Hành vi nào bị coi là buôn lậu theo Điều 188 BLHS?

Tội buôn lậu theo Điều 188 BLHS được xác định qua hành vi buôn bán trái pháp luật hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý hoặc đá quý qua biên giới, hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa và ngược lại. Việc nhận diện phải căn cứ vào bản chất giao dịch, tuyến hàng hóa và tính trái pháp luật của hành vi.

Hành vi buôn lậu là hành vi buôn bán trái pháp luật các đối tượng được Điều 188 BLHS quy định qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa theo cả hai chiều, khi đáp ứng các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự.

Một hành vi có dấu hiệu buôn lậu theo Điều 188 BLHS cần được xem xét qua các yếu tố:

• Hành vi: Có hoạt động buôn bán trái pháp luật, không chỉ đơn thuần vận chuyển hoặc giao nhận hàng hóa.
• Tuyến giao dịch: Hàng hóa được buôn bán qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa, hoặc theo chiều ngược lại.
• Đối tượng: Hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý hoặc đá quý.
• Tính trái pháp luật: Giao dịch có dấu hiệu vi phạm các quy định pháp luật liên quan đến hoạt động xuất nhập khẩu, quản lý hàng hóa và giao dịch qua biên giới.
• Điều kiện truy cứu: Phải tiếp tục đối chiếu giá trị vật phạm pháp hoặc trường hợp đặc biệt quy định tại khoản 1 Điều 188 BLHS.

✅Mở đầu

Trong thực tế, không phải cứ đưa hàng hóa qua biên giới không đúng thủ tục hoặc không xuất trình được hóa đơn, chứng từ thì mặc nhiên bị coi là phạm tội buôn lậu. Ranh giới pháp lý cần được xác định từ bản chất giao dịch, hành vi buôn bán và tính trái pháp luật của hoạt động đó. Theo Điều 188 BLHS, hành vi trung tâm là buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa, hoặc theo chiều ngược lại. Đối tượng của tội phạm không chỉ giới hạn ở hàng hóa mà còn bao gồm tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý và đá quý. Vì vậy, việc xác định dấu hiệu nhận biết hành vi buôn lậu phải đặt trong mối liên hệ giữa tuyến giao dịch, đối tượng, chứng từ và vai trò thực tế của từng người tham gia. Đây cũng là cơ sở để phân biệt tội buôn lậu với vi phạm hành chính và các tội danh liên quan.

✅Phần 1. Điều 188 BLHS quy định hành vi buôn lậu như thế nào?

1.1. Căn cứ pháp lý xác định hành vi buôn lậu

Theo khoản 1 Điều 188 Bộ luật Hình sự, tội buôn lậu được xác định qua hành vi buôn bán trái pháp luật hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa hoặc ngược lại. Quy định này được thể hiện tại Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH ngày 05/09/2025.

Từ nội dung điều luật, cần xem xét đồng thời bốn thành tố: hành vi buôn bán; tuyến giao dịch; đối tượng của hành vi; và tính trái pháp luật. Trong đó, yếu tố buôn bán có ý nghĩa phân biệt với hành vi chỉ vận chuyển hàng hóa qua biên giới. Điều luật không đặt ra điều kiện bắt buộc người thực hiện phải sử dụng đường mòn, lối mở, che giấu hàng hóa hoặc trốn tránh lực lượng kiểm soát. Vì vậy, việc xác định hành vi buôn lậu theo quy định pháp luật phải căn cứ vào bản chất giao dịch, cách thức thực hiện và tài liệu chứng minh, không thể chỉ dựa vào một dấu hiệu riêng lẻ.

Điều 188. Tội buôn lậu

1.Người nào buôn bán qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa hoặc ngược lại trái pháp luật hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc dưới 100.000.000 đồng nhưng thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

a) Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi quy định tại Điều này hoặc tại một trong các điều 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 của Bộ luật này hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm;

b) Vật phạm pháp là di vật, cổ vật.

1.2. Phân biệt dấu hiệu nhận diện hành vi với điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự

Nhận diện một giao dịch có dấu hiệu buôn lậu là bước đánh giá bản chất hành vi, chưa đồng nghĩa với việc người thực hiện đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự. Để xem xét truy cứu theo Điều 188 BLHS, cơ quan tiến hành tố tụng còn phải đối chiếu trị giá vật phạm pháp và các trường hợp đặc biệt được quy định tại khoản 1. Theo đó, hàng hóa, tiền hoặc tài sản thuộc đối tượng của điều luật có trị giá từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng có thể đáp ứng ngưỡng định lượng; trường hợp dưới 100 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu nếu thuộc các trường hợp luật định.

Cần phân biệt khoản 1 với các khoản 2, 3 và 4: khoản 1 quy định căn cứ truy cứu ở khung cơ bản, còn các khoản tiếp theo xác định những tình tiết định khung tăng nặng. Vì vậy, không thể kết luận một người phạm tội chỉ từ việc phát hiện hàng hóa vi phạm; cần làm rõ hành vi, lỗi, vai trò tham gia và các điều kiện pháp lý liên quan.

“Sau khi xác định giao dịch có dấu hiệu buôn bán trái pháp luật qua biên giới, vấn đề tiếp theo là xác định giá trị vật phạm pháp và điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự. Bạn có thể xem phân tích chi tiết tại bài Buôn lậu bao nhiêu tiền thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự?.”

✅Phần 2. Những hành vi nào có dấu hiệu buôn lậu theo Điều 188 BLHS?

2.1. Buôn bán hàng hóa qua biên giới trái pháp luật

Theo khoản 1 Điều 188 BLHS, buôn bán trái pháp luật qua biên giới là hành vi buôn bán hàng hóa qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa, hoặc theo chiều ngược lại, không tuân thủ quy định pháp luật. Dấu hiệu quan trọng cần làm rõ là bản chất giao dịch mua bán, tuyến lưu thông hàng hóa và tính trái pháp luật của hoạt động đó.

Trong thực tế, việc xác định hành vi không nên chỉ dựa vào người trực tiếp mang hàng qua cửa khẩu hoặc đứng tên trên chứng từ. Cần kiểm tra ai là người thỏa thuận mua bán, quyết định chủng loại và số lượng hàng, thanh toán tiền, tổ chức giao nhận và kiểm soát việc tiêu thụ. Hợp đồng, tin nhắn, sao kê ngân hàng, chứng từ giao nhận và lời khai của những người liên quan có thể giúp làm rõ vai trò thực tế của từng chủ thể.

Đối với người chỉ thực hiện việc vận chuyển hoặc giao nhận, không thể mặc nhiên xác định họ là người buôn lậu. Cần tiếp tục làm rõ nhận thức, hành vi và sự tham gia thực tế của họ trong giao dịch. Việc đánh giá phải dựa trên tổng thể chứng cứ, không suy luận trách nhiệm hình sự chỉ từ một hoạt động riêng lẻ.

2.2. Đưa hàng hóa qua biên giới không thực hiện đúng quy định pháp luật

Trong hoạt động xuất nhập khẩu, hành vi khai báo hàng hóa không đúng thực tế có thể là dấu hiệu cần xác minh khi đánh giá nguy cơ buôn lậu. Chẳng hạn, người thực hiện khai sai chủng loại, số lượng, tên hàng, xuất xứ hoặc sử dụng chứng từ xuất nhập khẩu không phản ánh đúng giao dịch thực tế nhằm che giấu bản chất hàng hóa và hoạt động mua bán. Một số trường hợp còn có dấu hiệu cố tình không khai báo hoặc thực hiện thủ tục hải quan không đúng quy định để đưa hàng qua biên giới.

Tuy nhiên, không thể chỉ căn cứ vào một sai lệch trên tờ khai để kết luận có hành vi phạm tội. Cần đối chiếu hồ sơ khai báo với hàng hóa thực tế, hợp đồng mua bán, hóa đơn, chứng từ thanh toán, phiếu đóng gói và tài liệu giao nhận. Qua đó, xác định sai lệch phát sinh do nhầm lẫn nghiệp vụ hay có chủ đích che giấu hoạt động buôn bán trái pháp luật.

Điểm cần lưu ý: Vi phạm thủ tục hải quan không mặc nhiên cấu thành tội buôn lậu. Cơ quan có thẩm quyền còn phải làm rõ bản chất giao dịch, hành vi buôn bán trái pháp luật qua biên giới và các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 188 BLHS.

2.3. Buôn bán trái phép từ khu phi thuế quan vào nội địa

Theo Điều 188 BLHS, hành vi buôn bán trái phép qua khu phi thuế quan có thể bị xem xét về tội buôn lậu khi hàng hóa được đưa từ khu phi thuế quan vào nội địa thông qua hoạt động mua bán trái pháp luật. Vấn đề cần xác minh không chỉ là hàng hóa đã được đưa ra khỏi khu vực này, mà còn là tính chất giao dịch và việc tuân thủ các quy định quản lý có liên quan.

Khi đánh giá, cần đối chiếu hợp đồng, hóa đơn, chứng từ xuất nhập khẩu, tờ khai hải quan, hồ sơ thanh toán và tài liệu giao nhận. Mục đích sử dụng hàng hóa, chủ thể mua bán, điều kiện lưu thông và quy định áp dụng đối với từng loại hàng cũng là những căn cứ quan trọng. Nếu giao dịch đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật thì không thể chỉ vì hàng hóa đi từ khu phi thuế quan vào nội địa mà kết luận có hành vi buôn lậu. Ngược lại, việc che giấu giao dịch, khai báo không đúng hoặc đưa hàng vào nội địa trái quy định cần được làm rõ bằng chứng cứ cụ thể

2.4. Buôn bán trái phép từ nội địa vào khu phi thuế quan

Điều 188 BLHS không chỉ điều chỉnh hành vi đưa hàng từ nước ngoài vào Việt Nam hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa, mà còn bao quát chiều giao dịch ngược lại: buôn bán trái pháp luật từ nội địa vào khu phi thuế quan. Vì vậy, việc đưa hàng từ khu vực nội địa vào khu phi thuế quan để mua bán cũng cần được xem xét nếu hoạt động đó không tuân thủ quy định pháp luật.

Khi đánh giá một giao dịch cụ thể, cần đối chiếu nguồn gốc hàng hóa, chủ thể thực hiện việc mua bán, thỏa thuận giao dịch, chứng từ xuất hàng, hồ sơ hải quan và quy định áp dụng đối với loại hàng hóa đó. Những tài liệu này giúp xác định bản chất giao dịch, tuyến lưu thông và việc thực hiện nghĩa vụ pháp lý của các bên.

Tuy nhiên, không thể mặc nhiên coi mọi giao dịch giữa nội địa và khu phi thuế quan là buôn lậu. Chỉ khi có căn cứ xác định hành vi buôn bán trái quy định pháp luật và các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự tương ứng thì mới có cơ sở xem xét Điều 188 BLHS.

“Đối với các vụ việc có yếu tố biên giới, cần phân biệt tuyến giao dịch, cách thức đưa hàng và vai trò của từng người tham gia. Nội dung này được phân tích sâu hơn tại bài Buôn lậu qua biên giới bị xử lý như thế nào?.”

✅Phần 3. Đối tượng của hành vi buôn lậu gồm những loại tài sản nào?

3.1. Hàng hóa là đối tượng của hành vi buôn lậu

Hàng hóa là đối tượng phổ biến trong các vụ án buôn lậu theo Điều 188 BLHS. Khi đánh giá một lô hàng có liên quan đến hành vi buôn lậu hay không, cần xác định cụ thể chủng loại, số lượng, nguồn gốc, đặc điểm hàng hóa và tuyến giao dịch thực tế. Đặc biệt, cần phân biệt hàng hóa thông thường với hàng hóa thuộc danh mục cấm xuất khẩu, cấm nhập khẩu hoặc phải đáp ứng điều kiện quản lý chuyên ngành. Tuy nhiên, hàng hóa không có hóa đơn, chứng từ không mặc nhiên là hàng buôn lậu. Cơ quan tiến hành tố tụng cần đối chiếu hồ sơ mua bán, chứng từ nguồn gốc, tài liệu hải quan và quá trình vận chuyển để xác định bản chất giao dịch, hành vi vi phạm và căn cứ pháp lý tương ứng.

3.2. Tiền Việt Nam và ngoại tệ

Tiền Việt Nam và ngoại tệ cũng được Điều 188 BLHS xác định là đối tượng của tội buôn lậu, không chỉ giới hạn ở hàng hóa hữu hình. Trong thực tế, cần xem xét bản chất giao dịch, mục đích mua bán, nguồn gốc dòng tiền và việc đưa tiền qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan với nội địa có trái pháp luật hay không. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp mang ngoại tệ qua biên giới không đúng quy định đều cấu thành tội buôn lậu. Cần phân biệt hành vi buôn bán trái pháp luật với vi phạm quy định về quản lý ngoại hối hoặc vận chuyển trái phép tiền qua biên giới theo Điều 189 BLHS, căn cứ vào hành vi thực tế và chứng cứ liên quan.

3.3. Kim khí quý và đá quý

Kim khí quý và đá quý là những đối tượng được Điều 188 BLHS ghi nhận bên cạnh hàng hóa, tiền Việt Nam và ngoại tệ. Khi đánh giá lô hàng, cần xác định chính xác chủng loại, khối lượng, chất lượng và giá trị thực tế, tránh chỉ dựa vào tên gọi hoặc khai báo của người liên quan. Tài liệu nguồn gốc, chứng từ giao dịch, kết quả giám định hoặc định giá chuyên môn cần được đối chiếu để làm rõ đặc điểm và giá trị của tài sản.

3.4. Di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia

Di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia là những đối tượng có ý nghĩa pháp lý đặc biệt trong việc xác định trách nhiệm hình sự về tội buôn lậu. Theo điểm b khoản 1 Điều 188 BLHS, hành vi buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan với nội địa đối với di vật, cổ vật có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự mà không phụ thuộc ngưỡng giá trị thông thường. Trong khi đó, bảo vật quốc gia là tình tiết định khung tại điểm đ khoản 2. Cần xác định đúng tư cách pháp lý của từng đối tượng, không đồng nhất hai nhóm này.

“Việc xác định chính xác loại tài sản có ý nghĩa quan trọng vì Điều 188 không chỉ điều chỉnh hàng hóa thông thường mà còn ghi nhận tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý và các đối tượng đặc biệt. Xem thêm: Hàng hóa nào có thể trở thành đối tượng của tội buôn lậu?.”

✅Phần 4. Thế nào là buôn bán trái pháp luật qua biên giới?

4.1. Xác định tính trái pháp luật trong giao dịch

Khi đánh giá buôn bán trái pháp luật qua biên giới, cần đối chiếu giao dịch thực tế với quy định về xuất khẩu, nhập khẩu, quản lý hàng hóa và thủ tục hải quan có liên quan. Trọng tâm không chỉ là hàng hóa có đầy đủ hóa đơn, chứng từ hay không, mà phải xác định cụ thể chủ thể đã thực hiện hành vi nào, vi phạm quy định nào và tính chất của vi phạm đó. Các tài liệu cần kiểm tra gồm giấy phép xuất nhập khẩu, điều kiện kinh doanh, tờ khai hải quan, chứng từ nguồn gốc và hồ sơ giao nhận hàng hóa. Đặc biệt, không phải mọi sai sót khai báo hoặc vi phạm thủ tục hải quan đều cấu thành tội buôn lậu. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải dựa trên bản chất hành vi và các dấu hiệu pháp lý tại Điều 188 BLHS, không chỉ từ một thiếu sót chứng từ.

4.2. Không phải cứ hàng hóa không có hóa đơn là cấu thành tội buôn lậu

Hàng hóa không có hóa đơn, chứng từ chưa đủ để kết luận có hành vi buôn lậu theo Điều 188 BLHS. Hóa đơn chỉ là một nguồn tài liệu cần kiểm tra, không thay thế việc xác minh nguồn gốc và quá trình lưu chuyển hàng hóa. Cơ quan có thẩm quyền cần đối chiếu chứng từ mua bán, thanh toán, giao nhận, hồ sơ hải quan và tuyến hàng hóa thực tế để xác định hàng có được đưa qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa trái pháp luật hay không. Cũng cần phân biệt hàng hóa lưu thông trong nước không có hóa đơn với hàng nhập khẩu không đáp ứng quy định và hàng hóa có dấu hiệu buôn bán trái pháp luật qua biên giới. Việc đánh giá phải dựa trên tổng thể chứng cứ và dấu hiệu của Điều 188, không chỉ từ một thiếu sót giấy tờ.

4.3. Không phải mọi vi phạm thủ tục hải quan đều là tội buôn lậu

Không phải mọi dấu hiệu vi phạm trong hoạt động buôn bán qua biên giới đều đủ căn cứ xử lý về tội buôn lậu. Cần đánh giá mức độ, bản chất vi phạm và xác định có hay không hành vi buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan với nội địa theo Điều 188 BLHS. Sai sót hồ sơ, khai báo nhầm hoặc vi phạm nghĩa vụ thuế có thể bị xử lý hành chính hoặc theo quy định pháp luật tương ứng, nhưng không mặc nhiên cấu thành tội phạm. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào hành vi thực tế, giá trị hàng hóa hoặc các điều kiện định tội khác, tiền sử vi phạm và những dấu hiệu pháp lý được Điều 188 quy định. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào một thiếu sót thủ tục để kết luận có tội buôn lậu.

✅Phần 5. Căn cứ nào để nhận diện hành vi buôn lậu trong thực tế?

5.1. Kiểm tra bản chất giao dịch mua bán

Khi đánh giá dấu hiệu buôn lậu, cần làm rõ bản chất giao dịch thực tế thay vì chỉ căn cứ vào hợp đồng hoặc hóa đơn được xuất trình. Cơ quan tiến hành tố tụng cần xác minh ai là người đặt hàng, thỏa thuận giá cả, thanh toán, tiếp nhận và quyết định việc tiêu thụ hàng hóa. Các tài liệu như hợp đồng, tin nhắn, chứng từ chuyển tiền, phiếu giao nhận và lời khai của những người liên quan cần được đối chiếu để xác định giao dịch có thực sự diễn ra hay không, ai là người kiểm soát hoạt động mua bán và vai trò của từng chủ thể. Không phải cứ đứng tên hợp đồng, nhận hàng hoặc thực hiện thanh toán là mặc nhiên có hành vi buôn lậu; kết luận phải dựa trên sự thống nhất giữa dữ kiện khách quan và chứng cứ thu thập được.

5.2. Kiểm tra tuyến di chuyển của hàng hóa

Cần xác minh đầy đủ hành trình thực tế của hàng hóa, từ nơi xuất phát, địa điểm trung chuyển đến nơi tiếp nhận cuối cùng. Trọng tâm là làm rõ hàng hóa có được đưa qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa hay không, thuộc chiều giao dịch nào và diễn ra trong điều kiện pháp lý nào. Các chứng từ vận chuyển, phiếu giao nhận, dữ liệu định vị, camera và lời khai của người liên quan cần được đối chiếu để xác định tính liên tục của hành trình. Đặc biệt, phải phân biệt tuyến hàng hóa thực tế với tuyến đường thể hiện trên hồ sơ khai báo, bởi sự sai lệch giữa hai nguồn thông tin có thể là căn cứ quan trọng để làm rõ bản chất vụ việc, nhưng không tự nó chứng minh hành vi buôn lậu.

5.3. Xác định vai trò của từng người tham gia

Việc xác định vai trò của từng người tham gia phải căn cứ vào hành vi thực tế, mức độ kiểm soát giao dịch và sự thống nhất ý chí giữa các chủ thể. Cần làm rõ ai là người tổ chức, quyết định việc mua bán; ai trực tiếp giao dịch, giao nhận hoặc vận chuyển hàng hóa; ai thực hiện khai báo hải quan và quản lý kho hàng. Đồng thời, phải đối chiếu tin nhắn, hợp đồng, chứng từ thanh toán, phân công công việc và lời khai để đánh giá nhận thức của từng người về tính chất bất hợp pháp của hoạt động. Không mặc nhiên xác định người vận chuyển hoặc nhân viên giao nhận là người phạm tội buôn lậu chỉ vì họ tham gia đưa hàng hoặc thực hiện công việc theo phân công; trách nhiệm hình sự phải được cá thể hóa theo chứng cứ và vai trò cụ thể.

5.4. Đối chiếu chứng từ và dữ liệu điện tử

Việc xác định dấu hiệu buôn lậu cần đối chiếu đồng thời hợp đồng, hóa đơn, tờ khai hải quan với tin nhắn, email, lịch sử giao dịch và sao kê ngân hàng. Phiếu giao nhận, vận đơn và dữ liệu vận chuyển cũng cần được kiểm tra để làm rõ nguồn gốc, lộ trình hàng hóa, chủ thể giao dịch và phương thức thanh toán. Quan trọng hơn, phải đánh giá tính thống nhất giữa các tài liệu với diễn biến thực tế, thay vì xem một chứng từ riêng lẻ là căn cứ kết luận. Chứng từ hợp lệ về hình thức không đương nhiên chứng minh giao dịch hợp pháp nếu nội dung không phù hợp với dữ liệu khách quan khác.

✅Phần 6. Phân biệt hành vi buôn lậu với các vi phạm và tội danh liên quan

6.1. Buôn lậu và vi phạm hành chính về hải quan

Không phải mọi sai phạm trong hoạt động xuất nhập khẩu hoặc thủ tục hải quan đều cấu thành tội buôn lậu. Việc phân biệt cần căn cứ vào bản chất giao dịch, hành vi buôn bán qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa, tính trái pháp luật cùng các điều kiện truy cứu theo Điều 188 BLHS. Trường hợp chỉ có sai sót về khai báo, chứng từ hoặc nghĩa vụ hải quan, cần xác định cụ thể hành vi vi phạm để xem xét xử lý hành chính theo quy định tương ứng. Ngược lại, nếu có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm và điều kiện truy cứu, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm hình sự. Đặc biệt, tiền sử xử phạt hành chính chỉ có ý nghĩa khi đáp ứng đúng điều kiện luật định, không phải căn cứ độc lập để kết luận phạm tội

6.2. Buôn lậu và vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới

Điều 188 BLHS quy định tội buôn lậu, tập trung vào hành vi buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa. Trong khi đó, Điều 189 BLHS điều chỉnh hành vi vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý qua các tuyến này. Điểm phân biệt quan trọng nằm ở bản chất hành vi và vai trò thực tế của từng người trong quá trình đưa hàng qua biên giới. Người trực tiếp tổ chức mua bán, thỏa thuận giao dịch hoặc tham gia tiêu thụ hàng hóa có dấu hiệu khác với người chỉ thực hiện công việc vận chuyển thuê. Tuy nhiên, không thể mặc nhiên xác định người vận chuyển chỉ phạm tội theo Điều 189, bởi họ có thể biết rõ, thống nhất ý chí và tham gia với vai trò đồng phạm trong hoạt động buôn lậu. Việc định tội phải căn cứ vào chứng cứ về giao dịch, nhận thức, sự phân công và hành vi thực tế, không chỉ dựa vào tên gọi công việc hoặc việc người đó có trực tiếp sở hữu hàng hóa hay không.

“Trong thực tiễn, một người tham gia đưa hàng qua biên giới có thể là người trực tiếp thực hiện giao dịch mua bán hoặc chỉ đảm nhận công việc vận chuyển. Việc xác định đúng bản chất hành vi có ý nghĩa quyết định khi phân biệt Điều 188 và Điều 189 BLHS. Xem thêm: Phân biệt tội buôn lậu và tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới.”

6.3. Buôn lậu và buôn bán hàng cấm

Điều 188 và Điều 190 BLHS đều quy định hành vi buôn bán trái pháp luật nhưng khác nhau về dấu hiệu pháp lý trọng tâm. Tội buôn lậu theo Điều 188 tập trung vào hành vi buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa. Trong khi đó, tội sản xuất, buôn bán hàng cấm theo Điều 190 tập trung vào hành vi sản xuất hoặc buôn bán các loại hàng hóa thuộc danh mục bị pháp luật cấm. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào tên gọi, chủng loại hàng hóa hoặc việc hàng hóa bị hạn chế kinh doanh để xác định tội danh. Cần làm rõ đối tượng giao dịch, tuyến lưu thông, tính chất hành vi và quy định pháp luật điều chỉnh để xác định đúng dấu hiệu cấu thành tội phạm.

6.4. Buôn lậu và trốn thuế

Tội buôn lậu theo Điều 188 BLHS tập trung vào hành vi buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa, trong khi tội trốn thuế theo Điều 200 BLHS hướng đến hành vi sử dụng thủ đoạn trái pháp luật nhằm trốn tránh nghĩa vụ thuế. Vì vậy, việc doanh nghiệp chưa kê khai, kê khai thiếu hoặc chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế không mặc nhiên cấu thành tội buôn lậu. Cần kiểm tra hồ sơ hải quan, chứng từ giao dịch, nghĩa vụ thuế và bản chất hoạt động thực tế. Một vụ việc có thể phát sinh dấu hiệu của cả hai tội danh, nhưng phải đánh giá độc lập căn cứ pháp lý và chứng cứ đối với từng hành vi.

✅Phần 7. Những tình huống thực tế cần đánh giá khi xác định hành vi buôn lậu

7.1. Đưa hàng qua biên giới nhưng khai báo không đúng

Việc khai báo sai số lượng, chủng loại hoặc thông tin hàng hóa khi làm thủ tục hải quan là dữ kiện cần được kiểm tra, nhưng không mặc nhiên đồng nghĩa với hành vi buôn lậu. Cần đối chiếu tờ khai hải quan với hàng hóa thực tế, hợp đồng mua bán, hóa đơn, chứng từ vận chuyển và tài liệu giao nhận để xác định nội dung sai lệch. Đặc biệt, phải làm rõ sai sót phát sinh do nhầm lẫn nghiệp vụ hay có chủ đích che giấu bản chất giao dịch, nguồn gốc hoặc hoạt động buôn bán trái pháp luật qua biên giới.

Ví dụ: Doanh nghiệp nhập khẩu một lô hàng gồm 1.000 sản phẩm nhưng tờ khai hải quan chỉ thể hiện 800 sản phẩm. Khi kiểm tra thực tế, cơ quan chức năng phát hiện số lượng chênh lệch 200 sản phẩm. Trong trường hợp này, cần tiếp tục xác minh nguyên nhân khai báo thiếu, ai lập và phê duyệt tờ khai, người thực hiện có biết về số lượng thực tế hay không, đồng thời kiểm tra hợp đồng, hóa đơn và chứng từ giao nhận. Nếu sai lệch xuất phát từ nhầm lẫn trong quá trình khai báo thì phải đánh giá theo bản chất vi phạm tương ứng; nếu có tài liệu chứng minh việc cố ý che giấu hàng hóa nhằm thực hiện hoạt động buôn bán trái pháp luật qua biên giới thì mới có cơ sở xem xét dấu hiệu của tội buôn lậu.

Vì vậy, không thể chỉ dựa vào một thông tin khai báo không chính xác để kết luận người thực hiện phạm tội theo Điều 188 BLHS. Việc đánh giá phải đặt trong tổng thể hành vi, nhận thức, mục đích và chứng cứ liên quan.

7.2. Nhận vận chuyển hàng hóa nhưng không trực tiếp mua bán

Người nhận vận chuyển hàng hóa qua biên giới không mặc nhiên bị xác định là phạm tội buôn lậu. Khi đánh giá trách nhiệm hình sự, cần làm rõ người này có biết nguồn gốc, bản chất giao dịch và tính trái pháp luật của việc đưa hàng qua biên giới hay không. Đồng thời, phải kiểm tra họ chỉ thực hiện công việc vận chuyển theo thỏa thuận hay còn tham gia tổ chức, điều phối, tiêu thụ hàng hóa hoặc thống nhất ý chí với những người thực hiện hành vi buôn lậu.

Ví dụ: Một tài xế được thuê vận chuyển lô hàng từ khu vực cửa khẩu về kho theo hợp đồng, nhận tiền công cố định và không tham gia thỏa thuận mua bán, định đoạt hàng hóa. Ngược lại, nếu người này biết rõ hàng hóa được đưa qua biên giới trái pháp luật, đồng thời chủ động phối hợp với chủ hàng để bố trí tuyến đường, thời gian giao nhận nhằm thực hiện việc buôn lậu, thì vai trò và trách nhiệm hình sự cần được xem xét trên cơ sở chứng cứ cụ thể.

Vì vậy, cần đối chiếu tin nhắn, thỏa thuận vận chuyển, chứng từ thanh toán, lịch trình giao nhận và lời khai của các bên. Việc nhận tiền công vận chuyển tự nó không đủ căn cứ kết luận người vận chuyển là đồng phạm hoặc người thực hành tội buôn lậu.

7.3. Mua bán hàng hóa từ khu phi thuế quan vào nội địa

Việc mua bán hàng hóa từ khu phi thuế quan vào nội địa cần được đánh giá trên cơ sở chủ thể thực hiện giao dịch, quyền định đoạt hàng hóa và hồ sơ đưa hàng ra khỏi khu vực này. Cần kiểm tra hợp đồng, chứng từ giao nhận, tờ khai hải quan và việc thực hiện các nghĩa vụ pháp lý liên quan. Đặc biệt, phải đối chiếu giao dịch thực tế với quy định quản lý hàng hóa giữa khu phi thuế quan và nội địa để xác định có hay không hành vi buôn bán trái pháp luật qua khu phi thuế quan theo Điều 188 BLHS. Không thể chỉ dựa vào việc hàng hóa chưa hoàn tất thủ tục hải quan để mặc nhiên kết luận có tội buôn lậu.

✅Phần 8. Chứng cứ cần kiểm tra khi có dấu hiệu buôn lậu

8.1. Chứng từ mua bán và hồ sơ hải quan

Khi đánh giá dấu hiệu buôn lậu, cần kiểm tra đồng bộ hợp đồng mua bán, hóa đơn, tờ khai hải quan, giấy phép xuất nhập khẩu và chứng từ chứng minh nguồn gốc hàng hóa. Các tài liệu này giúp xác định chủ thể giao dịch, loại hàng, số lượng, giá trị, tuyến xuất nhập khẩu và điều kiện thực hiện giao dịch. Đồng thời, cần đối chiếu chứng từ giao nhận, thanh toán với thời điểm hàng hóa thực tế được vận chuyển, bàn giao. Nếu nội dung khai báo không thống nhất với hàng hóa hoặc chứng từ được lập không phản ánh đúng giao dịch, cần làm rõ nguyên nhân, người lập và mục đích sử dụng. Một tài liệu bất thường chưa đủ để kết luận có hành vi buôn lậu; phải đánh giá tổng thể tính xác thực, mối liên hệ và giá trị chứng minh của từng chứng cứ.

8.2. Chứng cứ điện tử và dữ liệu vận chuyển

Chứng cứ điện tử cần được kiểm tra trong mối liên hệ với quá trình giao dịch và vận chuyển hàng hóa, thay vì đánh giá riêng lẻ từng tài liệu. Tin nhắn, email, dữ liệu cuộc gọi có thể làm rõ nội dung thỏa thuận, người chỉ đạo và sự phối hợp giữa các bên. Dữ liệu định vị, camera, hình ảnh và lịch trình giao nhận giúp đối chiếu tuyến di chuyển, thời điểm giao hàng và vai trò của từng người. Tuy nhiên, cần kiểm tra nguồn thu thập, tính toàn vẹn, tính xác thực và bối cảnh trao đổi của dữ liệu. Một tin nhắn hoặc hình ảnh riêng lẻ chưa đủ để kết luận một người biết rõ hoặc tham gia hoạt động buôn lậu.

8.3. Lời khai và tài liệu xác định vai trò từng người

Khi đánh giá dấu hiệu buôn lậu, cần đối chiếu lời khai của người mua bán, người vận chuyển, người giao nhận và người tổ chức giao dịch để xác định vai trò thực tế của từng chủ thể. Trọng tâm là làm rõ ai quyết định việc mua bán, thỏa thuận giá cả, thanh toán, điều phối giao hàng và kiểm soát hàng hóa. Lời khai phải được kiểm tra với hợp đồng, chứng từ thanh toán, dữ liệu liên lạc và tài liệu vận chuyển. Không thể chỉ dựa vào việc một người có mặt tại hiện trường, nhận tiền công hoặc đứng tên chứng từ để kết luận họ tham gia phạm tội. Việc xác định trách nhiệm cần dựa trên tổng thể chứng cứ hợp pháp, khách quan và mối liên hệ giữa hành vi của từng người với vụ việc.

Việc đánh giá hành vi buôn lậu cần đặt các tài liệu giao dịch, chứng từ hải quan, dữ liệu vận chuyển và lời khai trong mối liên hệ với nhau. Để hiểu rõ hơn cách đánh giá các yếu tố pháp lý của tội danh này, có thể tham khảo bài Cấu thành tội buôn lậu theo Điều 188 BLHS gồm những yếu tố nào?.

✅Phần 9. Những câu hỏi thường gặp về hành vi buôn lậu

❓ Cứ đưa hàng hóa qua biên giới trái phép có phải là buôn lậu không?

Không phải mọi trường hợp đưa hàng hóa qua biên giới trái phép đều cấu thành tội buôn lậu. Theo Điều 188 BLHS, cần xác định người thực hiện có hành vi buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa hay không. Đồng thời, phải kiểm tra đối tượng giao dịch, tính chất hành vi và các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự. Trường hợp chỉ có hành vi vận chuyển, cần xem xét dấu hiệu của Điều 189 BLHS.

❓ Hàng hóa không có hóa đơn có bị coi là hàng buôn lậu không?

Hàng hóa không có hóa đơn không mặc nhiên được xác định là hàng buôn lậu. Việc thiếu hóa đơn chỉ là một dữ kiện cần kiểm tra, không đủ để kết luận có hành vi phạm tội. Cơ quan có thẩm quyền cần xác minh nguồn gốc hàng hóa, giao dịch mua bán, tuyến vận chuyển, hồ sơ xuất nhập khẩu và quy định quản lý có liên quan. Kết luận phải dựa trên tổng thể chứng cứ và dấu hiệu pháp lý của Điều 188 BLHS.

❓ Người vận chuyển thuê có bị truy cứu về tội buôn lậu không?

Người vận chuyển thuê không đương nhiên bị truy cứu về tội buôn lậu chỉ vì tham gia đưa hàng hóa qua biên giới. Cần làm rõ người này có biết và cố ý tham gia hoạt động buôn bán trái pháp luật hay không, có thống nhất ý chí với những người khác và thực hiện vai trò gì trong vụ việc. Tùy hành vi, nhận thức và chứng cứ, trách nhiệm pháp lý có thể được xem xét theo Điều 188, Điều 189 hoặc quy định khác.

❓ Buôn bán hàng hóa trong khu phi thuế quan có phải là buôn lậu không?

Không phải mọi hoạt động mua bán hàng hóa trong khu phi thuế quan đều là buôn lậu. Điều 188 BLHS tập trung vào hành vi buôn bán trái pháp luật từ khu phi thuế quan vào nội địa hoặc từ nội địa vào khu phi thuế quan. Vì vậy, cần xác định hàng hóa có thực sự đi qua tuyến giao dịch này không, chủ thể thực hiện là ai và hoạt động đưa hàng có vi phạm quy định pháp luật hay không.

❓ Buôn lậu có bắt buộc phải sử dụng đường mòn, lối mở không?

Không. Điều 188 BLHS không quy định người phạm tội bắt buộc phải sử dụng đường mòn, lối mở hoặc tuyến đường không chính thức. Hành vi buôn lậu có thể được thực hiện qua nhiều phương thức giao dịch và đưa hàng qua biên giới. Việc xác định tội danh phải căn cứ vào bản chất hoạt động buôn bán, tuyến giao dịch, tính trái pháp luật và các dấu hiệu cấu thành tội phạm, không chỉ dựa vào địa điểm hoặc con đường vận chuyển.

✅Phần 10. Kết luận: Xác định hành vi buôn lậu phải dựa trên bản chất giao dịch và chứng cứ

Điều 188 BLHS điều chỉnh hành vi buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc giữa khu phi thuế quan và nội địa theo cả hai chiều; đối tượng không chỉ gồm hàng hóa mà còn có tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý và đá quý. Tuy nhiên, không phải mọi vi phạm thủ tục hải quan hoặc hành vi vận chuyển hàng hóa đều cấu thành tội buôn lậu. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào bản chất giao dịch, tuyến hàng hóa, vai trò từng người và hệ thống chứng cứ khách quan. Do đó, cần rà soát hồ sơ giao dịch, chứng từ xuất nhập khẩu và tài liệu vận chuyển trước khi đưa ra nhận định pháp lý về vụ việc.

☎️ Liên hệ luật sư Hotline/Telegram/Zalo: 0338 919 686 | 0969 566 766

Website: https://luatdungtrinh.vn|

Email:luatdungtrinh@gmail.com|