Hành vi nào bị coi là mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người?

✅Phần Mở đầu:

Hành vi mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người được xem xét dựa trên bản chất giao dịch, cách thức thực hiện và vai trò của từng người liên quan. Việc nhận tiền, môi giới hoặc tham gia hoạt động hiến, ghép chưa đủ để tự động kết luận phạm tội; cần đối chiếu Điều 154 BLHS và chứng cứ cụ thể.

Hành vi mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người là hành vi thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 154 BLHS, cần được xác định theo dấu hiệu pháp lý của từng dạng hành vi, phương thức thực hiện, vai trò người tham gia và chứng cứ trong vụ việc.

• Mua bán mô, bộ phận cơ thể người: Cần làm rõ có giao dịch mua bán thực chất hay không, nội dung thỏa thuận và mối liên hệ giữa khoản tiền, lợi ích với việc chuyển giao.

• Chiếm đoạt mô, bộ phận cơ thể người: Phải xem xét hành vi cụ thể, cách thức thực hiện và những tình tiết cho thấy việc chiếm đoạt; không suy luận chỉ từ lời trình bày đơn lẻ.

• Có nhận tiền khi hiến tặng: Không thể mặc nhiên kết luận là mua bán. Cần phân biệt tiền từ giao dịch với khoản chi phí hợp pháp liên quan đến hiến, lấy, ghép mô hoặc bộ phận cơ thể.

• Có người môi giới hoặc hỗ trợ: Trách nhiệm của từng người phải được đánh giá theo hành vi thực tế, nhận thức, mức độ tham gia và chứng cứ liên quan.

• Căn cứ xác minh: Đối chiếu tin nhắn, thỏa thuận, sao kê chuyển khoản, lời khai, hồ sơ y tế và tài liệu tố tụng để xác định đúng bản chất vụ việc.

✅Phần 1. Căn cứ nào để nhận diện hành vi mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người?

1.1. Điều 154 BLHS quy định về hành vi nào?

Điều 154 Bộ luật Hình sự quy định tội danh “Tội mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người”, bao quát hai nhóm hành vi cần được nhận diện riêng: mua bán và chiếm đoạt. Khi đánh giá một vụ việc, không nên chỉ căn cứ vào việc các bên có thỏa thuận tiền bạc hay mô, bộ phận cơ thể đã được lấy ra hay chưa. Cần làm rõ bản chất hành vi, đối tượng liên quan, cách thức thực hiện và những tình tiết được thể hiện trong hồ sơ. Chẳng hạn, việc có chuyển khoản chưa tự động chứng minh đó là tiền mua bán; ngược lại, việc giao dịch chưa hoàn tất cũng không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự. Vì vậy, phần nhận diện hành vi chỉ là bước đầu; việc xác định một người có phạm tội hay không còn phải đối chiếu đầy đủ các dấu hiệu pháp lý của Điều 154 và chứng cứ cụ thể của vụ việc.

1.2. Phân biệt mô người và bộ phận cơ thể người

Theo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác, mô và bộ phận cơ thể người là hai khái niệm pháp lý có liên quan nhưng không đồng nhất. Mô là tập hợp tế bào cùng thực hiện những chức năng nhất định; bộ phận cơ thể người là một phần của cơ thể được hình thành từ nhiều loại mô, thực hiện chức năng sinh lý nhất định. Sự phân biệt này không chỉ mang ý nghĩa y học mà còn giúp xác định đúng đối tượng của hành vi đang được xem xét theo Điều 154 BLHS. Khi rà soát hồ sơ, cần đối chiếu thông tin chuyên môn và tài liệu liên quan để xác định chính xác mô hoặc bộ phận cơ thể được đề cập, tránh suy luận tội danh chỉ từ cách gọi thông thường trong lời khai hoặc thỏa thuận giữa các bên.

1.3. Vì sao không thể chỉ nhìn vào việc có tiền để kết luận mua bán?

Không thể chỉ dựa vào việc có tiền để kết luận đã xảy ra hành vi mua bán mô hoặc bộ phận cơ thể người. Cần phân biệt khoản tiền thực chất là đối giá cho việc chuyển giao với chi phí y tế hoặc khoản chi hợp pháp phát sinh trong quá trình hiến, ghép. Những tên gọi như “hỗ trợ”, “bồi dưỡng”, “đi lại” hay “chi phí” do các bên sử dụng không tự quyết định bản chất pháp lý của khoản tiền. Khi rà soát, cần làm rõ căn cứ chi trả, người nhận, mục đích, nội dung thỏa thuận và mối liên hệ giữa khoản tiền với hành vi thực tế. Chỉ khi đối chiếu các dữ kiện này với chứng cứ và quy định pháp luật liên quan mới có cơ sở đánh giá thận trọng, tránh suy luận từ một giao dịch tiền bạc riêng lẻ.

“Để đánh giá đầy đủ hành vi và các vấn đề pháp lý liên quan, người đọc có thể xem thêm bài phân tích về [tội mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người theo Điều 154 BLHS].”

✅Phần 2. Dấu hiệu mua bán mô, bộ phận cơ thể người được nhận diện như thế nào?

2.1. Có thỏa thuận trao đổi mô hoặc bộ phận cơ thể để lấy tiền hay lợi ích

Khi xem xét dấu hiệu mua bán mô hoặc bộ phận cơ thể người, cần làm rõ bản chất thỏa thuận giữa các bên, thay vì chỉ căn cứ vào việc có đề cập đến tiền hoặc lợi ích vật chất. Những dữ kiện cần kiểm tra gồm đối tượng được trao đổi, khoản tiền hoặc lợi ích đã cam kết, điều kiện thanh toán, phương thức thực hiện và trách nhiệm mà mỗi bên dự kiến đảm nhận. Nội dung này cần được đối chiếu với tin nhắn, cuộc gọi, giấy tờ, dữ liệu chuyển khoản và diễn biến thực tế trước, trong và sau khi thỏa thuận được đưa ra.

Ví dụ tình huống minh họa: A liên hệ với B để hỏi về việc hiến thận cho người có nhu cầu ghép. Trong quá trình trao đổi, hai bên đề cập đến một khoản tiền mà B sẽ nhận nếu đồng ý thực hiện việc chuyển giao. A sau đó chuyển trước một khoản tiền và nhắn tin xác nhận phần còn lại sẽ được thanh toán khi hoàn tất các bước đã thỏa thuận. Trong tình huống giả định này, các tin nhắn và giao dịch chuyển tiền là những dữ kiện cần xác minh để làm rõ liệu khoản tiền có gắn trực tiếp với việc chuyển giao bộ phận cơ thể hay không. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào một giao dịch chuyển khoản để kết luận A hoặc B đã phạm tội; cần kiểm tra đầy đủ nội dung trao đổi, mục đích thanh toán và các chứng cứ liên quan.

Ngược lại, nếu một người chỉ hỏi về chi phí khám, xét nghiệm, đi lại hoặc điều trị trong quá trình hiến, ghép thì chưa thể mặc nhiên coi đó là thỏa thuận mua bán. Cần xác minh khoản chi thực tế dùng vào việc gì, có chứng từ hay không và có mối liên hệ với việc chuyển giao hay không.

Điểm mấu chốt: Tên gọi mà các bên sử dụng không quyết định bản chất pháp lý của giao dịch. Việc đánh giá phải dựa trên nội dung thỏa thuận, hành vi thực tế và tổng thể chứng cứ, đồng thời đối chiếu với các dấu hiệu pháp lý của Điều 154 BLHS.

2.2. Tiền hoặc lợi ích vật chất có liên hệ thế nào với việc chuyển giao?

Khi xem xét hành vi mua bán mô, bộ phận cơ thể người, cần làm rõ bản chất khoản tiền và mối liên hệ giữa khoản tiền đó với việc chuyển giao mô hoặc bộ phận cơ thể. Những dữ kiện cần kiểm tra gồm: ai là người trả, ai nhận, thời điểm thanh toán, nội dung chuyển khoản, thỏa thuận giữa các bên và điều kiện hoàn trả nếu giao dịch không được thực hiện.

Không thể chỉ dựa vào việc có phát sinh tiền để kết luận đã có hành vi mua bán. Khoản tiền được trình bày là chi phí đi lại, khám, chữa bệnh hoặc hỗ trợ cần được đối chiếu với mục đích chi, chứng từ và diễn biến thực tế. Ngược lại, việc gọi một khoản tiền là “hỗ trợ” cũng không đương nhiên chứng minh khoản chi đó hợp pháp.

Trong thực tiễn rà soát hồ sơ, cần đặt sao kê, tin nhắn, nội dung thỏa thuận và lời khai trong cùng một chuỗi sự kiện. Dòng tiền là chứng cứ quan trọng, nhưng phải được đánh giá cùng các tài liệu khác để xác định bản chất giao dịch, vai trò của từng người và căn cứ pháp lý liên quan theo Điều 154 Bộ luật Hình sự.

Ví dụ tình huống minh họa: A đồng ý hiến thận cho B. Trước khi thực hiện, B chuyển cho A một khoản tiền được mô tả là chi phí đi lại và khám sức khỏe. Sau đó, cơ quan chức năng phát hiện tin nhắn giữa hai người có nội dung thỏa thuận về số tiền A sẽ nhận nếu việc ghép thận được tiến hành. Trong trường hợp này, cần làm rõ khoản tiền chỉ nhằm thanh toán chi phí thực tế hay thực chất là lợi ích được thỏa thuận để đổi lấy việc chuyển giao bộ phận cơ thể. Các tài liệu cần đối chiếu gồm tin nhắn đầy đủ, sao kê ngân hàng, chứng từ khám chữa bệnh và lời khai của những người liên quan.

Ngược lại, nếu khoản tiền có chứng từ phù hợp với chi phí thực tế và không có tài liệu cho thấy đó là khoản thanh toán cho việc chuyển giao thận, thì không thể chỉ dựa vào giao dịch chuyển khoản để kết luận có hành vi mua bán. Cả hai trường hợp đều cần được đánh giá trên tổng thể chứng cứ; ví dụ này không mặc nhiên xác định trách nhiệm hình sự của bất kỳ người nào

2.3. Giao dịch chưa hoàn tất có thể hiện dấu hiệu pháp lý gì?

Việc giao dịch mua bán mô hoặc bộ phận cơ thể người chưa hoàn tất không đồng nghĩa hành vi đương nhiên không có ý nghĩa hình sự. Khi đánh giá, cần phân biệt các bước như tìm kiếm người có liên quan, trao đổi thông tin, thỏa thuận điều kiện, nhận hoặc chuyển tiền và tổ chức thực hiện. Mỗi giai đoạn phản ánh mức độ tham gia khác nhau, nhưng không thể chỉ dựa vào trình tự này để kết luận một người đã phạm tội hay chưa.

Ví dụ minh họa: A nhắn tin cho B hỏi về việc tìm người đồng ý bán thận và đề cập một khoản tiền dự kiến. Hai bên chưa thống nhất điều kiện cụ thể, chưa có hành vi tổ chức thực hiện. Trong trường hợp này, nội dung tin nhắn là dữ kiện cần xác minh, nhưng chưa đủ để tự động kết luận A hoặc B đã phạm tội. Ngược lại, nếu các bên đã thỏa thuận cụ thể, nhận tiền, phân công người tìm kiếm và triển khai những bước thực hiện tiếp theo, cơ quan tiến hành tố tụng cần đánh giá toàn bộ hành vi đã diễn ra để xác định ý nghĩa pháp lý của từng hành vi.

Điểm quan trọng là không thể chỉ căn cứ vào việc giao dịch thành công hay thất bại để kết luận có hoặc không có trách nhiệm hình sự. Khi cần xác định hành vi đã đạt đến giai đoạn phạm tội nào, phải đối chiếu quy định pháp luật liên quan với chứng cứ và diễn biến thực tế của vụ việc, tránh suy luận chỉ từ ý định, lời nói hoặc một giao dịch chuyển tiền riêng lẻ.

“Đối với trường hợp các bên thỏa thuận trao đổi thận, cần làm rõ nội dung giao dịch, khoản tiền, mức độ thực hiện và chứng cứ cụ thể trước khi đánh giá trách nhiệm pháp lý. Có thể xem thêm bài [khi nào hành vi trao đổi thận bị truy cứu trách nhiệm hình sự]”

✅Phần 3. Hành vi chiếm đoạt bộ phận cơ thể người khác khác gì mua bán?

3.1. Dấu hiệu cần kiểm tra khi nghi ngờ có hành vi chiếm đoạt

Khi xem xét dấu hiệu chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người, cần làm rõ người thực hiện đã tác động đến quyền quyết định của người liên quan bằng cách nào và hành vi cụ thể diễn ra ra sao. Những dữ kiện cần kiểm tra gồm quá trình tiếp cận, nội dung trao đổi, thông tin được cung cấp, sự tự nguyện của người liên quan và cách thức việc lấy hoặc chuyển giao được tiến hành. Nếu có dấu hiệu che giấu thông tin, gây sức ép hoặc thực hiện trái với ý chí của người đó, cần đối chiếu lời khai với tin nhắn, tài liệu giao dịch, hồ sơ y tế và các chứng cứ khác.

Tuy nhiên, không thể chỉ từ việc một bên thay đổi ý kiến, phát sinh tranh chấp hoặc không thực hiện đúng thỏa thuận mà kết luận đã có hành vi chiếm đoạt. Trọng tâm là xác định hành vi thực tế, hoàn cảnh thực hiện và căn cứ chứng minh, sau đó đối chiếu với dấu hiệu pháp lý của Điều 154 BLHS. Việc đánh giá cần dựa trên tổng thể tài liệu, tránh suy luận từ một tình tiết riêng lẻ hoặc đồng nhất mọi hành vi thiếu minh bạch với tội phạm này.

3.2. Lừa dối, ép buộc hoặc lợi dụng hoàn cảnh có tự động là chiếm đoạt không?

Lừa dối, ép buộc hoặc lợi dụng hoàn cảnh của người khác là những tình tiết cần làm rõ khi đánh giá hành vi có dấu hiệu chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào một trong các tình tiết này để mặc nhiên kết luận đã cấu thành tội phạm theo Điều 154 BLHS. Cần xác định người liên quan được cung cấp thông tin gì, đã đồng ý với nội dung nào, có thực sự tự nguyện hay bị tác động làm sai lệch ý chí, đồng thời làm rõ hành vi cụ thể đã xảy ra.

Ví dụ: A hứa hỗ trợ toàn bộ chi phí điều trị cho B nếu B đồng ý hiến một bộ phận cơ thể. Tuy nhiên, sau đó phát hiện A còn thỏa thuận bí mật với người nhận để thu lợi từ việc chuyển giao. Khi đó, cần xác minh nội dung thỏa thuận giữa các bên, bản chất khoản tiền, vai trò của A và những gì B thực sự biết, đồng ý. Ngược lại, nếu A chỉ hỗ trợ các chi phí thực tế, có căn cứ và không có thỏa thuận mua bán, thì riêng việc phát sinh khoản tiền chưa đủ để kết luận có hành vi phạm tội.

Việc đánh giá cần đối chiếu lời khai với tin nhắn, thỏa thuận, dữ liệu giao dịch và hồ sơ y tế. Đặc biệt, khó khăn tài chính hoặc việc một người thay đổi lời khai sau sự việc không tự nó chứng minh có hành vi chiếm đoạt. Kết luận pháp lý phải dựa trên tổng thể chứng cứ và dấu hiệu luật định, không dựa vào suy đoán riêng lẻ.

3.3. Khi nào cần phân tích thêm hành vi xâm phạm quyền tự nguyện của người hiến?

Tính tự nguyện là nguyên tắc quan trọng trong hoạt động hiến, lấy, ghép mô và bộ phận cơ thể người. Khi xem xét một vụ việc, cần làm rõ người hiến đã được cung cấp thông tin đầy đủ hay chưa, có bị đe dọa, gây áp lực, lừa dối hoặc bị lợi dụng hoàn cảnh để chấp thuận hay không. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào việc người hiến thay đổi ý kiến hoặc hối tiếc sau khi đồng ý để kết luận đã có hành vi chiếm đoạt. Cần đối chiếu lời khai với nội dung trao đổi, thỏa thuận, dữ liệu liên lạc và hồ sơ y tế để xác định diễn biến thực tế. Nếu xuất hiện dấu hiệu của hành vi vi phạm khác, phải đánh giá riêng theo quy định pháp luật tương ứng, không mặc nhiên quy kết tất cả trường hợp xâm phạm quyền tự nguyện đều cấu thành tội phạm theo Điều 154 BLHS.

“Việc nhận diện một hành vi có dấu hiệu mua bán hoặc chiếm đoạt mới là bước đầu. Để xem xét các yếu tố pháp lý cần chứng minh, cần phân tích riêng [cấu thành tội mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người].”

✅Phần 4. Phân biệt mua bán bộ phận cơ thể người trái phép với hiến tặng hợp pháp

4.1. Hiến mô, bộ phận cơ thể phải dựa trên những nguyên tắc nào?

Theo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác số 75/2006/QH11, việc hiến mô, bộ phận cơ thể người phải được xem xét trên cơ sở tự nguyện, vì mục đích nhân đạo, chữa bệnh, giảng dạy hoặc nghiên cứu khoa học và không nhằm mục đích thương mại. Đây là ranh giới quan trọng để phân biệt hoạt động hiến tặng hợp pháp với giao dịch mua bán mô, bộ phận cơ thể người. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào tên gọi “hiến tặng” trong thỏa thuận hoặc lời trình bày của các bên để xác định bản chất pháp lý. Cần đối chiếu mục đích thực tế, nội dung cam kết, khoản tiền phát sinh và mối liên hệ giữa lợi ích vật chất với việc chuyển giao. Nếu cần làm rõ khoản tiền hỗ trợ, chi phí đi lại hoặc điều trị có bị sử dụng để che giấu giao dịch mua bán hay không, người đọc có thể xem thêm bài “Hiến mô, bộ phận cơ thể người có được nhận tiền không?” để phân tích riêng vấn đề này.

4.2. Khoản tiền đi lại, điều trị hoặc hỗ trợ cần được đánh giá ra sao?

Khi xem xét khoản tiền phát sinh trong quá trình hiến, lấy hoặc ghép mô, bộ phận cơ thể người, cần làm rõ mục đích chi trả, căn cứ phát sinh, người chi trả, người thụ hưởng và chứng từ liên quan. Khoản tiền được gọi là hỗ trợ đi lại, ăn ở hoặc điều trị không đương nhiên chứng minh giao dịch hợp pháp; ngược lại, việc có tiền chuyển giữa các bên cũng chưa đủ để kết luận có hành vi mua bán trái phép.

Điểm cần kiểm tra là khoản chi có thực sự phục vụ nhu cầu y tế hoặc chi phí liên quan hay có mối liên hệ trực tiếp với việc chuyển giao mô, bộ phận cơ thể người. Vì vậy, cần đối chiếu hóa đơn, chứng từ thanh toán, nội dung trao đổi, thỏa thuận giữa các bên và dòng tiền thực tế, thay vì chỉ dựa vào tên gọi của khoản tiền. Những dữ kiện này giúp đánh giá bản chất giao dịch trong bối cảnh cụ thể, nhưng không nên tách rời các chứng cứ khác của vụ việc.

Để phân tích sâu hơn ranh giới giữa hỗ trợ chi phí và khoản tiền mang tính thương mại, xem bài “Hiến mô, bộ phận cơ thể người có được nhận tiền không?”.

4.3. Những dấu hiệu nào cần kiểm tra khi giao dịch được gọi là “hiến tặng”?

Khi các bên gọi việc chuyển giao mô hoặc bộ phận cơ thể người là “hiến tặng”, cần kiểm tra bản chất thực tế của thỏa thuận, thay vì chỉ dựa vào tên gọi. Trước hết, cần xác định có hay không cam kết về tiền hoặc lợi ích vật chất gắn trực tiếp với việc chuyển giao; đồng thời đối chiếu nội dung trao đổi trước và sau khi hiến để làm rõ mục đích thực sự của các bên.

Đối với khoản tiền đã chi trả, cần kiểm tra số tiền thực nhận, chứng từ, mục đích chi và tính nhất quán với lời giải thích của người liên quan. Nếu có người kết nối, cần làm rõ họ chỉ hỗ trợ liên hệ hay tham gia thỏa thuận, dàn xếp lợi ích hoặc tổ chức việc chuyển giao. Vai trò của người chi trả và người nhận cũng phải được xác định từ tài liệu cụ thể.

Không thể mặc nhiên coi giao dịch là hợp pháp chỉ vì được gọi là “hiến tặng”, cũng không thể kết luận có mua bán chỉ vì xuất hiện khoản tiền. Việc đánh giá phải dựa trên tổng thể chứng cứ và mối liên hệ giữa các dữ kiện.

✅Phần 5. Vai trò của người mua, người bán và người môi giới cần được xác định thế nào?

5.1. Người trực tiếp thỏa thuận hoặc nhận tiền

Khi đánh giá người trực tiếp thỏa thuận hoặc nhận tiền, cần làm rõ hành vi thực tế, nhận thức của người đó và mối liên hệ giữa khoản tiền với việc mua bán hoặc chiếm đoạt mô, bộ phận cơ thể người. Việc một người nhận tiền chưa đủ để kết luận họ phạm tội theo Điều 154 BLHS; khoản tiền có thể phát sinh từ những quan hệ khác nhau và phải được xác minh theo bản chất thực tế. Cần đối chiếu tin nhắn, thỏa thuận, sao kê chuyển khoản, lời khai và tài liệu liên quan để xác định ai đề xuất giao dịch, ai quyết định điều kiện, ai nhận lợi ích và người nhận tiền có biết mục đích của khoản chi hay không. Ngược lại, không thể mặc nhiên loại trừ trách nhiệm chỉ vì người đó không trực tiếp thực hiện việc lấy hoặc ghép mô, bộ phận cơ thể.

Ví dụ minh họa: A nhận một khoản tiền từ B sau khi giới thiệu B với người có nhu cầu ghép thận. Nếu chỉ căn cứ vào giao dịch chuyển khoản, chưa thể kết luận A nhận tiền môi giới mua bán bộ phận cơ thể người. Cần xác minh khoản tiền dùng để thanh toán việc gì, A có tham gia thỏa thuận mua bán hay không, có biết bản chất giao dịch và đã thực hiện những hành vi cụ thể nào. Nếu tài liệu thể hiện A chủ động thương lượng giá, dàn xếp việc chuyển giao và nhận tiền theo thỏa thuận đó, đây là những dữ kiện cần được đánh giá về vai trò và trách nhiệm pháp lý của A.

Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc có nhận tiền hoặc không trực tiếp tham gia hoạt động y tế để kết luận có hay không có trách nhiệm hình sự. Kết luận phải dựa trên tổng thể chứng cứ và các dấu hiệu pháp lý tương ứng.

5.2. Người môi giới, giới thiệu hoặc kết nối các bên

Không phải mọi trường hợp giới thiệu người có nhu cầu hiến, ghép mô hoặc bộ phận cơ thể đều mặc nhiên bị coi là môi giới mua bán trái phép. Cần phân biệt việc cung cấp thông tin thông thường với hành vi chủ động tìm người, thương lượng giá, sắp xếp giao dịch hoặc nhận lợi ích để thúc đẩy việc mua bán. Ví dụ: A giới thiệu B với C để hai bên trao đổi thông tin về việc hiến thận. Chỉ riêng việc giới thiệu này chưa đủ kết luận A phạm tội. Ngược lại, nếu A tìm người bán, thỏa thuận khoản tiền, kết nối người mua và phối hợp thúc đẩy giao dịch, những dữ kiện đó cần được xác minh về bản chất và vai trò thực tế. Tin nhắn, chuyển khoản, nội dung thương lượng và lời khai phải được đối chiếu tổng thể. Để tìm hiểu sâu hơn, xem bài [Môi giới mua bán bộ phận cơ thể người bị xử lý thế nào?].

5.3. Người tham gia hỗ trợ nhưng không trực tiếp giao dịch

Người không trực tiếp thỏa thuận mua bán hoặc nhận tiền vẫn cần được xem xét về vai trò nếu có hành vi hỗ trợ liên quan đến giao dịch mô, bộ phận cơ thể người. Tuy nhiên, việc hỗ trợ về mặt thực tế không tự động đồng nghĩa với đồng phạm. Cần làm rõ người đó đã thực hiện hành vi gì, có nhận thức về bản chất giao dịch hay không, có cố ý cùng thực hiện hành vi phạm tội và hành vi hỗ trợ có mối liên hệ như thế nào với việc thực hiện tội phạm.

Ví dụ minh họa: A giới thiệu B với C để hai người trao đổi thông tin về việc hiến thận. Nếu A chỉ cung cấp thông tin liên hệ mà không biết việc trao đổi có dấu hiệu mua bán trái pháp luật, thì riêng hành vi giới thiệu chưa đủ để kết luận A đồng phạm. Ngược lại, nếu tài liệu thể hiện A biết rõ thỏa thuận mua bán, chủ động sắp xếp việc gặp gỡ, hướng dẫn cách che giấu khoản tiền và thực hiện những việc đó nhằm giúp giao dịch được tiến hành, thì cần xem xét vai trò của A trên cơ sở chứng cứ cụ thể và quy định về đồng phạm tại Điều 17 BLHS.

Vì vậy, cần đối chiếu tin nhắn, lời khai, dòng tiền và hành vi thực tế để xác định nhận thức, lỗi và mức độ tham gia của từng người. Không thể suy đoán trách nhiệm hình sự chỉ từ quan hệ gia đình, nghề nghiệp hoặc quen biết với người bị điều tra.

✅Phần 6. Chứng cứ nào giúp xác định bản chất hành vi?

6.1. Tin nhắn, cuộc gọi và thỏa thuận giữa các bên

Khi đánh giá hành vi mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người, tin nhắn, dữ liệu cuộc gọi và nội dung thỏa thuận có thể giúp làm rõ quá trình hình thành giao dịch, mục đích của các bên và vai trò của từng người. Việc kiểm tra cần đặt dữ liệu vào đúng bối cảnh, bao gồm thời điểm trao đổi, người gửi, người nhận và diễn biến trước, trong, sau sự việc.

Không nên tách một câu tin nhắn khỏi toàn bộ cuộc hội thoại để suy luận về bản chất giao dịch. Chẳng hạn, nội dung đề cập đến tiền hoặc việc giới thiệu người hiến chưa tự nó chứng minh đã có thỏa thuận mua bán. Cần xác định đó là đề xuất, trao đổi sơ bộ hay cam kết cụ thể, đồng thời đối chiếu với lời khai, sao kê và tài liệu liên quan. Ảnh chụp màn hình riêng lẻ cũng cần được xem xét về nguồn gốc, tính đầy đủ và khả năng xác thực. Chỉ khi các dữ liệu được đánh giá tổng thể mới có cơ sở nhận định thận trọng về ý nghĩa pháp lý của cuộc trao đổi.

6.2. Sao kê, chuyển khoản và các khoản tiền thực tế

Sao kê ngân hàng, dữ liệu chuyển khoản và chứng từ thanh toán giúp làm rõ dòng tiền giữa những người liên quan, nhưng cần kiểm tra đồng thời thời điểm, số tiền, tài khoản gửi – nhận, nội dung chuyển khoản và các giao dịch liên tiếp. Đặc biệt, phải phân biệt khoản tiền đặt cọc, hoàn trả, chi phí đi lại, điều trị với khoản tiền bị cho là đối giá của việc chuyển giao mô hoặc bộ phận cơ thể người.

Không thể chỉ dựa vào một giao dịch chuyển tiền để kết luận có hành vi mua bán. Nếu nội dung chuyển khoản ghi là “chi phí”, “hỗ trợ” hoặc “vay mượn”, cần đối chiếu với tin nhắn, thỏa thuận, lời khai và chứng từ chứng minh mục đích chi thực tế. Việc đánh giá phải làm rõ bản chất khoản tiền và mối liên hệ của nó với hành vi đang được xem xét, thay vì chỉ dựa vào tên gọi giao dịch.

6.3. Hồ sơ y tế và tài liệu xác định việc lấy, ghép

Hồ sơ y tế cần được đối chiếu với thời gian, diễn biến sự việc và lời trình bày của những người liên quan để xác định quá trình tư vấn, lấy, bảo quản hoặc ghép mô, bộ phận cơ thể người. Tùy vụ việc, tài liệu cần rà soát có thể gồm hồ sơ khám, xét nghiệm, biên bản chuyên môn và giấy tờ liên quan đến việc lấy, ghép. Tuy nhiên, tài liệu xác nhận hoạt động y tế không đương nhiên chứng minh có thỏa thuận mua bán hoặc hành vi chiếm đoạt. Cần đối chiếu chúng với tin nhắn, dòng tiền và lời khai. Việc đánh giá chuyên môn y khoa phải dựa trên hồ sơ đầy đủ và ý kiến chuyên môn phù hợp, không suy luận từ tài liệu rời rạc.

6.4. Bảng kiểm tra chứng cứ trước khi đưa ra nhận định

Trước khi nhận định có dấu hiệu mua bán hoặc chiếm đoạt mô, bộ phận cơ thể người, cần đối chiếu đồng thời nội dung trao đổi, dòng tiền, sự tự nguyện, vai trò từng người và diễn biến y tế. Mỗi dữ kiện chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong bối cảnh cụ thể và kiểm chứng bằng tài liệu phù hợp. Không nên dựa riêng vào một khoản tiền, một tin nhắn hoặc lời khai đơn lẻ để kết luận bản chất hành vi.

✅Phần 7. Những nhầm lẫn thường gặp khi đánh giá hành vi mua bán, chiếm đoạt

7.1. Có tiền là mặc nhiên có hành vi mua bán

Không thể chỉ dựa vào việc có khoản tiền phát sinh để kết luận đã xảy ra hành vi mua bán mô hoặc bộ phận cơ thể người. Cần làm rõ bản chất khoản tiền, mục đích chi trả và mối liên hệ thực tế giữa khoản tiền với việc chuyển giao. Tiền thanh toán theo thỏa thuận mua bán phải được phân biệt với các khoản chi phí y tế, đi lại hoặc khoản chi có căn cứ hợp pháp. Tuy nhiên, tên gọi như “hỗ trợ”, “bồi dưỡng” hay “hoàn trả chi phí” cũng không tự quyết định tính hợp pháp. Việc đánh giá cần đối chiếu thỏa thuận, chứng từ, dữ liệu chuyển khoản và lời khai liên quan.

7.2. Người hiến đã đồng ý thì không thể có vi phạm

Sự đồng ý của người hiến là dữ kiện quan trọng, nhưng không nên xem đó là căn cứ duy nhất để loại trừ mọi dấu hiệu vi phạm. Cần xác minh sự đồng ý được đưa ra trong hoàn cảnh nào, người hiến có được cung cấp thông tin cần thiết hay không, có bị lừa dối, ép buộc hoặc chi phối bởi thỏa thuận lợi ích hay không. Đồng thời, phải phân biệt việc tự nguyện hiến tặng theo quy định pháp luật với việc đồng ý tham gia một giao dịch có bản chất thương mại bị pháp luật nghiêm cấm. Một lời xác nhận đồng ý không thay thế việc kiểm tra toàn bộ diễn biến và chứng cứ của vụ việc.

7.3. Có người môi giới thì tất cả người liên quan đều phạm tội

Việc xuất hiện người môi giới không đồng nghĩa tất cả những người có liên hệ với giao dịch đều phải chịu trách nhiệm hình sự. Cần xác định cụ thể từng người đã thực hiện hành vi gì, có nhận thức về bản chất giao dịch hay không và vai trò của họ trong quá trình thỏa thuận, tổ chức hoặc thực hiện hành vi. Người giới thiệu thông tin, người trực tiếp kết nối các bên và người chủ động hỗ trợ giao dịch có thể có vị trí pháp lý khác nhau, tùy tình tiết thực tế. Quan hệ quen biết, có mặt tại cuộc gặp hoặc thực hiện một giao dịch chuyển tiền riêng lẻ chưa đủ để tự động kết luận có hành vi phạm tội hay đồng phạm. Việc đánh giá phải dựa trên chứng cứ và quy định pháp luật tương ứng.

✅Phần 8. Câu hỏi thường gặp về hành vi mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người

❓ Có phải cứ nhận tiền khi hiến bộ phận cơ thể người là phạm tội mua bán không?

Không thể kết luận chỉ dựa vào việc có nhận tiền. Cần xác định bản chất khoản tiền, mục đích chi trả, thỏa thuận giữa các bên và mối liên hệ với việc chuyển giao mô hoặc bộ phận cơ thể. Pháp luật quy định nguyên tắc hiến tặng không nhằm mục đích thương mại, nhưng khoản chi cụ thể phải được đánh giá theo hồ sơ thực tế. Không nên mặc nhiên coi mọi khoản hỗ trợ là tiền mua bán.

❓Chưa nhận tiền hoặc chưa lấy bộ phận cơ thể thì có bị xử lý hình sự không?

Việc chưa nhận tiền hoặc chưa thực hiện việc lấy, chuyển giao không tự động loại trừ trách nhiệm hình sự. Cần xác định hành vi đã thực hiện đến đâu, nội dung thỏa thuận, vai trò của từng người và chứng cứ hiện có. Tuy nhiên, chỉ trao đổi thông tin hoặc bày tỏ ý định chưa đủ để mặc nhiên kết luận phạm tội. Việc đánh giá phải căn cứ quy định về tội danh và giai đoạn thực hiện hành vi.

❓Người môi giới mua bán bộ phận cơ thể người có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Người môi giới có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu hành vi thực tế đáp ứng các dấu hiệu pháp lý của tội phạm tương ứng. Cần làm rõ người đó chỉ giới thiệu thông tin hay chủ động kết nối, thỏa thuận lợi ích, tổ chức hoặc hỗ trợ giao dịch. Quan hệ quen biết hoặc giới thiệu một người cho người khác không tự động chứng minh phạm tội. Tin nhắn, dòng tiền và lời khai cần được đối chiếu tổng thể.

“Việc giới thiệu hoặc kết nối các bên chưa đủ để tự động kết luận một người phạm tội. Cần làm rõ hành vi thực tế, nhận thức và vai trò của người đó; xem thêm bài [trách nhiệm của người môi giới mua bán bộ phận cơ thể người].”

❓Làm thế nào để phân biệt mua bán bộ phận cơ thể người với hiến tặng hợp pháp?

Cần xem xét mục đích, bản chất thỏa thuận, tính tự nguyện và các khoản tiền phát sinh. Hiến tặng hợp pháp phải tuân thủ các nguyên tắc của pháp luật về hiến, lấy, ghép mô và bộ phận cơ thể người, trong đó có nguyên tắc không nhằm mục đích thương mại. Tên gọi “hiến tặng” không tự quyết định tính hợp pháp; ngược lại, việc có khoản chi cũng không đủ để kết luận mua bán.

❓Những chứng cứ nào quan trọng khi xác minh hành vi mua bán, chiếm đoạt?

Các tài liệu cần rà soát có thể gồm tin nhắn, ghi âm được thu thập hợp pháp, thỏa thuận, sao kê ngân hàng, chứng từ chi trả, lời khai và hồ sơ y tế. Mỗi tài liệu phản ánh một khía cạnh khác nhau nên cần đối chiếu về thời điểm, nội dung và sự thống nhất. Không nên chỉ dựa vào một giao dịch chuyển khoản hoặc lời khai đơn lẻ để kết luận bản chất hành vi hay trách nhiệm của từng người.

❓ Người bị lừa dối hoặc ép buộc trong giao dịch có đương nhiên phạm tội không?

Không thể mặc nhiên kết luận người bị lừa dối hoặc ép buộc cũng phạm tội. Cần xác định vai trò thực tế, nhận thức, mức độ tự nguyện và hành vi cụ thể của người đó. Việc đánh giá phải phân biệt người chủ động tổ chức, thúc đẩy giao dịch với người bị lợi dụng hoặc chịu tác động. Các tình tiết này cần được kiểm tra bằng lời khai, dữ liệu liên lạc và tài liệu liên quan trước khi xác định trách nhiệm pháp lý.

❓Khi nào cần nhờ luật sư rà soát hồ sơ liên quan đến Điều 154 BLHS?

Nên cân nhắc rà soát hồ sơ khi có tranh chấp về bản chất khoản tiền, tính tự nguyện, vai trò môi giới hoặc cách diễn giải tin nhắn và chứng từ giao dịch. Người liên quan nên tập hợp thỏa thuận, dữ liệu liên lạc, sao kê, hồ sơ y tế và tài liệu tố tụng hiện có. Luật sư có thể đối chiếu từng dữ kiện với quy định pháp luật, nhận diện điểm còn thiếu và đánh giá hướng xử lý dựa trên hồ sơ thực tế.

✅Phần 9. Kết luận và hướng rà soát hồ sơ

9.1. Xác định hành vi từ dữ kiện và chứng cứ, không suy luận theo một dấu hiệu

Khi đánh giá hành vi mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người, cần phân biệt rõ bản chất của từng hành vi, đồng thời làm rõ mục đích khoản tiền và tính tự nguyện của người liên quan. Lời khai phải được đối chiếu với tin nhắn, dữ liệu giao dịch và hồ sơ y tế. Không thể chỉ dựa vào việc có tiền, có thỏa thuận hoặc có người môi giới để kết luận trách nhiệm hình sự nếu chưa xem xét đầy đủ các tình tiết và chứng cứ của vụ việc.

“Sau khi xác định hành vi và các vấn đề pháp lý có liên quan, người đọc có thể tìm hiểu riêng [mức phạt tội mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người] để tránh nhầm lẫn giữa việc nhận diện hành vi và việc quyết định hình phạt.”

9.2. Khi nào nên rà soát hồ sơ cùng luật sư?

Nếu vụ việc có tranh chấp về khoản tiền, sự tự nguyện hoặc vai trò của từng người, nên rà soát hồ sơ cùng luật sư trước khi đưa ra nhận định pháp lý. Người liên quan cần chuẩn bị thỏa thuận, tin nhắn, sao kê, tài liệu y tế và thông tin về quá trình giao dịch. Luật sư sẽ đối chiếu từng tài liệu với diễn biến thực tế, xác định những điểm còn mâu thuẫn và đánh giá hướng xử lý phù hợp.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com|