình tự như: không tổ chức đối thoại, đối thoại không đúng thành phần, hoặc biên bản đối thoại không phản ánh đúng ý kiến của các bên. Đây là những vi phạm được Tòa án coi là vi phạm nghiêm trọng thủ tục hành chính.

- Thu thập và cung cấp chứng cứ trong quá trình khiếu nại

Tòa án không tự mình đi thu thập chứng cứ thay cho người khiếu nại. Do đó, một yếu tố then chốt trong quy trình khiếu nại là việc người dân chủ động thu thập và cung cấp chứng cứ chứng minh quyền sử dụng đất, quá trình sử dụng đất, cũng như thiệt hại thực tế do việc thu hồi đất gây ra.

Trong nhiều bản án, Tòa án đã bác yêu cầu khiếu kiện chỉ vì người dân không chứng minh được điều kiện được bồi thường, hỗ trợ hoặc tái định cư, dù trên thực tế họ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Điều này cho thấy, quy trình khiếu nại không chỉ là thủ tục hành chính, mà còn là quá trình chuẩn bị chứng cứ cho khả năng khởi kiện tại Tòa án.

Bước 3: Cơ quan giải quyết khiếu nại

Cơ quan ban hành quyết định lần đầu; nếu không đồng ý, khiếu nại lên cơ quan cấp trên hoặc khởi kiện tại Tòa án hành chính.

Bước 4: Tham gia quá trình giải quyết

Cung cấp bổ sung chứng cứ, tham gia đối thoại, nhận thông báo kết quả.

Bước 5: Khởi kiện tại Tòa án

Nếu không đồng ý với kết quả giải quyết khiếu nại, người dân có quyền khởi kiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

✅6. Bản án số 618/2022/HC-PT – Khiếu kiện quyết định thu hồi đất, bồi thường, giải quyết khiếu nại

Thực tiễn xét xử – Bài học từ các bản án về thu hồi đất

Thực tiễn xét xử các vụ án hành chính về đất đai cho thấy, không phải mọi quyết định thu hồi đất đều bị Tòa án tuyên hủy, nhưng các quyết định bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và quyết định giải quyết khiếu nại lại thường xuyên bị xem xét, hủy bỏ nếu vi phạm pháp luật. Qua các bản án điển hình của Tòa án nhân dân cấp cao, có thể rút ra nhiều bài học quan trọng cho người dân khi khiếu nại, khởi kiện quyết định thu hồi đất.

6.1. Thu hồi đất có thể hợp pháp nhưng bồi thường, hỗ trợ vẫn trái luật

Trong Bản án số 618/2022/HC-PT của TAND cấp cao tại TP. Hồ Chí Minh, Tòa án xác định dự án xây dựng tuyến đường kết hợp chỉnh trang đô thị, tạo quỹ đất hai bên tuyến đường thuộc trường hợp Nhà nước được thu hồi đất theo Điều 62 Luật Đất đai 2013. Do đó, yêu cầu hủy quyết định thu hồi đất của người khởi kiện không được chấp nhận.

Tuy nhiên, Tòa án lại hủy một phần các quyết định bồi thường, hỗ trợ và quyết định giải quyết khiếu nại, do cơ quan nhà nước xác định sai đối tượng được hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất và chuyển đổi nghề. Điều này cho thấy, thu hồi đất đúng thẩm quyền, đúng mục đích không đồng nghĩa với việc bồi thường, hỗ trợ đã đúng pháp luật. Người bị thu hồi đất hoàn toàn có quyền khiếu nại riêng đối với phương án bồi thường, hỗ trợ nếu quyền lợi chưa được đảm bảo.

6.2. Xác định “trực tiếp sản xuất nông nghiệp” phải dựa vào thực tế sử dụng đất

Một điểm đáng chú ý trong thực tiễn xét xử là cách Tòa án đánh giá điều kiện “trực tiếp sản xuất nông nghiệp”. Trong vụ án nêu trên, mặc dù đất có nguồn gốc nhận chuyển nhượng, người sử dụng đất không trực tiếp canh tác trên chính thửa đất bị thu hồi mà sản xuất trên đất thuê, Tòa án vẫn công nhận người khởi kiện thuộc đối tượng trực tiếp sản xuất nông nghiệp, căn cứ vào xác nhận của chính quyền địa phương và tổ chức hội, đoàn thể.

Qua đó có thể thấy, việc được hỗ trợ ổn định đời sống, hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề không chỉ phụ thuộc vào giấy tờ về đất, mà còn phụ thuộc rất lớn vào chứng cứ về quá trình sử dụng đất và sinh kế thực tế của người bị thu hồi đất.

6.3. Quyết định giải quyết khiếu nại có thể bị hủy chỉ vì sai trình tự, hình thức

Thực tiễn xét xử cũng cho thấy, nhiều quyết định giải quyết khiếu nại bị Tòa án hủy không phải vì nội dung hoàn toàn sai, mà do vi phạm nghiêm trọng trình tự, thủ tục theo Luật Khiếu nại. Cụ thể, các sai sót thường gặp gồm: không tổ chức đối thoại đúng thành phần, biên bản đối thoại không đúng mẫu, thiếu nội dung bắt buộc trong quyết định giải quyết khiếu nại như kết quả đối thoại hoặc kết luận về nội dung khiếu nại.

Điều này là bài học quan trọng cho người dân: khi khiếu nại quyết định thu hồi đất, cần kiểm tra kỹ cả nội dung và hình thức của quyết định giải quyết khiếu nại, bởi chỉ cần vi phạm trình tự, quyết định đó cũng có thể bị Tòa án tuyên hủy.

6.4. Có thể khởi kiện cả hành vi hành chính khi Nhà nước không ban hành quyết định thu hồi đất

Không chỉ các quyết định hành chính, hành vi hành chính không ban hành quyết định thu hồi đất hoặc không bồi thường khi đã thu hồi đất trên thực tế cũng là đối tượng khởi kiện. Bản án số 70/2022/HC-PT cho thấy, khi người dân đã giao đất cho dự án nhưng cơ quan nhà nước không ban hành quyết định thu hồi, không thực hiện bồi thường, thì hành vi này có thể bị Tòa án xem xét.

Trong những trường hợp này, Tòa án thường yêu cầu làm rõ toàn bộ nguồn gốc, hiện trạng và quá trình sử dụng đất để xác định trách nhiệm bồi thường. Do đó, việc thu thập chứng cứ về nguồn gốc đất, ranh giới, diện tích sử dụng thực tế là yếu tố then chốt để bảo vệ quyền lợi của người sử dụng đất.

6.5. Bài học rút ra cho người khiếu nại, khởi kiện thu hồi đất

Từ thực tiễn xét xử, có thể rút ra một số bài học quan trọng:

Không nên chỉ tập trung yêu cầu hủy quyết định thu hồi đất, mà cần xem xét kỹ phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Cần tách bạch từng quyết định hành chính để khiếu nại, khởi kiện đúng trọng tâm.
Chuẩn bị đầy đủ chứng cứ về thực tế sử dụng đất và điều kiện sinh kế.
Đặc biệt chú ý đến trình tự, thủ tục giải quyết khiếu nại của cơ quan nhà nước.

Những bài học này cho thấy, việc khiếu nại và khởi kiện quyết định thu hồi đất đòi hỏi sự hiểu biết pháp luật và chiến lược pháp lý phù hợp, nhằm bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của người bị thu hồi đất.